ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ٶسۋ جولدارىن ٸزدەستٸرۋٸ جەنە ينۆەستيتسييا تارتۋى دەل قازٸرگٸ تاڭدا باسىم باعىتتاردىڭ قاتارىنان تٷسپەك ەمەس. مۇنداي شارۋالاردا قاراعاندى وبلىسىنىڭ بەلسەندٸلٸك تانىتۋى – زاڭدىلىق. ٶيتكەنٸ, بولات ديٸرمەندەرٸ, فەرروقورىتپالار, ارنايى كوكس, دايىن بەتون جەنە تاۋ-كەن كەسٸپورىندارىنا ارنالعان بۇيىمدار – وسىنىڭ بارلىعىن وبلىستىڭ مونوقالالارىندا ٶندٸرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل سالالاردىڭ ٸلگەرٸلەۋٸ جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتٸڭ وتىرىستارىندا جيٸ تالقىلاندى, پىسىقتالادى.
جالپى, ەلٸمٸزدە 20 مونوقالا بار بولسا, سولاردىڭ تٶرتەۋٸ قاراعاندى وبلىسىندا ورنالاسقان. ولار – تەمٸرتاۋ, بالقاش, شاحتينسك جەنە اباي. ساران دا وسى قاتاردا بولاتىن, الايدا شىعىپ قالدى. سەبەبٸ, ساران - يندۋستريالدى ايماق. 2021 جىلى بۇرىنعى رەزەڭكە بۇيىمدارىن شىعاراتىن زاۋىت بازاسىندا قۇرىلعان يندۋستريالدى ايماق تەز ارادا قالانىڭ دامۋى مەن ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرۋدىڭ ٶسۋ نٷكتەسٸنە اينالدى. بۇل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? جاڭا كەسٸپورىنداردىڭ ٸرگە قالاعانىن كٶرسەتەدٸ, دەمەك, جۇمىس ورىندارى پايدا بولدى.
ساران قالاسىندا قازٸر اۆتوبۋستار, تۇرمىستىق تەحنيكا, اۆتوكٶلٸك دٶڭگەلەكتەرٸن شىعارادى. سونىمەن قاتار مەتاللۋرگييا سالاسىنداعى باسقا دا جوبالار جوسپارلانۋدا. قالانىڭ ەكٸنشٸ تىنىسى اشىلدى: قاراۋسىز قالعان كٶپقاباتتى ٷيلەر قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, ينفراقۇرىلىم قارقىندى جٷرٸپ جاتىر. ٶنەركەسٸپتٸ ايتاتىن بولساق, ٶنٸمنٸڭ 95 پايىزعا جۋىعى ٶڭدەۋشٸ سەكتوردان كەلەدٸ.
ەكونوميكانى تەرەڭ ەرتاراپتاندىرۋ مونوتەۋەلدٸلٸكتەن ارىلۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ٷكٸمەت وتىرىسىندا ەلٸمٸزدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ ولجاس بەكتەنوۆتٸڭ «ساران» يندۋسترييالىق ايماعىن مىسالعا كەلتٸرۋٸ تەگٸن ەمەس. ول باسقا مونوقالالاردا وسىنداي الاڭداردى قۇرۋدى تاپسىرعانى ەسٸمٸزدەن شىعا قويعان جوق, بۇل كەيٸنٸرەك جاستار مەن كەسٸپكەرلەر ٷشٸن تارتىمدى بولا تٷسەدٸ. سونداي-اق بۇل حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا جەنە جۇمىسپەن قامتۋدى جەدەلدەتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. سول سەبەپتەن دە ينۆەستورلاردى مونوقالالارعا تارتا تٷسۋ كەرەك. مىسالى, تەمٸرتاۋدا دەل باعىتتا جۇمىس جٷرگٸزۋ ٷستٸندە.
