HH ǵasyr – qazaq jastarynyń oqý men bilimge, al halyqtyń teńdikke umtylǵan ǵasyry. «Uly Oktiabr revoliýtsiiasy» qazaq halqynyń kózin ashty, saýatyn tanytty. Oǵan deiin qazaqtar mynaý saiyn dalada kóshpendi ǵumyr keshti, oqýy joq, tarihy bolmaǵan halyq» dep teris sipattaldy. Alaida taǵdyrdyń jazýy ǵoi, qazaq ultynyń tarihi tamyry tym tereńde ekenine kózderi jetip keledi.
Ótken ǵasyrdyń basynda musylmansha bilim alyp, óz qatarynan ozyq kóringen qazaq qyzdary az bolmaǵan. «Aýyl moldasynan hat tanyp» dep bastalatyn sol kezeń tulǵalarynyń ǵumyrbaiany da qily taǵdyrlarǵa toly. Ómiriniń sońy tragediiamen aiaqtalǵan sondai áziz jannyń bireýi – Umsyn Júsipqyzy.
Álbette qazaq dalasynyń teriskei tusyndaǵy dańqty analar men ardaqty qyz-kelinshekter týraly áńgime qozǵaǵanda tilimizdiń ushyna Esenei bidiń aiaýly jary Ulpan túsetini anyq jait. Aqyldy áiel jaiyndaǵy uly sýretker Ǵabit Músirepovtiń qalam terbeýi onyń esimin ult tarihynda jáne kórkem ónerinde óshpestei etip qaldyrdy. Alaida tarihtyń altyn kómbesinde jatyp, aqyly men ajary qatar bitken qazaq arýlarynyń talaiynyń esimi múlde ataýsyz qaldy.
Mysyrda bilim alǵan Umsyn sulý
Búgingi áńgimemizdiń arqaýy – soltústik óńirde Umsyn sulý dep ataqty arý, kórikti qyz Umsynnyń taǵdyry jaiynda bolmaq. Ata tegi jaǵynan Umsynnyń áke-atalary Kerei ishinde Taryshydan taraidy. Belgili ólketanýshy, ardager ustaz Qairolla Muqanov taratqan shejirede Taryshynyń Samaiynan Janbýra bolyp kete beredi. «Samaidyń 9 balasynyń úlkeni – Janbýra. Janbýranyń alty balasynyń úlkeni – Qudaiqul. Onyń úsh balasynyń kenjesi – Kenjetai. Kenjetaida tórt bala bolypty: Aqbota, Baibota, Janbota, Baiserke. Al Baibotadan – Jansaqal, Bisaqal, Aitqul. Jansaqaldan – Júsip. Júsipten – Umsyn, Tilemis».
Umsyn 1878 jyly Júsip qajynyń tuńǵyshy bolyp, Jansaqaldyń Qyzylaǵashy degen jerde dúniege kelgen. Jasynan ádemi, súikimdi ári zerek bolyp boi jetip kele jatqan ony arǵy atasy Jansaqal, ájesi Shoiman, ákesi Júsip, sheshesi Qarashash ta betinen qaqpai erkeletip ósiredi. Alty jasqa tolǵanda anasy Qarashash qaitys bolady da, Umsyn ájesi Shoimannyń baýyrynda tárbielenedi.
Jansaqal aqsaqal dindar kisi bolǵan. Mekkege baryp qajy atanǵan. Qyzylaǵashta 100 kisilik meshit saldyryp, onda medrese ashyp bala oqytqan kózi ashyq, aldyn sezetin kóregen jan bolypty. Sondyqtan da bala oqytý úshin bilimdi moldalardy arnaiy shaqyrtyp jaldap, metsenattyq ta tanytqan. Al óz ákesi Júsip te qajy atanǵan adam eken, óz zamanynyń alpaýyty Abylaimen (Ramazanuly) birge Mekege barǵan degen derek bar. Umsynnyń tete inisi Tilemis – zerger, órimshi, tiginshi adam bolsa kerek.
