Qazaqstanda destrýktivti dini aǵymdary men dini ekstremizmniń aldyn alý jumystary júieli júrgizilip keledi. Máselen, 2025 jyldyń alǵashqy jartysynda osy baǵytta 17 myńnan astam aqparattyq material ázirlenip, áleýmettik jelilerde 60 myńnan astam jazba taratylǵan. Mundai jumys Almatyda da belsendi jalǵasyp, turǵyndar arasynda kezdesýler ótkizilip, internettegi radikaldy ideologiiaǵa qarsy aqparattyq materialdar jariialanyp keledi. Degenmen jat aǵymdar áleýmettik jeliler men messendjerler arqyly adamdardy óz qataryna tartýdyń túrli tásilin qoldanady. Destrýktivti dini aǵymdaryn qandai negizgi bes belgisinen tanýǵa bolady, olar adam sanasyna qalai áser etedi jáne mundai qaýipten qalai qorǵanǵan jón? Bul saýaldarǵa jaýap alý úshin Dalanews.kz tilshisi dintanýshy Ál-Farabi Bolatjanmen suhbattasty.
Destrýktivti dini aǵymdarynyń negizgi maqsaty qandai?
– «Destrýktivti» sózi latyn tilindegi destructivus, iaǵni «buzý», «búldirý» uǵymynan shyqqan. Iaǵni, qoǵamda qalyptasqan quqyqtyq, mádeni jáne adamgershilik normalardy buzýǵa baǵyttalǵan toptardy aitamyz.
Destrýktivti dini aǵymdaryn anyqtaýǵa múmkindik beretin negizgi bes belgini atasańyz?
– Onyń belgileri kóp. Degenmen eń negizgilerin bes topqa bólip kórsetýge bolady.
Birinshi belgisi – konstitýtsiialyq qurylymdy kúshpen ózgertýdi kózdeý jáne memlekettiń zaiyrly sipatyn moiyndamaý. Mundai aǵymdar qoldanystaǵy zańdardy teriske shyǵaryp, ózderiniń dini erejesin memlekettik zańnan joǵary qoiýǵa tyrysady.
Ekinshi belgisi – memlekettiń aýmaqtyq tutastyǵyna nuqsan keltiretin ideialardy nasihattaý. Buǵan eldiń qazirgi memlekettik qurylymyn joiyp, onyń ornyna halifat nemese ámirlik ornatýǵa shaqyrý jatady.
Úshinshi belgisi – dini jáne dúnietanymdyq áralýandyqqa tózbeýshilik. Destrýktivti top músheleri óz kózqarasyn ǵana absoliýtti aqiqat sanap, ózgeshe oilaityn adamdardy jaý nemese «senbeitinder» retinde qabyldaýy múmkin. Sonyń saldarynan dini alaýyzdyq pen óshpendilik týyndaidy.
Tórtinshi belgisi – ulttyq biregeilikti, ana tilin, dástúr men ulttyq ónerdi joqqa shyǵarý. Mundai toptar dini jáne ulttyq biregeiliktiń arasyna teńdik belgisin qoiyp, adamdy óziniń tarihi jáne mádeni tamyrynan ajyratýǵa áreket etedi.
Besinshi belgisi – ǵylymdy, sonyń ishinde meditsinany moiyndamaý. Adamdy dárigerge qaralýdan, em qabyldaýdan nemese balasyna qajetti meditsinalyq kómek kórsetýden bas tartýǵa májbúrleý de destrýktivti yqpaldyń belgisi bolýy múmkin.
Mundai aǵymdar adamdardy óz qataryna tartý úshin qandai ádisterdi qoldanady?
– Eń kóp qoldanylatyn tásilderdiń biri aqparatty shekteýmen bailanysty. Top ókilderi adamǵa: «Aqiqat tek bizde», «Basqalardy tyńdama», «Ózge derekkózderdi oqyma» dep, onyń aqparat alý aiasyn taryltady. Osylaisha aqparatqa ózindik monopoliia ornatýǵa tyrysady. Adam bir ǵana toptyń aitqanyn tyńdai bergen kezde balama pikirdi qabyldaý jáne aqparatty salystyryp, saralaý qabileti álsireidi. Sonyń saldarynan syni oilaýy tómendep, top jetekshisiniń nemese músheleriniń nusqaýyn kúmánsiz oryndai bastaidy.
Destrýktivti dini toptar adamnyń sanasyna yqpal etý úshin qandai manipýliatsiialyq tásilderge júginedi?