«بٸز «ينۆەستورعا ارنالعان نۇسقاۋلىق» كارتاسىن ەزٸرلەدٸك. وندا قالانىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرٸ مەن كەلەشەگٸ بار ٶسۋ نٷكتەلەرٸ كٶرسەتٸلگەن. قانداي سالالار ينۆەستيتسييا قۇيۋعا تارتىمدى? مەسەلەن, نان جەنە نان ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋ, جول بويىنداعى قىزمەت كٶرسەتۋ (قولايلى كٶلٸكتٸك لوگيستيكانى ەسكەرە وتىرىپ), جەمٸستەر مەن كٶكٶنٸستەردٸ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ تەرٸسٸن, قايتا ٶڭدەۋگە جارامدى ٶنٸمدەردٸ ٶڭدەۋ. سونداي-اق بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ, جەڭٸل ٶنەركەسٸپ, قۇرىلىس يندۋستريياسى (سونىڭ ٸشٸندە تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى) بار. ايتپاقشى, جوسپارلانعان ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ بٸرٸ – قۇرىلىس قالدىقتارىن ٶڭدەيتٸن زاۋىت. بۇل بٷگٸندە قالامىز ٷشٸن ٶزەكتٸ شارۋاعا اينالىپ ٷلگەردٸ. بٸز كەسٸپورىندى 2025-2026 جىلدار ارالىعىندا ٸسكە قوسۋدى كٶزدەپ وتىرمىز. قازٸردٸڭ ٶزٸندە جەر بەرٸلٸپ, باستاپقى جۇمىستار قولعا الىندى. ينۆەستيتسييالار 200 ميلليون تەڭگەنٸ قۇراۋى تيٸس. 25 ادام جۇمىسقا ورنالاسادى», - دەدٸ تەمٸرتاۋ قالاسىنىڭ ەكٸمٸ وراز تەۋٸربەكوۆ.
ال بيىل مەتاللۋرگتەر قالاسىندا ەكٸ جوبا جٷزەگە اسىرىلۋدا. «وكس قازاقستان» جشس تاۋ-كەن ٶنەركەسٸبٸنە ارنالعان ٶنٸمدەردٸ (پوليمەرلٸ امپۋلالار), «كازمەتكوكس» جشس «ديرەكسيل» كوكسىن ٶندٸرەتٸن بولادى. ايتا كەتەرلٸگٸ, ەكٸنشٸ كەسٸپورىن ٷش كەزەڭدە ٸسكە قوسىلادى. 2024 جىلى التى كوكس پەشٸ جۇمىس ٸستەي باستايدى. مۇنداي پەشتەردٸڭ جالپى سانى 18 بولۋى كەرەك.
تەمٸرتاۋ قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسييانىڭ بارلىعى جەكە كەسٸپكەرلەردەن تارتىلادى. شىعارىلىم باعاسى – 2,5 ملرد تەڭگە (ەكٸ جوبا). 45 تەمٸرتاۋلىق جۇمىسپەن قامتىلادى.
2025-2026 جىلدارى بۇل قۇرىلىس قالدىقتارىن ٶڭدەيتٸن زاۋىتتان بٶلەك تاعى ٷش كەسٸپورىن پايدا بولادى. ولاردىڭ بٸرٸ («TekhRaboty KZ» جشس) كەن قازبالارىنا ارنالعان ارماتۋرالىق ياكور بەكٸتكٸشتەرٸن شىعارا باستايدى. «بەتون سەرۆيس KZ» جشس دايىن بەتون دايىندايتىن بولادى. ال «ازييا-حايەر» جشس-نىڭ قايتا جاڭارتىلعان نىسانى نەگٸزٸندە قارجىلاندىرۋ شارتىمەن شاعىن يندۋسترييالىق ايماقتى دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. تٶرت ينۆەستيتسييالىق جوبانىڭ بارلىعى 1,5 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجىنى قاجەت ەتەدٸ, ياعني 85 جۇمىس ورنى اشىلادى.
«سونىمەن قاتار, بٷگٸندە بٸز ينۆەستورلارعا قالادا جاڭا ٶندٸرٸس ورىندارىن ورنالاستىرۋدىڭ بٸرنەشە ىقتيمال نۇسقالارىن ۇسىنۋعا دايىنبىز. بٸرٸنشٸدەن, بۇل شىعىس جەنە باتىس يندۋسترييالىق ايماقتارداعى بوس تۇرعان ٷي-جايلار. ول جەردە تەمٸر جول تٶسەنٸشتەرٸ بار, گاز, سۋ, جارىق جٷيەلەرٸنە قوسۋعا بولادى.
