مۇقانوۆتى تاڭعالدىرعان, ەۋەزوۆ پەسا ارناعان قازاق قىزى تۋرالى بٸلەسٸز بە?

حح عاسىر – قازاق جاستارىنىڭ وقۋ مەن بٸلٸمگە, ال حالىقتىڭ تەڭدٸككە ۇمتىلعان عاسىرى. «ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسيياسى» قازاق حالقىنىڭ كٶزٸن اشتى, ساۋاتىن تانىتتى. وعان دەيٸن قازاقتار مىناۋ سايىن دالادا كٶشپەندٸ عۇمىر كەشتٸ, وقۋى جوق, تاريحى بولماعان حالىق» دەپ تەرٸس سيپاتتالدى. الايدا تاعدىردىڭ جازۋى عوي, قازاق ۇلتىنىڭ تاريحي تامىرى تىم تەرەڭدە ەكەنٸنە كٶزدەرٸ جەتٸپ كەلەدٸ.

ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا مۇسىلمانشا بٸلٸم الىپ, ٶز قاتارىنان وزىق كٶرٸنگەن قازاق قىزدارى از بولماعان. «اۋىل مولداسىنان حات تانىپ» دەپ باستالاتىن سول كەزەڭ تۇلعالارىنىڭ عۇمىربايانى دا قيلى تاعدىرلارعا تولى. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭى تراگەدييامەن اياقتالعان سونداي ەزيز جاننىڭ بٸرەۋٸ – ۇمسىن جٷسٸپقىزى. 

ەلبەتتە قازاق دالاسىنىڭ تەرٸسكەي تۇسىنداعى داڭقتى  انالار مەن ارداقتى قىز-كەلٸنشەكتەر تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاعاندا تٸلٸمٸزدٸڭ ۇشىنا ەسەنەي بيدٸڭ اياۋلى جارى ۇلپان تٷسەتٸنٸ انىق جايت. اقىلدى ەيەل جايىنداعى ۇلى سۋرەتكەر عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ قالام تەربەۋٸ ونىڭ ەسٸمٸن ۇلت تاريحىندا جەنە كٶركەم ٶنەرٸندە ٶشپەستەي ەتٸپ قالدىردى. الايدا تاريحتىڭ التىن كٶمبەسٸندە جاتىپ, اقىلى مەن اجارى قاتار بٸتكەن قازاق ارۋلارىنىڭ تالايىنىڭ ەسٸمٸ مٷلدە اتاۋسىز قالدى.

مىسىردا بٸلٸم العان ۇمسىن سۇلۋ

بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ارقاۋى – سولتٷستٸك ٶڭٸردە ۇمسىن سۇلۋ دەپ اتاقتى ارۋ, كٶرٸكتٸ قىز ۇمسىننىڭ تاعدىرى جايىندا بولماق. اتا تەگٸ جاعىنان ۇمسىننىڭ ەكە-اتالارى كەرەي iشiندە تارىشىدان تارايدى. بەلگٸلٸ ٶلكەتانۋشى, ارداگەر ۇستاز قايروللا مۇقانوۆ تاراتقان شەجٸرەدە تارىشىنىڭ سامايىنان جانبۋرا بولىپ كەتە بەرەدٸ. «سامايدىڭ 9 بالاسىنىڭ ٷلكەنi – جانبۋرا. جانبۋرانىڭ التى بالاسىنىڭ ٷلكەنi – قۇدايقۇل. ونىڭ ٷش بالاسىنىڭ كەنجەسi – كەنجەتاي. كەنجەتايدا تٶرت بالا بولىپتى: اقبوتا, بايبوتا, جانبوتا, بايسەركە. ال بايبوتادان – جانساقال, بيساقال, ايتقۇل. جانساقالدان – جٷسٸپ. جٷسٸپتەن – ۇمسىن, تiلەمiس».

