قازاقستاندا دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدارى مەن دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جٷيەلٸ جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. مەسەلەن, 2025 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا وسى باعىتتا 17 مىڭنان استام اقپاراتتىق ماتەريال ەزٸرلەنٸپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە 60 مىڭنان استام جازبا تاراتىلعان. مۇنداي جۇمىس الماتىدا دا بەلسەندٸ جالعاسىپ, تۇرعىندار اراسىندا كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸلٸپ, ينتەرنەتتەگٸ راديكالدى يدەولوگيياعا قارسى اقپاراتتىق ماتەريالدار جارييالانىپ كەلەدٸ. دەگەنمەن جات اعىمدار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن مەسسەندجەرلەر ارقىلى ادامداردى ٶز قاتارىنا تارتۋدىڭ تٷرلٸ تەسٸلٸن قولدانادى. دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدارىن قانداي نەگٸزگٸ بەس بەلگٸسٸنەن تانۋعا بولادى, ولار ادام ساناسىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ جەنە مۇنداي قاۋٸپتەن قالاي قورعانعان جٶن? بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ٷشٸن Dalanews.kz تٸلشٸسٸ دٸنتانۋشى ەل-فارابي بولاتجانمەن سۇحباتتاستى.
دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدارىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى قانداي?
– «دەسترۋكتيۆتٸ» سٶزٸ لاتىن تٸلٸندەگٸ destructivus, ياعني «بۇزۋ», «بٷلدٸرۋ» ۇعىمىنان شىققان. ياعني, قوعامدا قالىپتاسقان قۇقىقتىق, مەدەني جەنە ادامگەرشٸلٸك نورمالاردى بۇزۋعا باعىتتالعان توپتاردى ايتامىز.
دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدارىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن نەگٸزگٸ بەس بەلگٸنٸ اتاساڭىز?
– ونىڭ بەلگٸلەرٸ كٶپ. دەگەنمەن ەڭ نەگٸزگٸلەرٸن بەس توپقا بٶلٸپ كٶرسەتۋگە بولادى.
بٸرٸنشٸ بەلگٸسٸ – كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمدى كٷشپەن ٶزگەرتۋدٸ كٶزدەۋ جەنە مەملەكەتتٸڭ زايىرلى سيپاتىن مويىنداماۋ. مۇنداي اعىمدار قولدانىستاعى زاڭداردى تەرٸسكە شىعارىپ, ٶزدەرٸنٸڭ دٸني ەرەجەسٸن مەملەكەتتٸك زاڭنان جوعارى قويۋعا تىرىسادى.
ەكٸنشٸ بەلگٸسٸ – مەملەكەتتٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن يدەيالاردى ناسيحاتتاۋ. بۇعان ەلدٸڭ قازٸرگٸ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمىن جويىپ, ونىڭ ورنىنا حاليفات نەمەسە ەمٸرلٸك ورناتۋعا شاقىرۋ جاتادى.
ٷشٸنشٸ بەلگٸسٸ – دٸني جەنە دٷنيەتانىمدىق ەرالۋاندىققا تٶزبەۋشٸلٸك. دەسترۋكتيۆتٸ توپ مٷشەلەرٸ ٶز كٶزقاراسىن عانا ابسوليۋتتٸ اقيقات ساناپ, ٶزگەشە ويلايتىن ادامداردى جاۋ نەمەسە «سەنبەيتٸندەر» رەتٸندە قابىلداۋى مٷمكٸن. سونىڭ سالدارىنان دٸني الاۋىزدىق پەن ٶشپەندٸلٸك تۋىندايدى.
تٶرتٸنشٸ بەلگٸسٸ – ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ, انا تٸلٸن, دەستٷر مەن ۇلتتىق ٶنەردٸ جوققا شىعارۋ. مۇنداي توپتار دٸني جەنە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ اراسىنا تەڭدٸك بەلگٸسٸن قويىپ, ادامدى ٶزٸنٸڭ تاريحي جەنە مەدەني تامىرىنان اجىراتۋعا ەرەكەت ەتەدٸ.
