Антибиотик неге әсер етпей қалады? Қазақстандағы жағдай қандай?

Антибиотик неге әсер етпей қалады? Қазақстандағы жағдай қандай?
жи: dalanews

18-24 қараша аралығында Дүниежүзілік микробқа қарсы препараттарға төзімділік туралы хабардарлықты арттыру апталығы өтеді. Бұл мәселе Қазақстан үшін де өзекті. Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының мәліметінше, елде антибиотиктердің Access тобына жататын препараттардың үлесі 38,3% құрайды. Ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2030 жылға қарай бұл көрсеткішті кемінде 70%-ға жеткізуді көздейді. Антибиотиктер неге әсер етпей қалады, оларды қабылдауда қандай қателіктер жиі кездеседі және Қазақстандағы жағдай қандай? Осы сұрақтарға денсаулық сақтау саласындағы Qazaq Expert Club сарапшысы Гүлнафис Жүсіпалиева жауап берді, деп хабарлайды dalanews.kz.

Қазақстандағы жағдай қандай?

Сарапшының айтуынша, Қазақстанда микробқа қарсы препараттарға төзімділікті бақылау жүйесі қалыптасып келеді. Бұл бағытта Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығы мен медициналық ұйымдардың зертханалары жұмыс істейді.

Мамандардың ерекше назарында метициллинге төзімді алтын түсті стафилококк (MRSA) және кең спектрлі бета-лактамаза өндіретін E. coli бактериялары бар. Мұндай микроорганизмдер инфекцияны емдеуде тиімді антибиотик таңдауды қиындатады.

«Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының зертханалық материалдарында зәр үлгілерінен бөлінген E. coli бактериясының ципрофлоксацинге төзімділігі 86%, цефтриаксонға – 85%, цефепимге – 84%, фосфомицинге – 80% екені көрсетілген. Зерттелген Acinetobacter baumannii үлгілерінде де бірнеше дәріге төзімділік анықталған. Алайда бұл көрсеткіштер зерттелген зертханалық үлгілерге қатысты. Оларды Қазақстан халқы арасында антибиотикке төзімділіктің жалпы таралу деңгейі деп түсінуге болмайды», – дейді Гүлнафис Жүсіпалиева.

Тағы бір маңызды көрсеткіш – антибиотиктердің қандай топтары жиі қолданылатыны. Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының дерегіне сәйкес, Қазақстанда Access тобының үлесі 38,3% құрайды. Сарапшы келтірген мәлімет бойынша, ең көп қолданылатын он антибиотиктің жетеуі Watch тобына жатады.

ДДСҰ антибиотиктерді AWaRe жүйесі бойынша үш топқа бөледі:

  • Access – кең таралған бактериялық инфекцияларды емдеуде бірінші немесе екінші таңдауда қолданылатын антибиотиктер;
  • Watch – төзімділіктің қалыптасу қаупі жоғары болғандықтан, қолданылуына ерекше бақылау қажет препараттар;
  • Reserve – басқа антибиотиктер әсер етпеген жағдайда кейбір ауыр инфекцияларды емдеуге арналған препараттар.

«Watch немесе Reserve тобындағы антибиотиктерден толық бас тарту керек деген сөз емес. Олар клиникалық тәжірибеде қажет. Бірақ препаратты таңдау диагнозға, клиникалық ұсынымдарға және диагностикалық зерттеулердің нәтижелеріне сәйкес болуы тиіс. Статистика дәрігерлер мен медициналық ұйымдардың басшыларына шешім қабылдауға көмектесуі керек, тек есеп үшін жиналатын дерек болып қалмауы қажет», – дейді сарапшы.

Антибиотикке кім төзімді болады?

«Ағза антибиотикке үйреніп кетеді» деген түсінік дұрыс емес. Дәрігердің айтуынша, антибиотикке төзімділік адам ағзасында емес, бактерияларда қалыптасады. Бактериялар препараттың әсерінен тірі қалуға мүмкіндік беретін өзгерістерге ие болып, төзімділік гендерін бір-біріне бере алады.