ۇمسىن 1878 جىلى جٷسٸپ قاجىنىڭ تۇڭعىشى بولىپ, جانساقالدىڭ قىزىلاعاشى دەگەن جەردە دٷنيەگە كەلگەن. جاسىنان ەدەمٸ, سٷيكٸمدٸ ەرٸ زەرەك بولىپ بوي جەتٸپ كەلە جاتقان ونى ارعى اتاسى جانساقال, ەجەسi شويمان, ەكەسi جٷسٸپ, شەشەسi قاراشاش تا بەتiنەن قاقپاي ەركەلەتiپ ٶسiرەدi. التى جاسقا تولعاندا اناسى قاراشاش قايتىس بولادى دا, ۇمسىن ەجەسi شويماننىڭ باۋىرىندا تەربيەلەنەدi.

جانساقال اقساقال دiندار كٸسٸ بولعان. مەككەگە بارىپ قاجى اتانعان. قىزىلاعاشتا 100 كiسiلiك مەشiت سالدىرىپ, وندا مەدرەسە اشىپ بالا وقىتقان كٶزٸ اشىق, الدىن سەزەتٸن كٶرەگەن جان بولىپتى. سوندىقتان دا بالا وقىتۋ ٷشiن بiلiمدi مولدالاردى ارنايى شاقىرتىپ جالداپ, مەتسەناتتىق تا تانىتقان. ال ٶز ەكەسٸ جٷسٸپ تە قاجى اتانعان ادام ەكەن, ٶز زامانىنىڭ الپاۋىتى ابىلايمەن (رامازانۇلى) بiرگە مەكەگە بارعان دەگەن دەرەك بار. ۇمسىننىڭ تەتە ٸنٸسٸ تٸلەمٸس – زەرگەر, ٶرiمشi, تiگiنشi ادام بولسا كەرەك.

ۇمسىن قىز قارشادايىنان اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ اسىل ٷلگٸلەرٸمەن, عاشىقتىق جىرلار مەن باتىرلىق داستانداردى تىڭداپ, ەل اراسىنداعى نەبٸر اسىل سٶزدەردٸ, دانالىق مەيەگٸ تۇنعان ناقىلداردى جاتتاپ ٶسەدٸ. «قيسسا سالسال», «قيسسا سەيٸتباتتال», «قيسسا-سۇل ەنبييا» سەكٸلدٸ دٸني داستانداردى ٶزٸ وقىپ تانىپ بٸلگەن. ۇمسىن الدىمەن بولوتناي, قىزىلجارداعى, ترويتسكiدەگi مۇسىلمان مەدرەسەلەرiن تٷگەل وقىپ تاۋىسادى. جٷسٸپ قاجى مەككەگە بارعان ساپارىندا تٷبi قىپشاق (بەرٸش?), بەيبارىس نەسiلi استاد ماحمۋدي ەسٸمدٸ مۇسىلمان بالاسىمەن تانىسادى. بۇل تانىستىق كەيٸن دوستىققا ۇلاسىپ, بالالارىنىڭ بٸلٸم الۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. استاد تامىردىڭ مىسىردا جاڭاشا اشىلعان ورتا مەكتەبٸ بار ەكەن. جەر-جاھانعا بەلگٸلٸ الەكساندرييا قالاسىنداعى ەل-ازجار مۇحاممەد بين ۆاعاف مەكتەبiن ۇمسىن 1902 جىلى بٸتٸرٸپ شىعادى.

«ەلەمنٸڭ بٸرٸنشٸ كٸتاپحاناسى» اتالعان اتاقتى شاھاردا بٸلٸم الىپ, ساناسىن, ەسٸرەسە يسلامي تانىمىن كەڭەيتكەن قازاق قىزى بٸلٸمٸنە ساي اسقان سۇلۋ, ەنشٸ, دومبىرانى شەبەر تارتاتىن ٶنەرپاز بولىپ بوي جەتەدٸ. ٶز ورتاسىنان قاعاجۋ كٶرمەي, بەتٸنەن قاقپاي ٶسكەن ەركە قىز اتاعا بٸتكەن بايلىقتىڭ دەمەۋٸمەن ٷلدە مەن بٷلدەگە ورانىپ ەسەم كيٸنەتٸن بولعان. كيٸمٸ دە مٸنسٸز تۇلعاسى مەن بويىنا قۇپ جاراسىپ, سۇلۋدى ودان سايىن اجارلاندىرا تٷسەدٸ ەكەن.