بەسٸنشٸ بەلگٸسٸ – عىلىمدى, سونىڭ ٸشٸندە مەديتسينانى مويىنداماۋ. ادامدى دەرٸگەرگە قارالۋدان, ەم قابىلداۋدان نەمەسە بالاسىنا قاجەتتٸ مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋدەن باس تارتۋعا مەجبٷرلەۋ دە دەسترۋكتيۆتٸ ىقپالدىڭ بەلگٸسٸ بولۋى مٷمكٸن.
مۇنداي اعىمدار ادامداردى ٶز قاتارىنا تارتۋ ٷشٸن قانداي ەدٸستەردٸ قولدانادى?
– ەڭ كٶپ قولدانىلاتىن تەسٸلدەردٸڭ بٸرٸ اقپاراتتى شەكتەۋمەن بايلانىستى. توپ ٶكٸلدەرٸ ادامعا: «اقيقات تەك بٸزدە», «باسقالاردى تىڭداما», «ٶزگە دەرەككٶزدەردٸ وقىما» دەپ, ونىڭ اقپارات الۋ اياسىن تارىلتادى. وسىلايشا اقپاراتقا ٶزٸندٸك مونوپولييا ورناتۋعا تىرىسادى. ادام بٸر عانا توپتىڭ ايتقانىن تىڭداي بەرگەن كەزدە بالاما پٸكٸردٸ قابىلداۋ جەنە اقپاراتتى سالىستىرىپ, سارالاۋ قابٸلەتٸ ەلسٸرەيدٸ. سونىڭ سالدارىنان سىني ويلاۋى تٶمەندەپ, توپ جەتەكشٸسٸنٸڭ نەمەسە مٷشەلەرٸنٸڭ نۇسقاۋىن كٷمەنسٸز ورىنداي باستايدى.
دەسترۋكتيۆتٸ دٸني توپتار ادامنىڭ ساناسىنا ىقپال ەتۋ ٷشٸن قانداي مانيپۋلياتسييالىق تەسٸلدەرگە جٷگٸنەدٸ?
– وسىنداي ەدٸستەردٸڭ بٸرٸ – «ماحابباتپەن قورشاۋ» نەمەسە پسيحولوگييادا ايتىلاتىن love bombing تەسٸلٸ. توپقا جاڭادان كەلگەن ادامدى ەرەكشە ىقىلاسپەن قارسى الىپ, وعان ٷنەمٸ جىلى سٶز ايتىپ, «باۋىرىمىز», «بٸزدٸڭ ادامىمىز» دەپ جاقىن تارتادى. قيىن جاعدايدا جٷرگەن ادام مۇنداي قامقورلىققا تەز باۋىر باسۋى مٷمكٸن. ادام توپقا ەموتسيونالدىق جەنە پسيحولوگييالىق تۇرعىدان تەۋەلدٸ بولعاننان كەيٸن وعان تٷرلٸ تالاپ قويىلا باستايدى. «قۇدايدى جاقسى كٶرسەڭ», «قاۋىمعا ادال بولساڭ, ونى ٸسٸڭمەن دەلەلدە» دەگەن سٶزدەر ارقىلى زاڭسىز نەمەسە قاۋٸپتٸ ەرەكەتكە يتەرمەلەۋٸ ىقتيمال. كەيبٸر توپتار ادامنىڭ بارلىق سەزٸم مٷشەسٸنە ەسەر ەتۋگە تىرىسادى. وعان ارنايى بەينەماتەريال كٶرسەتٸپ, مۋزىكا تىڭداتىپ, ورتاق رەسٸمدەرگە قاتىستىرىپ, قۇشاقتاپ قارسى الىپ, بٸرگە تاماقتاندىرۋى مٷمكٸن. مۇنىڭ بەرٸ ادامنىڭ ٶزٸن سول ورتانىڭ اجىراماس مٷشەسٸ رەتٸندە سەزٸنۋٸنە باعىتتالادى. وعان قوسا ادامنىڭ ۇيقىسىن شەكتەۋ, دۇرىس تاماقتاندىرماۋ, ۇزاق ۋاقىت بويى قايتالاناتىن رەسٸمدەرگە قاتىستىرۋ سەكٸلدٸ ەدٸستەر دە كەزدەسەدٸ. مۇنداي جاعدايدا ادامنىڭ قاجۋى كٷشەيٸپ, اقپاراتتى سىني تۇرعىدان باعالاۋ قابٸلەتٸ تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن.