Umsyn qyz qarshadaiynan aýyz ádebietiniń asyl úlgilerimen, ǵashyqtyq jyrlar men batyrlyq dastandardy tyńdap, el arasyndaǵy nebir asyl sózderdi, danalyq máiegi tunǵan naqyldardy jattap ósedi. «Qissa Salsal», «Qissa Seiitbattal», «Qissa-sul ánbiia» sekildi dini dastandardy ózi oqyp tanyp bilgen. Umsyn aldymen Bolotnai, Qyzyljardaǵy, Troitskidegi musylman medreselerin túgel oqyp taýysady. Júsip qajy Mekkege barǵan saparynda túbi qypshaq (berish?), Beibarys násili Astad Mahmýdi esimdi musylman balasymen tanysady. Bul tanystyq keiin dostyqqa ulasyp, balalarynyń bilim alýyna múmkindik beredi. Astad tamyrdyń Mysyrda jańasha ashylǵan orta mektebi bar eken. Jer-jahanǵa belgili Aleksandriia qalasyndaǵy Ál-Azjar Muhammed bin Vaǵaf mektebin Umsyn 1902 jyly bitirip shyǵady.
«Álemniń birinshi kitaphanasy» atalǵan ataqty shaharda bilim alyp, sanasyn, ásirese islami tanymyn keńeitken qazaq qyzy bilimine sai asqan sulý, ánshi, dombyrany sheber tartatyn ónerpaz bolyp boi jetedi. Óz ortasynan qaǵajý kórmei, betinen qaqpai ósken erke qyz ataǵa bitken bailyqtyń demeýimen úlde men búldege oranyp ásem kiinetin bolǵan. Kiimi de minsiz tulǵasy men boiyna qup jarasyp, sulýdy odan saiyn ajarlandyra túsedi eken.
Osydan keiin Umsynnyń asqan sulýlyǵy men ǵulama bilimdiligi qalyń elge jaiylyp ketedi. Sulýǵa suqtanyp, ajarlyǵa aýyz ashqan sybai-saltań jigitterdiń qatary arta túsedi. Ǵashyq bolyp, asyq bolyp qyryndaǵandar da az bolmaidy. Tipti seriligimen alty alashty aýzyna qaratqan Aqan da bilimdi de sulý qyzdyń dańqyn estip, moiyn burmai tura almapty.
Ataqty Aqan seri de sulýlyǵyna tamsanǵan
Umsyn sulýdyń týǵan baýyry Tilemistiń áńgimeleýi boiynsha, urpaqtan-urpaqqa jetken aitylǵan tarih onyń daqpyrtyn syrttai estigen Aqan seri kózben kórip, qulaqpen estip qaitpaqqa Júsiptiń qystaýy turǵan Qyzylaǵashqa ózi izdep kelgenin jetkizedi. Aqannyń júris-turysy men atynyń ábzelderiniń asa sándi bolǵanyn áńgimeleýshi adam tamsana baiandaidy. Atyna sýdy ózgege bergizbeitin, kisi balasynyń janyna jatpai, jeke-dara dalaǵa tósek salǵyzyp, keseqabyndaǵy óz kesesimen ǵana sýsyn ishetin Aqan beinesi ár qazaqqa etene tanys qoi.
«Aýylǵa Aqan keldi» degen sóz – Arqadan el kóship kelgendei Júsip úiiniń ainalasyn qalyń nópir basyp qalady. Án-dýman, saýyq-sairan bastalady. Umsyn taǵdyryn zerttegen ólketanýshy qart Q. Muqanov bul oqiǵa týraly «Umsyn da án aitady. Umsynmen Aqan seri áńgimelesedi. Kóbinese dini kitaptardan mysaldar keltirip sóilesedi. Aqan seri Umsynnyń bilimdiligine den qoiady. Bir-birine suraq qoiyp, jaýap qaitarady. Umsyn Aqannyń barlyq suraqtaryna durys jaýap qaitarady. Birde Umsyn Aqanǵa: «Dastarhannyń ústi ne, asty ne?» – degen suraq qoiady. Aqan jaýabyn taba almai múdirip qalady.
