2026 jyldyń mamyr aiynda Qazaqstannyń Joǵarǵy Soty ar-namysty, qadir-qasietti jáne iskerlik bedeldi qorǵaý týraly isterge qatysty normativtik qaýlyny jańartty. Alǵash ret tsifrlyq ortaǵa osyndai egjei-tegjeili quqyqtyq túsindirme berildi: áleýmettik jelilerdegi jariialanymdarǵa, onlain-platformalarǵa, internet-resýrstarǵa, mobildi qosymshalarǵa jáne tipti elektrondyq poshtaǵa qatysty arnaiy túsindirmeler engizildi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Óz pikirin bildirý men ózgeniń quqyǵyn buzýdyń arasy qai jerde ajyratylady? Áleýmettik jeli qoldanýshylary qandai qatelikterdi jii jiberedi? Bul týraly Qazaq Expert Club sarapshysy, sýdia Dinara Qoiqabaeva aityp berdi.
Onyń aitýynsha, sońǵy jyldary áleýmettik jelilerdegi jariialanymdarǵa bailanysty daýlar sany aitarlyqtai artqan.
Máselen, 2024 jyly sottarǵa ar-namys, qadir-qasiet jáne iskerlik bedeldi qorǵaý boiynsha 1 612 talap-aryz túsken. Onyń 42-si buqaralyq aqparat quraldaryna qatysty bolsa, 430-y jeke jáne zańdy tulǵalarǵa baǵyttalǵan. 2025 jyly mundai talaptardyń sany 2 009-ǵa jetip, onyń 52-si BAQ-qa, 471-i jeke jáne zańdy tulǵalarǵa qatysty bolǵan. Al 2026 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda 1 193 talap-aryz tústi, onyń ishinde 12-si BAQ-qa, 268-i jeke jáne zańdy tulǵalarǵa qatysty.
«Osyndai isterdi qarai otyryp, janjaldardyń basym bóligi ádeii jasalǵan áreketten týyndamaitynyn baiqadym. Kóbine oǵan emotsiiaǵa berilý, asyǵys qorytyndy jasaý jáne ruqsat etilgen syn men zań buzýshylyqtyń ara-jigin bilmeý sebep bolady», – deidi ol.
Sýdianyń pikirinshe, eń jii kezdesetin qatelikterdi birneshe sanatqa bólýge bolady.
Mysaly, adamdar aiyptaýdy dáleldengen fakt retinde kórsetýge beiim. Sot daýlarynyń eń kóp taraǵan sebepteriniń biri – adamdy zańdy kúshine engen sot úkimi shyqpai turyp alaiaq, jemqor, qylmysker, paraqor nemese qylmystyq toptyń múshesi dep ataý.
«Kóptegen avtor mundai tujyrymdardyń pikir retinde emes, naqty fakt týraly málimdeme retinde qabyldanatynyn eskere bermeidi», – deidi sarapshy.
Dinara Qoiqabaeva kinásizdik prezýmptsiiasy qaǵidaty áreket etetinin eske salady: sot úkimi zańdy kúshine enbeiinshe, adam qylmys jasaǵany úshin kináli dep sanalmaidy. Sondyqtan «tulǵaǵa qatysty tergeý júrgizilip jatyr», «qylmystyq is qozǵaldy», «is sotta qaralyp jatyr» siiaqty resmi aqparatqa sáikes tujyrymdardy qoldanǵan durys.
Taǵy bir jii kezdesetin qatelik – sýbektivti baǵany dáleldengen fakt retinde kórsetý.
«Zań pikir bildirýge tyiym salmaidy. Mysaly, “Maǵan qyzmet kórsetý unamady” degen sóz – sýbektivti baǵa. Al “kompaniia alaiaqtyqpen ainalysady”, “dáriger diplomdy satyp alǵan”, “ruqsat para berý arqyly alynǵan” degen málimdemeler múlde basqasha qabyldanady. Bul – tekserýge bolatyn naqty faktiler týraly aqparat. Dál osyndai jariialanymdar kóbine sot talqylaýynyń nysanyna ainalady», – dep túsindiredi sýdia.
Onyń aitýynsha, adamdar kóbine saldaryn oilamai, tekserilmegen aqparatty jariialaidy. Kópshilik tanystarynan estigen áńgimelerdi, qaýesetterdi nemese anonimdi habarlamalardy teksermesten taratady.