ادامنىڭ بەلگٸلٸ بٸر دٸني توپتىڭ ىقپالىنا تٷسە باستاعانىن مٸنەز-قۇلقىنان بايقاۋعا بولا ما?
– يە, ونىڭ مٸنەز-قۇلقى مەن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندە كٷرت ٶزگەرٸستەر بولۋى مٷمكٸن. مىسالى, بۇرىن اشىق-جارقىن بولعان ادام تۇيىقتالىپ, وتباسىمەن جەنە دوستارىمەن ارالاسۋدان قاشقاقتاي باستايدى. اتا-اناسىنىڭ دٸني ۇستانىمى ٶزٸنٸكٸمەن سەيكەس كەلمەسە, ولاردى «سەنبەۋشٸ» نەمەسە «كەپٸر» دەپ ايىپتاۋى ەبدەن مٷمكٸن. ادامنىڭ بۇرىنعى ورتاسى تولىق ٶزگەرٸپ, تەك جاڭا دٸني توپ مٷشەلەرٸمەن ارالاسۋى دا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدٸ. جۇمىسىنا نەمەسە وقۋىنا قاتىسى جوق تٷسٸنٸكسٸز ساپارلار پايدا بولۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار ول ٶزگەنٸڭ پٸكٸرٸن قابىلداماي, اشۋشاڭ ەرٸ اگرەسسيۆتٸ بولادى. دەگەنمەن ادامنىڭ دٸني قۇلشىلىققا بەت بۇرۋىن ٶزدٸگٸنەن دەسترۋكتيۆتٸ اعىمنىڭ بەلگٸسٸ دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. مەسەلە – ونىڭ زاڭعا, وتباسىنا, قوعامعا جەنە ٶزگە كٶزقاراستاعى ادامدارعا قاتىناسىنىڭ كٷرت ٶزگەرۋٸندە.
دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمدارىنىڭ ىقپالىنا كٶبٸنە قانداي ادامدار وسال كەلەدٸ?
– ولار كٶبٸنە جالعىز قالعان, پسيحولوگييالىق داعدارىسقا ۇشىراعان نەمەسە ٶمٸرٸندە كٷردەلٸ كەزەڭدٸ باستان ٶتكەرٸپ جٷرگەن ادامداردى ٸزدەيدٸ. دەپرەسسيياعا تٷسكەن, ٶز ورتاسىنان قولداۋ تاپپاعان, تٷرلٸ تەۋەلدٸلٸككە بەيٸم نەمەسە ٶمٸردەن تٷڭٸلە باستاعان ادامعا ىقپال ەتۋ وڭايىراق بولادى. پسيحيكاسى مەن دٷنيەتانىمى ەلٸ تولىق قالىپتاسپاعان جاسٶسپٸرٸمدەر دە وسال توپقا جاتادى. دٸني ساۋاتتىڭ تٶمەندٸگٸ, ەلەۋمەتتٸك قيىندىقتار جەنە سىني ويلاۋ داعدىسىنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ تەۋەكەلدٸ ارتتىرادى. الايدا دەسترۋكتيۆتٸ اعىمعا تەك بٸلٸمٸ تٶمەن نەمەسە ەلسٸز ادامدار تٷسەدٸ دەۋ دۇرىس ەمەس. ادام قانداي بٸلٸمدٸ بولعانىمەن, جالعىزدىق, كٷيزەلٸس نەمەسە اۋىر ٶمٸرلٸك جاعداي كەزٸندە مانيپۋلياتسيياعا وسال بولىپ كەلەدٸ.
ينتەرنەتتەگٸ دەسترۋكتيۆتٸ دٸني كونتەنتتٸ قالاي اجىراتۋعا بولادى?