وسىدان كەيٸن ۇمسىننىڭ اسقان سۇلۋلىعى مەن عۇلاما بiلiمدiلiگi قالىڭ ەلگە جايىلىپ كەتەدi. سۇلۋعا سۇقتانىپ, اجارلىعا اۋىز اشقان سىباي-سالتاڭ جٸگٸتتەردٸڭ قاتارى ارتا تٷسەدٸ. عاشىق بولىپ, اسىق بولىپ قىرىنداعاندار دا از بولمايدى. تٸپتٸ سەرٸلٸگٸمەن التى الاشتى اۋزىنا قاراتقان اقان دا بٸلٸمدٸ دە سۇلۋ قىزدىڭ داڭقىن ەستٸپ, مويىن بۇرماي تۇرا الماپتى.

اتاقتى اقان سەرٸ دە سۇلۋلىعىنا تامسانعان

ۇمسىن سۇلۋدىڭ تۋعان باۋىرى تٸلەمٸستٸڭ ەڭگٸمەلەۋٸ بويىنشا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەن ايتىلعان تاريح ونىڭ داقپىرتىن سىرتتاي ەستٸگەن اقان سەرٸ كٶزبەن كٶرٸپ, قۇلاقپەن ەستٸپ قايتپاققا جٷسٸپتٸڭ قىستاۋى تۇرعان قىزىلاعاشقا ٶزٸ ٸزدەپ كەلگەنٸن جەتكٸزەدٸ. اقاننىڭ جٷرٸس-تۇرىسى مەن اتىنىڭ ەبزەلدەرٸنٸڭ اسا سەندٸ بولعانىن ەڭگٸمەلەۋشٸ ادام تامسانا باياندايدى. اتىنا سۋدى ٶزگەگە بەرگٸزبەيتٸن, كٸسٸ بالاسىنىڭ جانىنا جاتپاي, جەكە-دارا دالاعا تٶسەك سالعىزىپ, كەسەقابىنداعى ٶز كەسەسٸمەن عانا سۋسىن ٸشەتٸن اقان بەينەسٸ ەر قازاققا ەتەنە تانىس قوي.

«اۋىلعا اقان كەلدٸ» دەگەن سٶز – ارقادان ەل كٶشٸپ كەلگەندەي جٷسٸپ ٷيٸنٸڭ اينالاسىن قالىڭ نٶپٸر باسىپ قالادى. ەن-دۋمان, ساۋىق-سايران باستالادى. ۇمسىن تاعدىرىن زەرتتەگەن ٶلكەتانۋشى قارت ق. مۇقانوۆ بۇل وقيعا تۋرالى «ۇمسىن دا ەن ايتادى. ۇمسىنمەن اقان سەرi ەڭگiمەلەسەدi. كٶبiنەسە دiني كiتاپتاردان مىسالدار كەلتiرiپ سٶيلەسەدi. اقان سەرi ۇمسىننىڭ بiلiمدiلiگiنە دەن قويادى. بiر-بiرiنە سۇراق قويىپ, جاۋاپ قايتارادى. ۇمسىن اقاننىڭ بارلىق سۇراقتارىنا دۇرىس جاۋاپ قايتارادى. بiردە ۇمسىن اقانعا: «داستارحاننىڭ ٷستi نە, استى نە?» – دەگەن سۇراق قويادى. اقان جاۋابىن تابا الماي مٷدiرiپ قالادى.

سوندا ۇمسىن ٶزi: «داستارحاننىڭ ٷستi – بيسميللا, استى – اللاھۋ اكپار ەمەس پە?» – دەپ جەڭiپ كەتiپتi. اقان ۇمسىننىڭ بiلiمiنiڭ ٶز بiلiمiنەن ارتىق ەكەنiن تٷسiنەدi», – دەپ جازادى.

الايدا قانشا عاشىق بولعانىمەن, اقان سەرٸنٸڭ ۇمسىندى جار ەتۋگە ويى بولماعان سەكٸلدٸ. جاسىنىڭ ٷلكەندٸگٸ بٸرٸنشٸ سەبەپ بولسا, ەكٸنشٸدەن ۇمسىن ەنشٸ اعاسىن ۇناتقانىمەن, ٶزٸنٸڭ سٷيگەنٸ باسقا جان بولاتىنىن سەزدٸرگەندەي. دەگەنمەنەن, ٶمٸرٸنٸڭ كەيٸنگٸ جىلدارىندا اقان ۇمسىن سۇلۋعا ارناپ ٶلەڭ جازىپ, جولداپ وتىرعان ەكەن.