– Osyndai ádisterdiń biri – «mahabbatpen qorshaý» nemese psihologiiada aitylatyn love bombing tásili. Topqa jańadan kelgen adamdy erekshe yqylaspen qarsy alyp, oǵan únemi jyly sóz aityp, «baýyrymyz», «bizdiń adamymyz» dep jaqyn tartady. Qiyn jaǵdaida júrgen adam mundai qamqorlyqqa tez baýyr basýy múmkin. Adam topqa emotsionaldyq jáne psihologiialyq turǵydan táýeldi bolǵannan keiin oǵan túrli talap qoiyla bastaidy. «Qudaidy jaqsy kórseń», «qaýymǵa adal bolsań, ony isińmen dálelde» degen sózder arqyly zańsyz nemese qaýipti áreketke itermeleýi yqtimal. Keibir toptar adamnyń barlyq sezim múshesine áser etýge tyrysady. Oǵan arnaiy beinematerial kórsetip, mýzyka tyńdatyp, ortaq rásimderge qatystyryp, qushaqtap qarsy alyp, birge tamaqtandyrýy múmkin. Munyń bári adamnyń ózin sol ortanyń ajyramas múshesi retinde sezinýine baǵyttalady. Oǵan qosa adamnyń uiqysyn shekteý, durys tamaqtandyrmaý, uzaq ýaqyt boiy qaitalanatyn rásimderge qatystyrý sekildi ádister de kezdesedi. Mundai jaǵdaida adamnyń qajýy kúsheiip, aqparatty syni turǵydan baǵalaý qabileti tómendeýi múmkin.
Adamnyń belgili bir dini toptyń yqpalyna túse bastaǵanyn minez-qulqynan baiqaýǵa bola ma?
– Iá, onyń minez-qulqy men kúndelikti ómirinde kúrt ózgerister bolýy múmkin. Mysaly, buryn ashyq-jarqyn bolǵan adam tuiyqtalyp, otbasymen jáne dostarymen aralasýdan qashqaqtai bastaidy. Ata-anasynyń dini ustanymy ózinikimen sáikes kelmese, olardy «senbeýshi» nemese «kápir» dep aiyptaýy ábden múmkin. Adamnyń burynǵy ortasy tolyq ózgerip, tek jańa dini top múshelerimen aralasýy da nazar aýdarýdy qajet etedi. Jumysyna nemese oqýyna qatysy joq túsiniksiz saparlar paida bolýy múmkin. Sonymen qatar ol ózgeniń pikirin qabyldamai, ashýshań ári agressivti bolady. Degenmen adamnyń dini qulshylyqqa bet burýyn ózdiginen destrýktivti aǵymnyń belgisi dep qabyldaýǵa bolmaidy. Másele – onyń zańǵa, otbasyna, qoǵamǵa jáne ózge kózqarastaǵy adamdarǵa qatynasynyń kúrt ózgerýinde.
Destrýktivti dini aǵymdarynyń yqpalyna kóbine qandai adamdar osal keledi?
– Olar kóbine jalǵyz qalǵan, psihologiialyq daǵdarysqa ushyraǵan nemese ómirinde kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip júrgen adamdardy izdeidi. Depressiiaǵa túsken, óz ortasynan qoldaý tappaǵan, túrli táýeldilikke beiim nemese ómirden túńile bastaǵan adamǵa yqpal etý ońaiyraq bolady. Psihikasy men dúnietanymy áli tolyq qalyptaspaǵan jasóspirimder de osal topqa jatady. Dini saýattyń tómendigi, áleýmettik qiyndyqtar jáne syni oilaý daǵdysynyń jetkiliksizdigi táýekeldi arttyrady. Alaida destrýktivti aǵymǵa tek bilimi tómen nemese álsiz adamdar túsedi deý durys emes. Adam qandai bilimdi bolǵanymen, jalǵyzdyq, kúizelis nemese aýyr ómirlik jaǵdai kezinde manipýliatsiiaǵa osal bolyp keledi.
Internettegi destrýktivti dini kontentti qalai ajyratýǵa bolady?
– Eń aldymen, ýaǵyzshy nemese paraqsha avtory basqa adamdarǵa, dinderge, ulttarǵa qarsy óshpendilik pen tózbeýshilikke shaqyryp jatqan joq pa, soǵan nazar aýdarý qajet. Memlekettik qurylymdy moiyndamaý, qarýly qaqtyǵysty nemese soǵysty dáripteý, ózgelerdi jappai «kápir» dep aiyptaý da qaýipti belgi sanalady. Ásirese sheteldik ýaǵyzshylardyń sózin jergilikti jaǵdaiǵa beiimdemei qabyldaýdan saq bolǵan jón. Dini máselege qatysty aqparatty Qazaqstandaǵy bilikti dintanýshylardan, islamtanýshylardan, teologtardan jáne resmi dini uiymdardyń mamandarynan alǵan durys. Sondai-aq sot sheshimimen tyiym salynǵan materialdar men uiymdardyń resmi tizimin tekserý qajet. Ekstremistik materialdy saqtaý nemese taratý, tyiym salynǵan uiymdy nasihattaý, oǵan adam tartý jáne qarjylai qoldaý kórsetý zańda kózdelgen jaýapkershilikke ákelýi múmkin.