– ەڭ الدىمەن, ۋاعىزشى نەمەسە پاراقشا اۆتورى باسقا ادامدارعا, دٸندەرگە, ۇلتتارعا قارسى ٶشپەندٸلٸك پەن تٶزبەۋشٸلٸككە شاقىرىپ جاتقان جوق پا, سوعان نازار اۋدارۋ قاجەت. مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدى مويىنداماۋ, قارۋلى قاقتىعىستى نەمەسە سوعىستى دەرٸپتەۋ, ٶزگەلەردٸ جاپپاي «كەپٸر» دەپ ايىپتاۋ دا قاۋٸپتٸ بەلگٸ سانالادى. ەسٸرەسە شەتەلدٸك ۋاعىزشىلاردىڭ سٶزٸن جەرگٸلٸكتٸ جاعدايعا بەيٸمدەمەي قابىلداۋدان ساق بولعان جٶن. دٸني مەسەلەگە قاتىستى اقپاراتتى قازاقستانداعى بٸلٸكتٸ دٸنتانۋشىلاردان, يسلامتانۋشىلاردان, تەولوگتاردان جەنە رەسمي دٸني ۇيىمداردىڭ ماماندارىنان العان دۇرىس. سونداي-اق سوت شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعان ماتەريالدار مەن ۇيىمداردىڭ رەسمي تٸزٸمٸن تەكسەرۋ قاجەت. ەكسترەميستٸك ماتەريالدى ساقتاۋ نەمەسە تاراتۋ, تىيىم سالىنعان ۇيىمدى ناسيحاتتاۋ, وعان ادام تارتۋ جەنە قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتۋ زاڭدا كٶزدەلگەن جاۋاپكەرشٸلٸككە ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
بالالار ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى وسىنداي توپتاردىڭ ىقپالىنا تٷسۋٸ مٷمكٸن بە?
– مۇنداي قاۋٸپ بار. بالالار ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە عانا ەمەس, ونلاين ويىنداردىڭ چاتتارىندا دا بٶتەن ادامدارمەن تانىسادى. مىسالى, ٶزٸن جاسٶسپٸرٸم رەتٸندە تانىستىرعان ادام بالانىڭ ۇلتى مەن دٸنٸن سۇراپ, كەيٸن ونى Telegram-داعى جابىق توپقا شاقىرۋى مٷمكٸن. ال ول ارنادا تەرروريستٸك ۇيىمنىڭ ٷگٸت-ناسيحاتى, زورلىق-زومبىلىق كٶرٸنٸستەرٸ نەمەسە سوعىسقا شاقىراتىن ماتەريالدار جارييالانۋى ىقتيمال. وسىنداي كونتەنتتٸ ۇزاق ۋاقىت قاراعان جاسٶسپٸرٸم ەشكٸممەن تٸكەلەي كەزدەسپەي-اق راديكالدانا باستايدى. مۇنى ٶزٸن-ٶزٸ راديكالداندىرۋ دەپ اتايدى. ونىڭ كٶزقاراسى ٶزگەرٸپ, مۇعالٸمدەرٸ مەن سىنىپتاستارىن «كەپٸر» دەپ ايىپتاۋى, ٶزگەلەرگە ٶشپەندٸلٸك تانىتۋى مٷمكٸن. سوندىقتان اتا-انا بالانىڭ ينتەرنەتتە قانداي كونتەنت كٶرەتٸنٸن, كٸمدەرمەن سٶيلەسەتٸنٸن جەنە قانداي جابىق توپتارعا تٸركەلگەنٸن نازاردان تىس قالدىرماعانى جٶن. بۇل جەردە بالانى جاسىرىن اڭدۋ ەمەس, ونىمەن سەنٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ينتەرنەت قاۋٸپسٸزدٸگٸن تٷسٸندٸرۋ ماڭىزدى.
ەگەر ادام جاقىنىنىڭ دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىم ىقپالىنا تٷسكەنٸنەن كٷمەندانسا, نە ٸستەۋٸ كەرەك?