ەكٸنشٸدەن, باتىس يندۋسترييالىق ايماقتا 15 گەكتاردان استام بوس جەر تەلٸمٸ انىقتالدى. مۇندا گاز قوسىلىمىن دا, تەمٸرجول تۇيىعىن دا ۇيىمداستىرۋعا بولادى. ال رەسپۋبليكالىق تاس جول بٸر-اق جەردە», - دەيدٸ و.تەۋٸربەكوۆ.
ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ– باستى جەنە باسىم باعىتتاردىڭ قاتارىندا دەدٸك. بٷگٸنگٸ تاڭدا مۇنداعى ٸرٸ قالا قۇراۋشى كەسٸپورىننىڭ اينالاسىندا شاعىن جەنە ورتا كەسٸپورىندار بەلدەۋٸ (200-دەن استام) قالىپتاسقان, ونىڭ 50-دەن استامى – تەمٸرتاۋدا. ولار زاۋىت ٷشٸن سۇرانىسقا يە قىزمەت تٷرلەرٸ بويىنشا ورىندى الادى. بۇل لوگيستيكا, مەتالل ٶڭدەۋ, ەرتٷرلٸ قىزمەت تٷرلەرٸ, كٶلٸك سالاسى بولۋى مٷمكٸن. دەمەك, مەتاللۋرگتەر قالاسىندا شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سانى بەلسەندٸ تٷردە ارتىپ كەلەدٸ. ٶتكەن جىلدىڭ ٶزٸندە ول 10 پايىزعا ٶسٸپ ٷلگەرگەن. سەبەبٸ, كەسٸپكەرلەر مەملەكەتتٸك قولداۋعا سٷيەنەدٸ, سودان سوڭ اياقتان تۇرۋلارى دا تەز-اق.
2023 جىلى مۇنداي مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىن 150-دەن استام كەسٸپكەر پايدالاندى. ٶتكەن جىلى 20 ادام ۇتىپ العان قالا ەكٸمٸنٸڭ گرانتتارى دا ايتارلىقتاي كٶمەكتەسٸپ جاتىر. ال 2024 جىلى مۇنداي گرانتتار وتىز تەمٸرتاۋلىققا بەرٸلەدٸ دەپ جوسپارلانۋدا (جالپى سوماسى – 60 ميلليون تەڭگە).
قاراعاندى وبلىسىنداعى تٶرت مونوقالادا 312 مىڭ ادام تۇرادى. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك وسى قالالاردىڭ تۇرعىندارىنىڭ ساپالى ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن بارلىق جاعدايدى جاساۋعا كٷش سالىپ جاتىر. سوندىقتان ينفراقۇرىلىم مەن كٶلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ەكولوگييالىق احۋالدى جاقسارتۋ, بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ شارالارى قابىلدانۋدا. بۇل ەلدٸ مەكەندەر وبلىستاعى بارلىق ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ 57 پايىزىن جەنە ينۆەستيتسييانىڭ 22 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
«ەكونوميكانى ودان ەرٸ ەرتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا مونوقالالاردى قولداۋ ەكٸ ستراتەگييالىق باعىت بويىنشا جٷزەگە اسىرىلۋدا. بٸرٸنشٸسٸ - قاراعاندى اگلومەراتسيياسىنىڭ قۇرامىنداعى ەلدٸ مەكەندەردٸ دامىتۋدى قامتيدى: ورتالىعى قاراعاندى قالاسىندا ورنالاسقان تەمٸرتاۋ, اباي, شاحتينسك, بۇلاردا قالا قۇرۋشى كەسٸپورىن «قارمەت» اق قۇرىلىمدىق بٶلٸمشەلەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. بارلىق ٶڭٸرلەر كٶلٸكتٸك قولجەتٸمدٸلٸككە يە, بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستا جەنە حالىقتىڭ وبلىس ورتالىعىنا كٷندەلٸكتٸ كٶشٸ-قونىن قامتاماسىز ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, بٸرىڭعاي ەڭبەك نارىعى بار, ٶندٸرٸستٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك-مەدەني فۋنكتسيونالدىق بايلانىستار جولعا قويىلعان. قاراعاندى اگلومەراتسيياسىنىڭ قۇرامىنداعى مونوقالالاردا قالا قۇراۋشى كەسٸپورىندارمەن سەرٸكتەستٸكتە ەكونوميكا قۇرىلىمىن ەرتاراپتاندىرۋ قۇرالدارى قولدانىلادى», - دەپ تٷسٸندٸردٸ ەكٸمدٸكتٸڭ ەكونوميكا بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى تاتيانا ابلاەۆا.