Соның салдарынан бұрын белгілі бір инфекцияны тиімді емдеген антибиотик бактерияға әсер етпеуі мүмкін. Адам антибиотиктерді өмірінде сирек қабылдаған болса да, төзімді бактерия жұқтыруы ықтимал.

Төзімді микроорганизмдер адамдар арасында, медициналық ұйымдарда, азық-түлік тізбегі арқылы және қоршаған ортада таралуы мүмкін. Әсіресе операциядан кейінгі науқастар, ауыр созылмалы аурулары бар адамдар, иммунитеті әлсірегендер және стационарда ұзақ ем қабылдайтын пациенттер қауіп тобына жатады. Дегенмен төзімді бактериялар ауруханадан тыс жерде де кездесуі мүмкін.

«Егер бастапқыда тағайындалған антибиотик әсер етпесе, дәрігер диагнозды қайта қарап, науқастың жағдайының ауырлығын бағалап, әрі қарайғы емдеу тактикасын анықтауы керек. Қажет болған жағдайда микробиологиялық зерттеу жүргізіліп, бактерияның антибиотиктерге сезімталдығы анықталады. Жағдайға қарай препаратты ауыстыру, емдеу схемасын өзгерту немесе науқасты ауруханаға жатқызу қажет болуы мүмкін», – дейді Жүсіпалиева.

Ауыр инфекция кезінде антибиотикке төзімділік емдеу мерзімін ұзартуы, асқыну қаупін арттыруы және денсаулық сақтау жүйесіне түсетін шығынды көбейтуі мүмкін. Бірақ бұл инфекция міндетті түрде емделмейді деген сөз емес. Емдеу мүмкіндігі инфекция қоздырғышына, оның орналасуына, науқастың жағдайына және қолжетімді препараттарға байланысты.

Антибиотик қандай жағдайда қажет?

Гүлнафис Жүсіпалиеваның айтуынша, жиі кездесетін қателіктің бірі – аурудың себебін анықтамай антибиотик қабылдауды бастау. Тағы бір кең таралған түсінік – антибиотик неғұрлым күшті болса, адам соғұрлым тез жазылады деген сенім.

«Вирустық тұмау немесе суық тию кезінде антибиотикті алдын ала қабылдау асқынудың алдын алмайды. Ол вирустарға әсер етпейді және бактериялық инфекциялардан қорғайтын иммунитет қалыптастырмайды. Ал антибиотикті қажетсіз қолдану жағымсыз реакцияларға әкеліп, төзімді бактериялардың таралуына ықпал етуі мүмкін», – дейді дәрігер.

Бұл тыныс алу жолдарының аурулары кезінде антибиотик мүлде қажет емес дегенді білдірмейді. Мысалы, бактериялық пневмония, стрептококк инфекциясынан туындаған тамақ ауруы және кейбір бактериалды синусит жағдайларында антибиотик қолданылады.

Кейде вирустық инфекциядан кейін екінші бактериялық инфекция дамуы мүмкін. Мұндай жағдайда адамның жағдайы бастапқыда жақсарып, кейін қайта нашарлайды. Бұл кезде дәрігерге қайта қаралу қажет.

Дәрігер қосымша тексеру қажет екенін қалай анықтайды? Ол аурудың қанша уақытқа созылғанын, науқастың жағдайының өзгеруін, тексеру нәтижелерін, дене температурасын, тыныс алу жиілігін, қандағы оттегі деңгейін, қатар жүретін аурулар мен қауіп факторларын бағалайды.

Ентігу, қандағы оттегі деңгейінің төмендеуі, кеуде тұсының ауыруы, өкпені тыңдағанда өзгерістердің байқалуы немесе адамның жағдайының күрт нашарлауы ерекше назар аударуды қажет етеді.