– ونى بٸردەن ايىپتاپ, مازاقتاپ نەمەسە سەنٸمٸن قورلاپ سٶيلەسۋگە بولمايدى. قىسىم كٶرسەتۋ ادامنىڭ وتباسىنان ودان ەرٸ الىستاپ, جاڭا توپقا بۇرىنعىدان دا قاتتى تەۋەلدٸ بولۋىنا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. الدىمەن سابىر ساقتاپ, ونىڭ قانداي اقپارات كٶرٸپ جٷرگەنٸن, كٸمدەرمەن ارالاساتىنىن جەنە كٶزقاراسىنىڭ نەگە ٶزگەرگەنٸن تٷسٸنۋگە تىرىسۋ كەرەك. ەڭگٸمە بارىسىندا «سەن اداستىڭ» دەپ ٷكٸم شىعارماي, سۇراق قويۋ ارقىلى ونىڭ ويىن تىڭداعان دۇرىس. ەگەر ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقىندا كٷرت ٶزگەرٸس بايقالسا نەمەسە ول زورلىق-زومبىلىقتى, ٶشپەندٸلٸكتٸ, زاڭسىز ەرەكەتتٸ قولداي باستاسا, مەسەلەنٸ ٶز بەتٸنشە شەشۋگە تىرىسپاي, دٸنتانۋشى, تەولوگ جەنە پسيحولوگ ماماندارعا جٷگٸنگەن جٶن. قاجەت جاعدايدا الماتى قالاسى دٸن ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ باسقارماسىنا نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاسۋ كەرەك.
ازاماتتار دٸني مەسەلەلەر بويىنشا سەنٸمدٸ اقپاراتتى قايدان العانى دۇرىس?
– دٸني اقپاراتتى رەسمي تٸركەلگەن دٸني بٸرلەستٸكتەردەن, بٸلٸكتٸ دٸنتانۋشىلاردان, يسلامتانۋشىلار مەن تەولوگتاردان العان جٶن. سونداي-اق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ رەسمي رەسۋرستارىنا جٷگٸنۋگە بولادى. قازاقستاندا دٸني قىزمەت «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭمەن رەتتەلەدٸ. دٸني ەدەبيەتتٸ تاراتۋعا, ميسسيونەرلٸك قىزمەتكە جەنە دٸني ٸس-شارالارعا قاتىستى ناقتى تالاپتار بار. سوندىقتان كٶشەدە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە نەمەسە مەسسەندجەردە كەزٸككەن كەز كەلگەن ادامنىڭ ٶزٸن ۋاعىزشى رەتٸندە تانىستىرۋى ونىڭ بٸلٸكتٸ ەرٸ زاڭدى قىزمەت اتقارىپ جٷرگەنٸن بٸلدٸرمەيدٸ.
دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ ىقپالىنا تٷسپەۋ ٷشٸن قانداي كەڭەس بەرەر ەدٸڭٸز?
– ەڭ نەگٸزگٸ قورعانىس – سىني ويلاۋ جەنە دٸني ساۋات. كەز كەلگەن اقپاراتقا بٸردەن سەنە سالماي, ونىڭ اۆتورىن, دەرەككٶزٸن جەنە ماقساتىن تەكسەرۋ قاجەت. بٸر دٸني مەسەلە تۋرالى بٸرنەشە بٸلٸكتٸ ماماننىڭ پٸكٸرٸن سالىستىرعان دۇرىس.
ينتەرنەتتە اقپاراتتىق گيگيەنانى ساقتاۋ دا ماڭىزدى. جەكە ٶمٸرٸڭٸز, كٷندەلٸكتٸ باراتىن جەرلەرٸڭٸز, تۋىستارىڭىز بەن قيىندىقتارىڭىز تۋرالى مەلٸمەتتٸ اشىق جارييالاي بەرمەڭٸز. ارباۋشىلار ادامنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىن زەرتتەپ, ونىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن مەسەلەلەرٸن انىقتاۋى مٷمكٸن. كەيٸن ورتاق قىزىعۋشىلىقتى سىلتاۋ ەتٸپ, ەدەيٸ «كەزدەيسوق» تانىسىپ, سەنٸمٸنە كٸرۋگە تىرىسادى. ادامعا «اقيقات تەك بٸزدە», «باسقالاردى تىڭداما», «جاقىندارىڭمەن ارالاسپا» دەگەن تالاپ قويىلسا, بۇل – قاۋٸپتٸڭ ايقىن بەلگٸسٸ. سەنٸمدٸ دٸني ورتا ادامدى وتباسىنان, قوعامنان جەنە ۇلتتىق بولمىسىنان اجىراتپايدى. كەرٸسٸنشە, زاڭدى قۇرمەتتەۋگە, بٸلٸم الۋعا, دەنساۋلىعىن كٷتۋگە جەنە اينالاسىنداعى ادامدارمەن بەيبٸت قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ٷندەيدٸ.
