2026 جىلدىڭ مامىر ايىندا قازاقستاننىڭ جوعارعى سوتى ار-نامىستى, قادٸر-قاسيەتتٸ جەنە ٸسكەرلٸك بەدەلدٸ قورعاۋ تۋرالى ٸستەرگە قاتىستى نورماتيۆتٸك قاۋلىنى جاڭارتتى. العاش رەت تسيفرلىق ورتاعا وسىنداي ەگجەي-تەگجەيلٸ قۇقىقتىق تٷسٸندٸرمە بەرٸلدٸ: ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ جارييالانىمدارعا, ونلاين-پلاتفورمالارعا, ينتەرنەت-رەسۋرستارعا, موبيلدٸ قوسىمشالارعا جەنە تٸپتٸ ەلەكتروندىق پوشتاعا قاتىستى ارنايى تٷسٸندٸرمەلەر ەنگٸزٸلدٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋ مەن ٶزگەنٸڭ قۇقىعىن بۇزۋدىڭ اراسى قاي جەردە اجىراتىلادى? ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارى قانداي قاتەلٸكتەردٸ جيٸ جٸبەرەدٸ? بۇل تۋرالى Qazaq Expert Club ساراپشىسى, سۋديا دينارا قويقاباەۆا ايتىپ بەردٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ جارييالانىمدارعا بايلانىستى داۋلار سانى ايتارلىقتاي ارتقان.
مەسەلەن, 2024 جىلى سوتتارعا ار-نامىس, قادٸر-قاسيەت جەنە ٸسكەرلٸك بەدەلدٸ قورعاۋ بويىنشا 1 612 تالاپ-ارىز تٷسكەن. ونىڭ 42-سٸ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاتىستى بولسا, 430-ى جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالارعا باعىتتالعان. 2025 جىلى مۇنداي تالاپتاردىڭ سانى 2 009-عا جەتٸپ, ونىڭ 52-سٸ باق-قا, 471-ٸ جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى بولعان. ال 2026 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا 1 193 تالاپ-ارىز تٷستٸ, ونىڭ ٸشٸندە 12-سٸ باق-قا, 268-ٸ جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى.
«وسىنداي ٸستەردٸ قاراي وتىرىپ, جانجالداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەدەيٸ جاسالعان ەرەكەتتەن تۋىندامايتىنىن بايقادىم. كٶبٸنە وعان ەموتسيياعا بەرٸلۋ, اسىعىس قورىتىندى جاساۋ جەنە رۇقسات ەتٸلگەن سىن مەن زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ ارا-جٸگٸن بٸلمەۋ سەبەپ بولادى», – دەيدٸ ول.
سۋديانىڭ پٸكٸرٸنشە, ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن قاتەلٸكتەردٸ بٸرنەشە ساناتقا بٶلۋگە بولادى.
مىسالى, ادامدار ايىپتاۋدى دەلەلدەنگەن فاكت رەتٸندە كٶرسەتۋگە بەيٸم. سوت داۋلارىنىڭ ەڭ كٶپ تاراعان سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ – ادامدى زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن سوت ٷكٸمٸ شىقپاي تۇرىپ الاياق, جەمقور, قىلمىسكەر, پاراقور نەمەسە قىلمىستىق توپتىڭ مٷشەسٸ دەپ اتاۋ.
«كٶپتەگەن اۆتور مۇنداي تۇجىرىمداردىڭ پٸكٸر رەتٸندە ەمەس, ناقتى فاكت تۋرالى مەلٸمدەمە رەتٸندە قابىلداناتىنىن ەسكەرە بەرمەيدٸ», – دەيدٸ ساراپشى.
دينارا قويقاباەۆا كٸنەسٸزدٸك پرەزۋمپتسيياسى قاعيداتى ەرەكەت ەتەتٸنٸن ەسكە سالادى: سوت ٷكٸمٸ زاڭدى كٷشٸنە ەنبەيٸنشە, ادام قىلمىس جاساعانى ٷشٸن كٸنەلٸ دەپ سانالمايدى. سوندىقتان «تۇلعاعا قاتىستى تەرگەۋ جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر», «قىلمىستىق ٸس قوزعالدى», «ٸس سوتتا قارالىپ جاتىر» سيياقتى رەسمي اقپاراتقا سەيكەس تۇجىرىمداردى قولدانعان دۇرىس.
تاعى بٸر جيٸ كەزدەسەتٸن قاتەلٸك – سۋبەكتيۆتٸ باعانى دەلەلدەنگەن فاكت رەتٸندە كٶرسەتۋ.
«زاڭ پٸكٸر بٸلدٸرۋگە تىيىم سالمايدى. مىسالى, “ماعان قىزمەت كٶرسەتۋ ۇنامادى” دەگەن سٶز – سۋبەكتيۆتٸ باعا. ال “كومپانييا الاياقتىقپەن اينالىسادى”, “دەرٸگەر ديپلومدى ساتىپ العان”, “رۇقسات پارا بەرۋ ارقىلى الىنعان” دەگەن مەلٸمدەمەلەر مٷلدە باسقاشا قابىلدانادى. بۇل – تەكسەرۋگە بولاتىن ناقتى فاكتٸلەر تۋرالى اقپارات. دەل وسىنداي جارييالانىمدار كٶبٸنە سوت تالقىلاۋىنىڭ نىسانىنا اينالادى», – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ سۋديا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ادامدار كٶبٸنە سالدارىن ويلاماي, تەكسەرٸلمەگەن اقپاراتتى جارييالايدى. كٶپشٸلٸك تانىستارىنان ەستٸگەن ەڭگٸمەلەردٸ, قاۋەسەتتەردٸ نەمەسە انونيمدٸ حابارلامالاردى تەكسەرمەستەن تاراتادى.