«Дене қызуының жоғары болуы, қақырықтың немесе мұрыннан бөлінетін сұйықтықтың түсі өздігінен аурудың бактериялық екенін дәлелдемейді. Жағдайға қарай дәрігер жалпы қан талдауын, С-реактивті ақуызды, стрептококк инфекциясына экспресс-тест, вирустарға зерттеу, кеуде қуысының рентгенографиясын немесе микробиологиялық зерттеу тағайындауы мүмкін. Бірақ асқынбаған вирустық инфекцияның типтік белгілері болса, қосымша талдау қажет болмауы мүмкін», – дейді сарапшы.

Антибиотикті қажетсіз қабылдау қандай зиян келтіруі мүмкін?

Антибиотикті орынсыз қолданудың қаупі тек бактериялардың төзімділігімен шектелмейді. Дәрігердің айтуынша, қысқа мерзімді емнің өзінде жүрек айну, іш өту, іштің ауыруы, тері бөртпесі немесе саңырауқұлақ инфекциясы сияқты жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Мұндай реакциялардың ықтималдығы препаратқа, дозасына, адамның жасына және денсаулық жағдайына байланысты.

«Антибиотик инфекцияны тудырған бактерияларға ғана емес, ағзаның қалыпты микробиотасына, соның ішінде ішек микрофлорасына да әсер етуі мүмкін. Кейбір адамдарда емнен кейін ішек микроорганизмдерінің құрамы мен әртүрлілігі өзгеріп, нәжістің бұзылуы, іштің кебуі және жайсыздық пайда болады. Көп жағдайда микробиота біртіндеп қалпына келеді, бірақ бұл процесс әр адамда әртүрлі», – деп түсіндіреді Жүсіпалиева.

Антибиотик қабылдаумен байланысты тағы бір қауіп – Clostridioides difficile бактериясы туғызатын колит. Кейбір жағдайда бұл ауру ауыр өтіп, науқасты ауруханаға жатқызуды талап етеді. Сирек жағдайда қауіпті аллергиялық немесе тері реакциялары болуы мүмкін.

«Дәрі қабылдағаннан кейін тыныс алу қиындаса, бет, ерін немесе тіл ісінсе, тамақ қысылғандай сезім пайда болса, адам қатты әлсіресе немесе есінен танса, дереу медициналық көмек қажет. Көпіршіктер пайда болатын және шырышты қабаттарды зақымдайтын кең таралған бөртпе де дәрігердің шұғыл бағалауын талап етеді», – деп ескертеді сарапшы.

Әр антибиотик курсынан кейін пробиотик қабылдау қажет пе? Гүлнафис Жүсіпалиева пробиотиктерді барлық пациентке автоматты түрде тағайындауға болмайды деп есептейді. Олардың тиімділігі нақты штаммға, клиникалық жағдайға және адамның ерекшеліктеріне байланысты. Пробиотиктер айқын белгілер пайда болған жағдайда медициналық тексеруді алмастырмайды.

«Егер антибиотик шынымен қажет болса, емнің пайдасы әдетте ықтимал қауіптерден жоғары болады. Ал препарат негізсіз тағайындалса, адам дәлелденген емдік пайдасыз-ақ оның жағымсыз әсерлеріне ұшырауы мүмкін», – дейді дәрігер.

Ауру белгілерінің ұқсас болуы оның себебі де бірдей екенін білдірмейді. Бұрын көмектескен антибиотик келесі инфекция кезінде жарамауы мүмкін. Бұған қоса, үйде қалған дәрі емдеу курсына жетпеуі немесе сақтау шарттары бұзылған болуы ықтимал.

«Дәрінің дозасын, қабылдау аралығын немесе емдеу ұзақтығын өз бетінше өзгертуге болмайды. Бірақ антибиотикті дұрыс қолдану емдеу курсын барынша ұзарту немесе клиникалық жағдайға қарамастан дәріні міндетті түрде соңғы таблеткасына дейін қабылдау дегенді білдірмейді. Емдеу схемасы мен ұзақтығын өзгерту қажет болса, мұны дәрігер шешеді», – дейді сарапшы.

Балаларды өз бетінше антибиотикпен емдеуден ерекше сақ болу керек. Препарат пен оның дозасы баланың жасына, салмағына, диагнозына, аурудың ауырлығына және жеке ерекшеліктеріне байланысты таңдалады.