قوسىلا الماعان عاشىقتار

ۇمسىننىڭ سٷيگەن جٸگٸتٸنٸڭ ەسٸمٸ – نٷركە توقتىبايۇلى. «كiم ەدi, بۇل ەركەبۇلانداي بۇلعاقتاعان نٷركە سەرi?

نٷركە سەرi تاۋزار كەرەي iشiندەگi بەرتiس بيدەن. ەكەسi توقتاباي (توقتىباي) كەزiندە بiرجان سال توبىنداعى العىر اقىننىڭ بiرi ەدi, ەرتە دٷنيە سالعان, ودان كٶپ ۇزاماي شەشەسi بەتيحا دا قايتىس بولعان.

نٷركەنi اعاسى ومار تەربيەلەدi. ومار دا بiرجان سالعا ەرگەن ەنشi. ول بiر جاعى ٷكiلi ىبىرايمەن دوس. سوندىقتان, ول نٷركەنiڭ بەتiن قاقپادى. ونى ەنگە باۋلىدى. نٷركە بيiك شىرقادى. ول مiنەزi ٶر, قىزۋ قاندى جiگiت بوپ ٶستٸ. ونىڭ سەرiلiگi, شەشەندiگi, مەرتتiلiگi, بەتتiلiگi سول كەزدە-اق ەلگە ايان بولا باستاعان-دى» دەپ سيپاتتايدى سەرٸنٸ بەلگٸلٸ مۋزىكاتانۋشى يليا جاقانوۆ.

1877 جىلى قازiرگi سولتٷستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى قىزىلوي اۋىلىندا تۋعان نٷرسە سەرٸ دەۋٸرٸنٸڭ داۋىلپاز ازاماتى بولعان. بالا كەزدە-اق اۋىل اراسىندا اقىن بالا اتانىپ, مولدادان ساباق العان جاس كەيiن بولوتناي (نوۆورىبينكا), قىزىلجار مەدرەسەلەرiندە وقىعان.

نٷركە سەرٸنٸڭ بٸلٸمٸ مەن پاراساتى تۋرالى ق. مۇقانوۆ: «اراب, پارسى, ەجەلگi تٷرiك تiلدەرiن ٷيرەنگەن. اتاقتى ٷكiلi ىبىرايدىڭ شەكiرتi بولعان. ٶز كەزiندە ونىڭ «نيياز سەرi – Iڭكەر», «سەيiتجان سال – گٷلمارييام», «قۇشان سەرi – ۇلبيكە», «ەرباتىر» ت.ب. قيسسا-داستاندارى بەلگiلi بولعان, بiراق بiزدiڭ كەزiمiزگە ولاردىڭ ەشقايسىسى جەتپەدi. نٷركە سەرiنiڭ تەك «تانىستىرۋ», «ۇمسىن», «مٷسليكامال» دەگەن ٶلەڭدەرi عانا جەتكەن», – دەپ جازادى.

بۇعان دەيٸن بەتٸنە ەل تٷگٸلٸ, جەل تيٸپ كٶرمەگەن دالانىڭ ەركە قىزى ۇمسىننىڭ الدىندا قارا داۋىلداي تاعدىردىڭ قاتال ىزعارى كٷتٸپ تۇردى. ول سٷيگەن جٸگٸتٸ نٷركەگە قوسىلا المادى. بٸرٸن-بٸرٸ قانشا سٷيگەنٸمەن, تاعدىر ولاردى ەكٸ ايىردى. نٷركە سەرٸ اياقتان شالعان اعايىننىڭ كەسٸرٸنەن تۋعان جەردەن الىستاپ, سٸبٸرگە ايدالدى. ال ەل ٸشٸندە قالعان ۇمسىندى كٶكپارداي تارتقىلاپ, ٶمٸرٸن تەلكەككە سالدى.