Sonda Umsyn ózi: «Dastarhannyń ústi – bismilla, asty – allahý akpar emes pe?» – dep jeńip ketipti. Aqan Umsynnyń biliminiń óz biliminen artyq ekenin túsinedi», – dep jazady.
Alaida qansha ǵashyq bolǵanymen, Aqan seriniń Umsyndy jar etýge oiy bolmaǵan sekildi. Jasynyń úlkendigi birinshi sebep bolsa, ekinshiden Umsyn ánshi aǵasyn unatqanymen, óziniń súigeni basqa jan bolatynyn sezdirgendei. Degenmenen, ómiriniń keiingi jyldarynda Aqan Umsyn sulýǵa arnap óleń jazyp, joldap otyrǵan eken.
Qosyla almaǵan ǵashyqtar
Umsynnyń súigen jigitiniń esimi – Núrke Toqtybaiuly. «Kim edi, bul erkebulandai bulǵaqtaǵan Núrke seri?
Núrke seri Taýzar Kerei ishindegi Bertis biden. Ákesi Toqtabai (Toqtybai) kezinde Birjan sal tobyndaǵy alǵyr aqynnyń biri edi, erte dúnie salǵan, odan kóp uzamai sheshesi Bátiha da qaitys bolǵan.
Núrkeni aǵasy Omar tárbieledi. Omar da Birjan salǵa ergen ánshi. Ol bir jaǵy Úkili Ybyraimen dos. Sondyqtan, ol Núrkeniń betin qaqpady. Ony ánge baýlydy. Núrke biik shyrqady. Ol minezi ór, qyzý qandy jigit bop ósti. Onyń seriligi, sheshendigi, márttiligi, bettiligi sol kezde-aq elge aian bola bastaǵan-dy» dep sipattaidy serini belgili mýzykatanýshy Ilia Jaqanov.
1877 jyly qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Qyzyloi aýylynda týǵan Núrse seri dáýiriniń daýylpaz azamaty bolǵan. Bala kezde-aq aýyl arasynda aqyn bala atanyp, moldadan sabaq alǵan jas keiin Bolotnai (Novorybinka), Qyzyljar medreselerinde oqyǵan.
Núrke seriniń bilimi men parasaty týraly Q. Muqanov: «Arab, parsy, ejelgi túrik tilderin úirengen. Ataqty Úkili Ybyraidyń shákirti bolǵan. Óz kezinde onyń «Niiaz seri – Ińkár», «Seiitjan sal – Gúlmariiam», «Qushan seri – Ulbike», «Erbatyr» t.b. qissa-dastandary belgili bolǵan, biraq bizdiń kezimizge olardyń eshqaisysy jetpedi. Núrke seriniń tek «Tanystyrý», «Umsyn», «Múslikamal» degen óleńderi ǵana jetken», – dep jazady.
Buǵan deiin betine el túgili, jel tiip kórmegen dalanyń erke qyzy Umsynnyń aldynda qara daýyldai taǵdyrdyń qatal yzǵary kútip turdy. Ol súigen jigiti Núrkege qosyla almady. Birin-biri qansha súigenimen, taǵdyr olardy eki aiyrdy. Núrke seri aiaqtan shalǵan aǵaiynnyń kesirinen týǵan jerden alystap, Sibirge aidaldy. Al el ishinde qalǵan Umsyndy kókpardai tartqylap, ómirin tálkekke saldy.