ەگەر ادام كومپانييانىڭ, دەرٸگەردٸڭ, كەسٸپكەردٸڭ نەمەسە مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ زاڭسىز ەرەكەتٸ تۋرالى اقپارات جارييالاسا, كەيٸن ونىڭ شىنايىلىعىن دەلەلدەۋگە ٶزٸ مٸندەتتٸ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸنۋٸ قاجەت.
«مەن قاراعان ٸستەردٸڭ بٸرٸندە ۇيىم جارييالانعان اقپاراتتى تولىق جوققا شىعاراتىن قۇجاتتاردى ۇسىندى. بۇعان قوسا, كەيبٸر سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ قورلاۋ سيپاتىندا بولعانى جٶنٸندە مامان قورىتىندىسى الىندى. سونىڭ نەتيجەسٸندە تالاپ-ارىز قاناعاتتاندىرىلدى», – دەيدٸ دينارا قويقاباەۆا.
ول جارييالانىمدى ٶشٸرٸپ تاستاۋ ەردايىم مەسەلەنٸ شەشپەيتٸنٸن دە اتاپ ٶتتٸ. زاڭ سوتقا جٷگٸنبەي تۇرىپ-اق دەلەلدەردٸ نوتاريات ارقىلى بەكٸتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار كومپيۋتەرلٸك-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸ مەن ٶشٸرٸلگەن جارييالانىمنىڭ مازمۇنىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٶزگە دە دەلەلدەر پايدالانىلۋى مٷمكٸن.
«كٶپشٸلٸك پٸكٸرلەردٸڭ ماڭىزى جوق دەپ ويلايدى. الايدا پٸكٸرلەردٸڭ دە سالدارى جازبالارمەن بٸردەي جەنە ولار جيٸ سوت داۋىنا سەبەپ بولادى. قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا پٸكٸر قالدىرۋ دا اقپارات تاراتۋدىڭ جەكە جازبا جارييالاۋمەن تەڭ تەسٸلٸ سانالادى. سوندىقتان بالاعاتتاۋ, نەگٸزسٸز ايىپتاۋ نەمەسە جالعان اقپارات تاراتۋ دەل سونداي قۇقىقتىق سالدارعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن», – دەيدٸ ساراپشى.
مىسالى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارىنىڭ بٸرٸ پٸكٸردە باسقا ادامدى قورلاپ, ونىڭ جەكە دەرەكتەرٸن جارييالاعان. سوت بۇل مەلٸمەتتەردٸ شىندىققا سەيكەس كەلمەيدٸ دەپ تانىپ, ار-نامىس پەن قادٸر-قاسيەتتٸ قورعاۋ تۋرالى تالاپتى قاناعاتتاندىرعان جەنە 200 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە مورالدىق زييان ٶتەماقىسىن ٶندٸرٸپ بەرگەن.
تاعى بٸر كەڭ تارالعان قاتەلٸك – ٶزگەنٸڭ فوتوسۋرەتتەرٸ مەن جەكە حات-حابارلارىن رۇقساتسىز جارييالاۋ.
«ازاماتتىق زاڭناما ادامنىڭ ٶز بەينەسٸنە دەگەن قۇقىعىن قورعايدى, ال كونستيتۋتسييا حات الماسۋ, تەلەفون ارقىلى سٶيلەسۋ جەنە ٶزگە دە حابارلامالاردىڭ قۇپييالىعىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ. سوندىقتان باسقا ادامنىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز ونىڭ فوتوسىن نەمەسە جەكە حات-حابارىن جارييالاۋ كەي جاعدايدا سوت داۋىنا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە مۇنداي ماتەريالدار سوتتا دا زاڭ تالاپتارى ساقتالىپ, حات الماسۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى ەسكەرٸلە وتىرىپ قانا زەرتتەلەدٸ», – دەيدٸ دينارا قويقاباەۆا.
سٶز سوڭىندا سۋديا مىناداي كەڭەس بەرەدٸ:
«“جارييالاۋ” باتىرماسىن باسپاس بۇرىن ٶزٸڭٸزدەن: “بۇل مەنٸڭ پٸكٸرٸم بە, ەلدە ناقتى فاكت تۋرالى مەلٸمدەمە مە?”, “جازعانىمدى دەلەلدەرمەن راستاي الامىن با?”, “سوت شەشٸمٸنسٸز ادامدى قىلمىس جاسادى دەپ ايىپتاپ وتىرعان جوقپىن با?”, “باسقا ادامنىڭ بەينەسٸنە نەمەسە حات-حابار قۇپيياسىنا قاتىستى قۇقىعىن بۇزىپ تۇرعان جوقپىن با?” دەپ سۇراڭىز.
كەي جاعدايلاردا زاڭناما ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاتار ەكٸمشٸلٸك نەمەسە قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ دە قاراستىراتىنىن ۇمىتپاعان جٶن. مىسالى, كٶپشٸلٸك الدىندا نەمەسە تەلەكوممۋنيكاتسييا جەلٸلەرٸ ارقىلى تاراتىلعان جالا ٷشٸن 180 اەك-كە دەيٸن ايىپپۇل نەمەسە ەكٸمشٸلٸك قاماۋ جازاسى تاعايىندالۋى مٷمكٸن. ال ەدەپسٸز تٷردە ايتىلعان قورلاۋ, ونىڭ ٸشٸندە ونلاين-پلاتفورمالار ارقىلى جاسالعان ەرەكەتتەر ٷشٸن 200 اەك-كە دەيٸن ايىپپۇل, تٷزەۋ جۇمىستارى نەمەسە قوعامدىق جۇمىستار قاراستىرىلعان».