ايناعا قاراپ ٶكسٸگەن ٶمٸر  

جان بالاسىنىڭ قولى باتپاق تٷگٸلٸ, بەتٸنە قاراپ قاتتى سٶز ايتىپ كٶرمەگەن ەلٸكتٸڭ لاعىنداي ۇمسىن سۇلۋدى تورسان بولىستىڭ شەري اتتى بالاسى توقالدىققا ۇرلاپ الىپ قاشادى. تورسانىمىز – عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ «ۇلپان» رومانىنداعى بولىس, بي. ەسٸڭٸزدە بولار, ەسەنەيدٸڭ جەسٸرٸ ۇلپاننىڭ قولىنا كٸرٸپ, قىزى بٸجٸكەندٸ الىپ, اقىرىندا سول اتادان قالعان ەن بايلىققا يە بولىپ قالاتىن پىسىق جٸگٸت ەدٸ عوي. ەندٸ زاماندار اۋىسىپ, بيلٸك كەلەسٸ ۇرپاققا اۋىسقاندا ونىڭ ۇلى شەريازدان ۇمسىندى زوردىڭ كٷشٸمەن الىپ قاشىپ وتىر. وسى بٸر توسىن وقيعا جايىندا «اققۋلار قونعان ايدىن كٶل» اتتى زەرتتەۋٸندە يليا اعامىز: «شەريدiڭ بەيبٸشەسٸ بالتا كەرەي نۇرقان بولىستىڭ قىزى, كٶك دولى اقليماش بالالارعا تٷيەنiڭ قۇمالاعىن شاشۋ عىپ شاشتىرىپ, جانجالمەن قارسى الىپ, اۋىلدان ايداپ شىعادى. شەري ۇمسىندى بەزەكتەتiپ مارەۆكاعا اپارىپ, سول جەردە بiر ورىستىڭ ٷيiندە بايلاپ-ماتاپ ۇستايدى. ۇمسىن كٶنبەيدi...», – دەپ جازادى.

ەكٸ ەلدٸڭ ٸشٸ بٷلٸنٸپ, ارادا بيلەر جٷرٸپ, نۇرقان بولىس پەن جٷسٸپتٸڭ ورتاسىندا قالعان تورسان جاعى اقىرىندا ەكٸ جاققا دا ايىپ تٶلەپ, ۇمسىندى كەيٸنگٸ بالاسى بەكەنگە قوسىپ داۋدى تىيعانداي بولادى. تاعدىردىڭ مازاعىنا تاپ كەلگەن ۇمسىننىڭ بۇدان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ ٶكسۋمەن ٶتەدٸ. بۇل اتىشۋلى وقيعا 1904 جىلى بولعان ەكەن. ارادا بٸر جىل ٶتكەن  سوڭ, قىز تاۋىپ, ەسٸمٸن كٷلەماي دەپ قويادى. «قىرسىق بٸر اينالدىرسا, شىر اينالدىرادى» دەگەن ەمەس پە, قالىڭ ەلدٸ سۇلۋلىعىمەن اۋزىنا قاراتقان ۇمسىن سۇلۋ اۋىر دەرتكە شالدىعادى. ەسٸ كٸرەسٸلٸ-شىعاسىلى, جىندانىپ, بٸردٸ تانىپ, بٸردٸ تانىمايتىن حالگە تٷسكەن سۇلۋدى تٶركٸنٸ ەلٸنە الىپ كەتەدٸ. ٷيدٸڭ تٶرٸنە قويىلعان ايناعا قاراپ, ٶز بەينەسٸنە ٶزٸ ٷڭٸلٸپ, «قانداي سۇلۋ ەدٸم» دەپ قايتالاپ ايتا بەرەتٸن ۇمسىن شىمىلدىق ٸشٸنەن شىقپايدى. ازاپقا تولى ون جىلدى وسىلاي ٶتكٸزگەن سۇلۋدى اتاقتى جازۋشى سەبيت مۇقانوۆ ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن ەكەن. 1913 جىلى تورسان ەلٸنٸڭ ادامدارى ارقىلى بەرٸپ جٸبەرگەن كٷلەمايدىڭ سەلەمدەمەسٸن ورىنداۋ بوزبالا سەبيتكە جٷكتەلگەن.