ال بالقاش بولسا, بەكٸتٸلگەن كەشەندٸ جوسپاردى ەسكەرە وتىرىپ داميتىن بولادى. ونىڭ تۋريزم سالاسىنداعى ەلەۋەتٸ دە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. وندا جٷيە قۇراۋشى كەسٸپورىن «قازاقمىس» كورپوراتسيياسىنىڭ قۇرىلىمدىق بٶلٸمشەلەرٸ بولىپ سانالادى. قالا اۋماعىندا جاڭا ٶسۋ قورلارىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن كەڭقۇدىق ۋچاسكەسٸندە سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالداردى ٸزدەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە.
مونوقالالاردىڭ ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرۋ جەنە ولاردىڭ قالا قۇراۋشى زاۋىتتارمەن ٶزارا ٸس-قيمىلى تۋرالى ايتاتىن بولساق, مىنانى اتاپ ٶتكەن جٶن: 874 شاعىن جەنە ورتا بيزنەس قۇرىلىس, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, لوگيستيكا جەنە باسقا دا سالالارداعى ٸرٸ كومپانييالاردىڭ ٶندٸرٸستٸك جەنە تۇتىنۋشىلىق قاجەتتٸلٸكتەرٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەيدٸ. 41 كەسٸپورىن وقشاۋلانىپ, 7,1 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان «قارمەت» اق جەنە «قازاقمىس كورپوراتسيياسى» جشس بٶلٸمشەلەرٸمەن 85 ميلليارد تەڭگەگە كەلٸسٸم-شارتتار جاسالدى. وسى كومپانييالار مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەكٸمدٸگٸ اراسىندا جاسالعان مەموراندۋمدار اياسىندا ٶتكەن جىلى 90 جەرگٸلٸكتٸ تاۋار ٶندٸرۋشٸگە تاپسىرىس بەرٸلگەن. بۇل كەلٸسٸمدەردٸڭ بارلىعى ەل ٸشٸندەگٸ قۇندىلىقتى دامىتۋداعى ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان.
بيىل وسىنداي مەموراندۋمعا «قازاقمىس كورپوراتسيياسى» جشس-مەن قول قويىلعان بولاتىن. وسى ارقىلى ٶڭٸردەگٸ 23 كەسٸپورىندى تاپسىرىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانۋدا. قازٸرگٸ ۋاقىتتا «Qarmet» اق-مەن كەلٸسٸم-شارت جاساۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالىپ جاتىر, جەرگٸلٸكتٸ كومپانييالاردىڭ تٸزٸمٸ انىقتالۋدا. «مونوقالالاردا 857 جۇمىس ورنىن قۇرۋدى قامتيتىن, 56,5 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرايتىن 7 «زەكٸر» جوباسى جٷزەگە اسىرىلۋدا. تەمٸرتاۋدا قۇنى 14,4 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرايتىن وسىنداي ٷش جوبا تۇراقتى جۇمىس ٸستەپ, 293 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بالقاشتا كاتودتى مىس ٶندٸرٸسٸ ٸسكە قوسىلدى. 2024-2025 جىلدارى Advance Mining Technology ەدٸسٸ بويىنشا «SX - EW» مىس ٷيٸندٸسٸن شايمالايتىن مەتاللۋرگييالىق زاۋىت سالۋ جوسپارلانۋدا (قۇنى – 30,5 ميلليارد تەڭگە, 185 تۇرعىن جۇمىسقا ورنالاسادى). شاحتينسك قالاسىندا («قازسترويمارت-2050» جشس) برۋسچاتكا, قۇرىلىس ماتەريالدارى جەنە ينەرتتٸ شاڭ شىعارىلادى», - دەپ مەلٸمدەدٸ ت.ابلاەۆا.