Ainaǵa qarap óksigen ómir
Jan balasynyń qoly batpaq túgili, betine qarap qatty sóz aityp kórmegen eliktiń laǵyndai Umsyn sulýdy Torsan bolystyń Sheri atty balasy toqaldyqqa urlap alyp qashady. Torsanymyz – Ǵabit Músirepovtiń «Ulpan» romanyndaǵy bolys, bi. Esińizde bolar, Eseneidiń jesiri Ulpannyń qolyna kirip, qyzy Bijikendi alyp, aqyrynda sol atadan qalǵan en bailyqqa ie bolyp qalatyn pysyq jigit edi ǵoi. Endi zamandar aýysyp, bilik kelesi urpaqqa aýysqanda onyń uly Sheriazdan Umsyndy zordyń kúshimen alyp qashyp otyr. Osy bir tosyn oqiǵa jaiynda «Aqqýlar qonǵan aidyn kól» atty zertteýinde Ilia aǵamyz: «Sheridiń báibishesi Balta Kerei Nurqan bolystyń qyzy, kók doly Aqlimash balalarǵa túieniń qumalaǵyn shashý ǵyp shashtyryp, janjalmen qarsy alyp, aýyldan aidap shyǵady. Sheri Umsyndy bezektetip Marevkaǵa aparyp, sol jerde bir orystyń úiinde bailap-matap ustaidy. Umsyn kónbeidi...», – dep jazady.
Eki eldiń ishi búlinip, arada biler júrip, Nurqan bolys pen Júsiptiń ortasynda qalǵan Torsan jaǵy aqyrynda eki jaqqa da aiyp tólep, Umsyndy keiingi balasy Bákenge qosyp daýdy tyiǵandai bolady. Taǵdyrdyń mazaǵyna tap kelgen Umsynnyń budan keiingi ómiri óksýmen ótedi. Bul atyshýly oqiǵa 1904 jyly bolǵan eken. Arada bir jyl ótken soń, qyz taýyp, esimin Kúlemai dep qoiady. «Qyrsyq bir ainaldyrsa, shyr ainaldyrady» degen emes pe, qalyń eldi sulýlyǵymen aýzyna qaratqan Umsyn sulý aýyr dertke shaldyǵady. Esi kiresili-shyǵasyly, jyndanyp, birdi tanyp, birdi tanymaityn halge túsken sulýdy tórkini eline alyp ketedi. Úidiń tórine qoiylǵan ainaǵa qarap, óz beinesine ózi úńilip, «qandai sulý edim» dep qaitalap aita beretin Umsyn shymyldyq ishinen shyqpaidy. Azapqa toly on jyldy osylai ótkizgen sulýdy ataqty jazýshy Sábit Muqanov óz kózimen kórgen eken. 1913 jyly Torsan eliniń adamdary arqyly berip jibergen Kúlemaidyń sálemdemesin oryndaý bozbala Sábitke júktelgen.
«...Sol ainanyń ber jaǵynda shash siiaqtanǵan birdeme túregep turǵan adam beineli áldeneniń tóbesinen jerge tógilip tur!.. Ishinde áldenemene búlkildeidi!.. Ne nárse bul?.. Adam deiin desem, mundai uzyn jáne qalyń shash bola ma!.. Adam emes deiin deseń, nege jandy maqluqtai qimyldaidy ol!.. Demimdi ishten alyp, qairan qap turǵanymda, yqtiiardan tysqary jótelip qaldym...
Sonda álgi zat beri karai buryldy da, jańaǵy tógilgen shashtyń orta kezi qaq aiyryla berdi... Qarasam, áiel!.. Eki qolymen shashyn keiin qarai silkińkirep tastaǵan ol meni kórdi de, tógilgen shashyn iyǵyna salyp, basyna juqalaý aq shálini jamyla qoidy. Sóitti de:
– Kele ǵoi, shyraǵym, – dedi maǵan.
Qissany kóp oqyǵan jáne ǵashyqtyq qissalarda talai sulýlardyń sipatyn kezdestirgen, solardyń ishinde periniń ne hor qyzdarynyń sulý sipattaryn oqyǵan maǵan mynaý áieldiń qasynda olardyń bári sulý emes siiaqtandy...
Sonyń dóńgelene bitken appaq, jup-juqpa betine, mańdaidan týra túsken tip-tik qyr murnyna, úlbiregen juqa erinderi men oimaqtai aýzyna, uzyndaý bitken appaq moinyna, tostaǵandai móldir qara kózine, qaiqaia bitken uzyn qara kirpigine, qiyla bitken qoiý qara qasyna, keń mańdaiyna... dene qurylysy da laiyqtalyp jaralǵan siiaqty: orta boily, keń keýdeli, tar myqyndy, tip-tik, ádemi dene!..»