Жүсіпалиева ата-аналар арасында жиі кездесетін қателіктердің қатарында баланың қызуы көтерілгенде немесе жөтел пайда болғанда бұрынғы емдеу схемасын қайталауды, үйде қалған суспензияны қолдануды, ересектерге арналған таблетканы бөліп беруді және басқа балаға тағайындалған антибиотикті пайдалануды атап өтті.

«Бұрынғы ауру бактериялық болуы мүмкін, ал қазіргі инфекция вирустық болуы ықтимал. Мұндай жағдайда антибиотик тиімсіз болып, жағымсыз реакциялар туғызуы мүмкін. Вирустық инфекциялардың көпшілігінде балаға бақылау, жеткілікті сұйықтық ішу, симптомдарды жеңілдету және жалпы жағдайын қадағалау қажет. Антибиотик емес», – дейді дәрігер.

АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) дерегіне сәйкес, антибиотиктердің жағымсыз әсерлері балалардың дәрі-дәрмекке байланысты шұғыл медициналық көмекке жүгінуінің жиі кездесетін себептерінің бірі.

Егер баланың тыныс алуы қиындаса, қатты әлсіздік байқалса, сусыздану белгілері пайда болса, құрысу болса немесе жағдайы күрт нашарласа, дереу медициналық көмекке жүгіну қажет.

«Антибиотиктен қорқудың қажеті жоқ, егер ол шынымен қажет болса. Бактериялық инфекция кезінде дұрыс таңдалған ем өмірді сақтап қалуы мүмкін. Бірақ балаға дәріні бұрын көмектескені үшін ғана қайта тағайындауға болмайды», – деп атап өтті Жүсіпалиева.

Пациенттердің әрекетінен бөлек, тағы нені өзгерту қажет?

Сарапшының пікірінше, антибиотикке төзімділікпен тек халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізу немесе жаңа препараттар әзірлеу арқылы күресу жеткіліксіз. Қазақстан үшін микробиологиялық диагностикаға қолжетімділікті арттыру, эпидемиологиялық бақылауды күшейту, қажетті дәрі-дәрмектермен қамтамасыз ету және медициналық ұйымдарда антибиотиктерді ұтымды қолдану бағдарламаларын енгізу маңызды.

Бұл бағытта емханалардың рөлі ерекше. Себебі инфекция белгілері пайда болған кезде пациент көбіне алғаш рет емханаға жүгінеді. Дәл осы жерде дәрігер науқасқа тексеру қажет пе, антибиотик тағайындау керек пе немесе оны басқа деңгейдегі медициналық көмекке жіберу қажет пе деген шешім қабылдайды.

«Дәрігер клиникалық хаттамаларға, диагностикалық зерттеулердің нәтижелеріне және қоздырғыштардың антибиотиктерге сезімталдығы туралы өзекті деректерге сүйене алуы керек. Медициналық ұйымның басшысы қызметкерлердің біліктілігін арттыруға, дәрі тағайындауды талдауға және медициналық көмектің сапасын бақылауға жағдай жасауы қажет. Ал пациент дәрігердің қарапайым суық тию кезінде неге антибиотик тағайындамайтынын түсінуі маңызды», – дейді Гүлнафис Жүсіпалиева.

Тағы бір маңызды бағыт – «Бір денсаулық» тұжырымдамасы. Ол медицина, ветеринария, ауыл шаруашылығы және қоршаған ортаны қорғау салаларын біріктіреді. Себебі төзімді микроорганизмдер бір аурухананың немесе бір елдің шекарасымен шектелмейді.

«Біздің басты мақсатымыз – инфекцияларды бүгін тиімді емдеу ғана емес, ертең де емдеу мүмкіндігін сақтау. Антибиотиктердің тиімділігі – денсаулық сақтау жүйесінің стратегиялық ресурсы. Оны сақтау үшін дәрігердің жауапкершілігі, пациенттің сауатты әрекеті және жүйелі басқарушылық шешімдер қажет», – деп қорытындылады Гүлнафис Жүсіпалиева.