ەرينە, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋدى بيزنەستٸ دامىتۋسىز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل مەسەلەگە قاي كەزدە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. مەسەلەن, كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋدىڭ بٸرىڭعاي كەشەندٸ باعدارلاماسى اياسىندا (وسى جىلى جۇمىس ٸستەي باستادى) مونوقالالار ٷشٸن نەسيەلەر بويىنشا سۋبسيدييالانعان سىياقى مٶلشەرلەمەسٸ 7 پايىزبەن قاراستىرىلعان. كەسٸپكەرلەر 19 جاڭا جوباعا نەسيە الىپ ٷلگەردٸ.
سونداي-اق, قاراعاندى وبلىسىنىڭ (سونىڭ ٸشٸندە مونوقالالار دا بار) كەسٸپكەرلەرٸ ٷشٸن 2023 جىلدان باستاپ ٶڭٸرلٸك «كەسٸپكەر» باعدارلاماسى جٷزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ اياسىندا 7 پايىزبەن جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋ قاراستىرىلعان. ٶتكەن جىلى مونوقالانىڭ ٷش جوباسى قامتىلىپ, نەسيە سوماسى 175,5 ميلليون تەڭگەنٸ قۇرادى. جاڭا ٶندٸرٸس ورىندارىن ٸسكە قوسۋ جەنە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ - مونوتەۋەلدٸلٸكتەن ارىلۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٶزارا بايلانىستى ەكٸ نەگٸزگٸ قۇرال.
«مونوقالالاردى كەشەندٸ جەنە سارالانعان تٷردە دامىتۋ ٷشٸن ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋمەن قاتار, ينۆەستيتسييا تارتۋعا جاعداي جاساۋ قاجەت. ٶسۋ جولدارىن قاراستىرا بەرۋٸمٸز كەرەك. تەمٸرتاۋعا كەلەتٸن بولساق, ٸرٸ مەتاللۋرگييالىق كەسٸپورىنداردىڭ بٸرٸنٸڭ ورنالاسۋى مەن ىڭعايلى كٶلٸك لوگيستيكاسى ينۆەستيتسييا مەن بٸلٸكتٸ مامانداردى تارتۋعا مٷمكٸندٸك قالىپتاستىرىپ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ ٸلگەرٸلەتۋدٸڭ ارتىقشىلىعىنا اينالدى. جالپى, قازٸردٸڭ ٶزٸندە بار يمپورتتى الماستىراتىن ٶندٸرٸستەردٸ دە ۇمىتپاۋ كەرەك. ولارعا دا تولىققاندى ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتە بەرەمٸز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ – كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەك ەمەس», - دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ەرماعانبەت بٶلەكپاەۆ. –
جالپى, قازاقستان 2029 جىلعا قاراي نەگٸزگٸ كاپيتالعا ينۆەستيتسييانىڭ ٷلەسٸن 23 پايىزعا دەيٸن ۇلعايتۋدى كٶزدەپ وتىر. بۇل ورايدا, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸ «ينۆەستيتسييالىق ساياساتتىڭ 2029 جىلعا دەيٸنگٸ تۇجىرىمداماسىن» ۇسىندى. وسى ستراتەگييا اياسىندا 241,6 تريلليون تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتۋ جەنە كورپوراتيۆتٸك سەكتوردى بانكتٸك نەسيەلەۋدٸ 2022 جىلعى دەڭگەيدەن 161 پايىزعا ارتتىرۋ جوسپارلانعان.
تاعايتا كەتەرلٸگٸ, ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ جەنە ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ۇلتتىق تسيفرلىق ينۆەستيتسييالىق پلاتفورما ٸسكە قوسىلادى. ول ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ ٷدەرٸسٸن تسيفرلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋٸ جەنە ينۆەستيتسييالىق جوبالار مەن ۇسىنىستاردىڭ, سونداي-اق ينۆەستورلاردى, مەملەكەتتٸك ورگانداردى جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸن قوسا العاندا, ينۆەستيتسييالىق پروتسەستٸڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىن بٸرٸكتٸرەتٸن بولادى. پلاتفورمانىڭ وپەراتورى مەملەكەتتٸك ورگاندارعا دا, جەكە ينۆەستورلارعا دا جٷيەگە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ينۆەستيتسييا تارتۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كومپانييا بولادى.