«...سول اينانىڭ بەر جاعىندا شاش سيياقتانعان بٸردەمە تٷرەگەپ تۇرعان ادام بەينەلٸ ەلدەنەنٸڭ تٶبەسٸنەن جەرگە تٶگٸلٸپ تۇر!.. ٸشٸندە ەلدەنەمەنە بٷلكٸلدەيدٸ!.. نە نەرسە بۇل?.. ادام دەيٸن دەسەم, مۇنداي ۇزىن جەنە قالىڭ شاش بولا ما!.. ادام ەمەس دەيٸن دەسەڭ, نەگە جاندى ماقلۇقتاي قيمىلدايدى ول!.. دەمٸمدٸ ٸشتەن الىپ, قايران قاپ تۇرعانىمدا, ىقتيياردان تىسقارى جٶتەلٸپ قالدىم...

سوندا ەلگٸ زات بەرٸ كاراي بۇرىلدى دا, جاڭاعى تٶگٸلگەن شاشتىڭ ورتا كەزٸ قاق ايىرىلا بەردٸ... قاراسام, ەيەل!.. ەكٸ قولىمەن شاشىن كەيٸن قاراي سٸلكٸڭكٸرەپ تاستاعان ول مەنٸ كٶردٸ دە, تٶگٸلگەن شاشىن يىعىنا سالىپ, باسىنا جۇقالاۋ اق شەلٸنٸ جامىلا قويدى. سٶيتتٸ دە:

– كەلە عوي, شىراعىم, – دەدٸ ماعان.

قيسسانى كٶپ وقىعان جەنە عاشىقتىق قيسسالاردا تالاي سۇلۋلاردىڭ سيپاتىن كەزدەستٸرگەن, سولاردىڭ ٸشٸندە پەرٸنٸڭ نە حور قىزدارىنىڭ سۇلۋ سيپاتتارىن وقىعان ماعان مىناۋ ەيەلدٸڭ قاسىندا ولاردىڭ بەرٸ سۇلۋ ەمەس سيياقتاندى...

سونىڭ دٶڭگەلەنە بٸتكەن اپپاق, جۇپ-جۇقپا بەتٸنە, ماڭدايدان تۋرا تٷسكەن تٸپ-تٸك قىر مۇرنىنا, ٷلبٸرەگەن جۇقا ەرٸندەرٸ مەن ويماقتاي اۋزىنا, ۇزىنداۋ بٸتكەن اپپاق موينىنا, توستاعانداي مٶلدٸر قارا كٶزٸنە, قايقايا بٸتكەن ۇزىن قارا كٸرپٸگٸنە, قيىلا بٸتكەن قويۋ قارا قاسىنا, كەڭ ماڭدايىنا... دەنە قۇرىلىسى دا لايىقتالىپ جارالعان سيياقتى: ورتا بويلى, كەڭ كەۋدەلٸ, تار مىقىندى, تٸپ-تٸك, ەدەمٸ دەنە!..»

ۇمسىن سۇلۋدىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭى ٶتە قايعىلى اياقتالعان. ماحابباتى نٷركە ايداۋدان امان-ەسەن كەلگەنٸمەن, عاشىعىنىڭ ايناعا قاراپ, سىلق-سىلق كٷلە بەرگەن, ٶزٸن بٸرەسە تانىپ, بٸرەسە تانىماعان مٷشكٸل حالٸ سەرٸنٸ ايىقپاس قۇساعا شالدىقتىرادى. مۇنداي كٷيدٸ كٶرۋ اۋىر تيگەندٸكتەن, نٷركە دە كٶپ ۇزاماي قايتىس بولادى. «جىندانعان ەكەن» دەگەن ەلدٸڭ ٶسەگٸ بار, تورسان ٷيٸنەن قاشىپ شىققان سوڭ, بٸر جىلداردا قىزىلجارعا قاراشانىڭ قارلى كٷندەرٸندە جاياۋ شىعىپ, ايدالادا تٷنەپ, ٶكپە, سٷزەك اۋرۋلارىنا ۇشىراپ, تٸپتٸ اسقىندىرىپ الادى. ۋاقىتتىڭ تٸلٸ 1917 جىلدى كٶرسەتكەندە سول ايىقپاس اۋرۋدان جازىلماعان كٷيٸ نٷركەنٸڭ جاس توپىراعىن قۇشاقتاپ ۇمسىن سۇلۋ دا ٶمٸردەن ٶتەدٸ.  