Umsyn sulýdyń ómiriniń sońy óte qaiǵyly aiaqtalǵan. Mahabbaty Núrke aidaýdan aman-esen kelgenimen, ǵashyǵynyń ainaǵa qarap, sylq-sylq kúle bergen, ózin birese tanyp, birese tanymaǵan múshkil hali serini aiyqpas qusaǵa shaldyqtyrady. Mundai kúidi kórý aýyr tigendikten, Núrke de kóp uzamai qaitys bolady. «Jyndanǵan eken» degen eldiń ósegi bar, Torsan úiinen qashyp shyqqan soń, bir jyldarda Qyzyljarǵa qarashanyń qarly kúnderinde jaiaý shyǵyp, aidalada túnep, ókpe, súzek aýrýlaryna ushyrap, tipti asqyndyryp alady. Ýaqyttyń tili 1917 jyldy kórsetkende sol aiyqpas aýrýdan jazylmaǵan kúii Núrkeniń jas topyraǵyn qushaqtap Umsyn sulý da ómirden ótedi.
Bala shaǵynda kórgen Umsyndai ananyń aýyr taǵdyry Sábit Muqanovtyń «Ómir mektebi» romanynda órnektelip, máńgilik tańbalanypty. Sábeńnen basqa da aiaýly arý, taǵdyrly sulý jaiynda shyǵarma jazýǵa niettengen qalamgerler de az bolmapty.
Qaraly taǵdyr qalamgerlerdi oilandyrsa kerek
Umsynnyń tragediialyq ómiri jaiynda Sábit Muqanovtyń aitýymen bolar, Muhtar Áýezov «Aqan – Zaira» atty pesa jazǵan. Zertteýshiler Umsyn esimin shyǵarmada aitylý áýezdiligen orai Zaira dep ózgertti deidi. Al qoljazbada birdi-ekili jerde ǵana Zaira esimi kezdeskenimen, kóbinese Umsyn dep jazyp shyqqan eken. Kóptegen qatelikterine qaramastan, ataqty arý týraly alǵashqy kórkem týyndy retinde baǵalanýǵa laiyqty.
Qaraly sulý jaiynda kitap jazyp shyǵarýdy sýretker Ǵabit Músirepov te armandaǵan. Ǵabeńniń jary Ǵaziza Bisenovanyń «Jalyn» jýrnalynda jariialanǵan «Jomart júrek jylýy» atty esteliginde Umsyn týraly Ǵabeńniń asyl oiyn tamasha baiandap beredi. «Jat qolynda» romanyn tamamdaǵannan keiin Umsyn atty qyz tóńireginde jii aitatyn boldy, – deidi Ǵaziza apai. – Shet jaǵalatyp bilgenim: Umsyn – Ulpannyń zamanynda ómir súrgen kózi ashyq, kókiregi oiaý saýatty adam. Sol kezdiń ózinde alystaǵy Aleksandriia qalasynda oqyp bilim alǵan. Elge oralǵan soń bilimine sai oryn taba almaǵan. Evropa mádenietimen qysqa kóilek kiedi, basyna oramal salmaidy. El arasynda kózge shyqqan súieldei kún keshken onyń budan keiingi ómiri óksikpen ótedi. Bul bir qaiǵyly tarih bolsa kerek. Ol men úshin qalamger Ǵabeńniń kóz jumǵanǵa deiingi armany, qaryndashynyń ushynda qalǵan bolashaq shyǵarmasy siiaqty bolady da turady».
HH ǵasyr basynda ómir súrgen, bilim alǵan qazaq arýlary jaiynda sóz qozǵaǵan kezde kóp jaǵdaida osy qaraly sulýdyń esimi ataýsyz qala beredi. Qazaq qyzdarynyń arasynan shyǵyp, anaý alystaǵy Mysyr elinde bilim alǵan, óz zamanynyń bilimdi de sulý bolǵan shermende taǵdyr iesi Umsyn Júsipqyzy týraly tarih sózi endi bastaldy.
Material e-history.kz saitynan alyndy.