Eger adam kompaniianyń, dárigerdiń, kásipkerdiń nemese memlekettik organnyń zańsyz áreketi týraly aqparat jariialasa, keiin onyń shynaiylyǵyn dáleldeýge ózi mindetti bolýy múmkin ekenin túsinýi qajet.
«Men qaraǵan isterdiń birinde uiym jariialanǵan aqparatty tolyq joqqa shyǵaratyn qujattardy usyndy. Buǵan qosa, keibir sóz tirkesteriniń qorlaý sipatynda bolǵany jóninde maman qorytyndysy alyndy. Sonyń nátijesinde talap-aryz qanaǵattandyryldy», – deidi Dinara Qoiqabaeva.
Ol jariialanymdy óshirip tastaý árdaiym máseleni sheshpeitinin de atap ótti. Zań sotqa júginbei turyp-aq dálelderdi notariat arqyly bekitýge múmkindik beredi. Sonymen qatar kompiýterlik-tehnikalyq zertteýlerdiń nátijeleri men óshirilgen jariialanymnyń mazmunyn anyqtaýǵa múmkindik beretin ózge de dálelder paidalanylýy múmkin.
«Kópshilik pikirlerdiń mańyzy joq dep oilaidy. Alaida pikirlerdiń de saldary jazbalarmen birdei jáne olar jii sot daýyna sebep bolady. Quqyqtyq turǵydan alǵanda pikir qaldyrý da aqparat taratýdyń jeke jazba jariialaýmen teń tásili sanalady. Sondyqtan balaǵattaý, negizsiz aiyptaý nemese jalǵan aqparat taratý dál sondai quqyqtyq saldarǵa ákelýi múmkin», – deidi sarapshy.
Mysaly, áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń biri pikirde basqa adamdy qorlap, onyń jeke derekterin jariialaǵan. Sot bul málimetterdi shyndyqqa sáikes kelmeidi dep tanyp, ar-namys pen qadir-qasietti qorǵaý týraly talapty qanaǵattandyrǵan jáne 200 myń teńge kóleminde moraldyq ziian ótemaqysyn óndirip bergen.
Taǵy bir keń taralǵan qatelik – ózgeniń fotosýretteri men jeke hat-habarlaryn ruqsatsyz jariialaý.
«Azamattyq zańnama adamnyń óz beinesine degen quqyǵyn qorǵaidy, al Konstitýtsiia hat almasý, telefon arqyly sóilesý jáne ózge de habarlamalardyń qupiialyǵyna kepildik beredi. Sondyqtan basqa adamnyń kelisiminsiz onyń fotosyn nemese jeke hat-habaryn jariialaý kei jaǵdaida sot daýyna alyp kelýi múmkin. Onyń ústine mundai materialdar sotta da zań talaptary saqtalyp, hat almasýǵa qatysýshylardyń quqyqtary eskerile otyryp qana zertteledi», – deidi Dinara Qoiqabaeva.
Sóz sońynda sýdia mynadai keńes beredi:
«“Jariialaý” batyrmasyn baspas buryn ózińizden: “Bul meniń pikirim be, álde naqty fakt týraly málimdeme me?”, “Jazǵanymdy dáleldermen rastai alamyn ba?”, “Sot sheshiminsiz adamdy qylmys jasady dep aiyptap otyrǵan joqpyn ba?”, “Basqa adamnyń beinesine nemese hat-habar qupiiasyna qatysty quqyǵyn buzyp turǵan joqpyn ba?” dep surańyz.
Kei jaǵdailarda zańnama azamattyq-quqyqtyq jaýapkershilikpen qatar ákimshilik nemese qylmystyq jaýapkershilikti de qarastyratynyn umytpaǵan jón. Mysaly, kópshilik aldynda nemese telekommýnikatsiia jelileri arqyly taratylǵan jala úshin 180 AEK-ke deiin aiyppul nemese ákimshilik qamaý jazasy taǵaiyndalýy múmkin. Al ádepsiz túrde aitylǵan qorlaý, onyń ishinde onlain-platformalar arqyly jasalǵan áreketter úshin 200 AEK-ke deiin aiyppul, túzeý jumystary nemese qoǵamdyq jumystar qarastyrylǵan».