Balalar áleýmettik jeli arqyly osyndai toptardyń yqpalyna túsýi múmkin be?
– Mundai qaýip bar. Balalar áleýmettik jelide ǵana emes, onlain oiyndardyń chattarynda da bóten adamdarmen tanysady. Mysaly, ózin jasóspirim retinde tanystyrǵan adam balanyń ulty men dinin surap, keiin ony Telegram-daǵy jabyq topqa shaqyrýy múmkin. Al ol arnada terroristik uiymnyń úgit-nasihaty, zorlyq-zombylyq kórinisteri nemese soǵysqa shaqyratyn materialdar jariialanýy yqtimal. Osyndai kontentti uzaq ýaqyt qaraǵan jasóspirim eshkimmen tikelei kezdespei-aq radikaldana bastaidy. Muny ózin-ózi radikaldandyrý dep ataidy. Onyń kózqarasy ózgerip, muǵalimderi men synyptastaryn «kápir» dep aiyptaýy, ózgelerge óshpendilik tanytýy múmkin. Sondyqtan ata-ana balanyń internette qandai kontent kóretinin, kimdermen sóilesetinin jáne qandai jabyq toptarǵa tirkelgenin nazardan tys qaldyrmaǵany jón. Bul jerde balany jasyryn ańdý emes, onymen senimdi qarym-qatynas ornatyp, internet qaýipsizdigin túsindirý mańyzdy.
Eger adam jaqynynyń destrýktivti dini aǵym yqpalyna túskeninen kúmándansa, ne isteýi kerek?
– Ony birden aiyptap, mazaqtap nemese senimin qorlap sóilesýge bolmaidy. Qysym kórsetý adamnyń otbasynan odan ári alystap, jańa topqa burynǵydan da qatty táýeldi bolýyna áser etýi múmkin. Aldymen sabyr saqtap, onyń qandai aqparat kórip júrgenin, kimdermen aralasatynyn jáne kózqarasynyń nege ózgergenin túsinýge tyrysý kerek. Áńgime barysynda «sen adastyń» dep úkim shyǵarmai, suraq qoiý arqyly onyń oiyn tyńdaǵan durys. Eger adamnyń minez-qulqynda kúrt ózgeris baiqalsa nemese ol zorlyq-zombylyqty, óshpendilikti, zańsyz áreketti qoldai bastasa, máseleni óz betinshe sheshýge tyryspai, dintanýshy, teolog jáne psiholog mamandarǵa júgingen jón. Qajet jaǵdaida Almaty qalasy Din isteri jónindegi basqarmasyna nemese quqyq qorǵaý organdaryna habarlasý kerek.
Azamattar dini máseleler boiynsha senimdi aqparatty qaidan alǵany durys?
– Dini aqparatty resmi tirkelgen dini birlestikterden, bilikti dintanýshylardan, islamtanýshylar men teologtardan alǵan jón. Sondai-aq memlekettik organdardyń resmi resýrstaryna júginýge bolady. Qazaqstanda dini qyzmet «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» zańmen retteledi. Dini ádebietti taratýǵa, missionerlik qyzmetke jáne dini is-sharalarǵa qatysty naqty talaptar bar. Sondyqtan kóshede, áleýmettik jelide nemese messendjerde kezikken kez kelgen adamnyń ózin ýaǵyzshy retinde tanystyrýy onyń bilikti ári zańdy qyzmet atqaryp júrgenin bildirmeidi.
Destrýktivti dini aǵymdardyń yqpalyna túspeý úshin qandai keńes berer edińiz?
– Eń negizgi qorǵanys – syni oilaý jáne dini saýat. Kez kelgen aqparatqa birden sene salmai, onyń avtoryn, derekkózin jáne maqsatyn tekserý qajet. Bir dini másele týraly birneshe bilikti mamannyń pikirin salystyrǵan durys.
Internette aqparattyq gigienany saqtaý da mańyzdy. Jeke ómirińiz, kúndelikti baratyn jerlerińiz, týystaryńyz ben qiyndyqtaryńyz týraly málimetti ashyq jariialai bermeńiz. Arbaýshylar adamnyń áleýmettik jelidegi paraqshasyn zerttep, onyń qyzyǵýshylyǵy men máselelerin anyqtaýy múmkin. Keiin ortaq qyzyǵýshylyqty syltaý etip, ádeii «kezdeisoq» tanysyp, senimine kirýge tyrysady. Adamǵa «aqiqat tek bizde», «basqalardy tyńdama», «jaqyndaryńmen aralaspa» degen talap qoiylsa, bul – qaýiptiń aiqyn belgisi. Senimdi dini orta adamdy otbasynan, qoǵamnan jáne ulttyq bolmysynan ajyratpaidy. Kerisinshe, zańdy qurmetteýge, bilim alýǵa, densaýlyǵyn kútýge jáne ainalasyndaǵy adamdarmen beibit qarym-qatynas ornatýǵa úndeidi.