بالا شاعىندا كٶرگەن ۇمسىنداي انانىڭ اۋىر تاعدىرى سەبيت مۇقانوۆتىڭ «ٶمٸر مەكتەبٸ» رومانىندا ٶرنەكتەلٸپ, مەڭگٸلٸك تاڭبالانىپتى. سەبەڭنەن باسقا دا اياۋلى ارۋ, تاعدىرلى سۇلۋ جايىندا شىعارما جازۋعا نيەتتەنگەن قالامگەرلەر دە از بولماپتى.

قارالى تاعدىر قالامگەرلەردٸ ويلاندىرسا كەرەك

ۇمسىننىڭ تراگەدييالىق ٶمٸرٸ جايىندا سەبيت مۇقانوۆتىڭ ايتۋىمەن بولار, مۇحتار ەۋەزوۆ «اقان – زايرا» اتتى پەسا جازعان. زەرتتەۋشٸلەر ۇمسىن ەسٸمٸن شىعارمادا ايتىلۋ ەۋەزدٸلٸگەن وراي زايرا دەپ ٶزگەرتتٸ دەيدٸ. ال قولجازبادا بٸردٸ-ەكٸلٸ جەردە عانا زايرا ەسٸمٸ كەزدەسكەنٸمەن, كٶبٸنەسە ۇمسىن دەپ جازىپ شىققان ەكەن. كٶپتەگەن قاتەلٸكتەرٸنە قاراماستان, اتاقتى ارۋ تۋرالى العاشقى كٶركەم تۋىندى رەتٸندە باعالانۋعا لايىقتى.

قارالى سۇلۋ جايىندا كٸتاپ جازىپ شىعارۋدى سۋرەتكەر عابيت مٷسٸرەپوۆ تە ارمانداعان. عابەڭنٸڭ جارى عازيزا بيسەنوۆانىڭ «جالىن» جۋرنالىندا جارييالانعان «جومارت جٷرەك جىلۋى» اتتى ەستەلٸگٸندە ۇمسىن تۋرالى عابەڭنٸڭ اسىل ويىن تاماشا بايانداپ بەرەدٸ. «جات قولىندا» رومانىن تامامداعاننان كەيiن ۇمسىن اتتى قىز تٶڭiرەگiندە جيi ايتاتىن بولدى, – دەيدٸ عازيزا اپاي. – شەت جاعالاتىپ بiلگەنiم: ۇمسىن – ۇلپاننىڭ زامانىندا ٶمiر سٷرگەن كٶزi اشىق, كٶكiرەگi وياۋ ساۋاتتى ادام. سول كەزدiڭ ٶزiندە الىستاعى الەكساندرييا قالاسىندا وقىپ بiلiم العان. ەلگە ورالعان سوڭ بiلiمiنە ساي ورىن تابا الماعان. ەۆروپا مەدەنيەتiمەن قىسقا كٶيلەك كيەدi, باسىنا ورامال سالمايدى. ەل اراسىندا كٶزگە شىققان سٷيەلدەي كٷن كەشكەن ونىڭ بۇدان كەيiنگi ٶمiرi ٶكسiكپەن ٶتەدi. بۇل بiر قايعىلى تاريح بولسا كەرەك. ول مەن ٷشiن قالامگەر عابەڭنiڭ كٶز جۇمعانعا دەيiنگi ارمانى, قارىنداشىنىڭ ۇشىندا قالعان بولاشاق شىعارماسى سيياقتى بولادى دا تۇرادى».

حح عاسىر باسىندا ٶمٸر سٷرگەن, بٸلٸم العان قازاق ارۋلارى جايىندا سٶز قوزعاعان كەزدە كٶپ جاعدايدا وسى قارالى سۇلۋدىڭ ەسٸمٸ اتاۋسىز قالا بەرەدٸ. قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىعىپ, اناۋ الىستاعى مىسىر ەلٸندە بٸلٸم العان, ٶز زامانىنىڭ بٸلٸمدٸ دە سۇلۋ بولعان شەرمەندە تاعدىر يەسٸ ۇمسىن جٷسٸپقىزى تۋرالى تاريح سٶزٸ ەندٸ باستالدى.  

ماتەريال e-history.kz سايتىنان الىندى.