باسىن اپپاق قار جاپقان تەڭٸرتاۋدىڭ باۋرايىنان مىڭ-سان بۇلاق اعىپ, بۇلقىنعان بۇلا تٸرشٸلٸك باستالىپ جاتادى. دوسحان اعانى العاش كٶرگەندە سول باسى اپپاق قار, باۋىرى جاسىل ورمان حانتەڭٸردٸڭ كٷمٸس باسى سانامدا قايتا جاڭعىرعانداي بولدى. بالا كٷنٸمٸزدەن قۇلاعىمىزعا سٸڭگەن «قۇرىشتان قۇيعان قۇدٸرەت, قارتتارىم امان-ساۋمىسىڭ» دەگەن «اۋىل قارتتارى» ەنٸنٸڭ ەسەرٸ بولار. ٶيتكەنٸ, بالا كٷنٸمدە وسى ەننٸڭ «قۇرىشتان قۇيعان قۇدٸرەت» دەگەن سٶزٸن ەستٸگەندە كٶز الدىما حانتەڭٸر كەلەتٸن. بالا كٶڭٸلدٸڭ «قۇرىشتان قۇيعان قۇدٸرەتكە» تاپقان بالاماسى سول ەدٸ. دوسحان جولجاقسىنوۆتى العاش كٶرگەندە, بالا كٷنٸمدەگٸ حانتەڭٸر الدىما كەلٸپ تۇرا قالعانداي ەسەرگە بٶلەندٸم.
ۇمىتپاسام, قارا كٷزدٸڭ سوڭى. تالاسبەك كٶكەم قوڭىراۋ شالىپ:
– ەربول, كەشكە ٷيگە كەل! دوسحان جولجاقسىنوۆ اعاڭ قوناققا كەلەدٸ, – دەدٸ.
ەرتەلەۋ بارىپپىن. مەنەن بٸراز كەيٸن كٷتكەن قوناعىمىز كەلدٸ. تالاسبەك اعا ەدەتتەگٸ اقجارما پەيٸلٸمەن امانداسقان جەردەن تانىستىرا باستادى. ماقتاۋىمدى جەتكٸزٸپ, كٶتەرمەلەپ ايتتى. داستارقان باسىنا جايعاسقان سەتتە دوسحان اعا ماعان تٶنە قاراپ:
– كٸمسٸڭ? – دەدٸ تٶتەسٸنەن.
مەن كٶڭٸلگە بولماسا, ابدىراپ قالدىم دا:
– اقىنمىن, – دەپ سٶزدٸ قىسقا قايىردىم. وسى سەتتە, قاباعى قايتا جادىراعان دوسحان اعا:
– ەي, تەكە, مىناۋىڭ ٶزٸنە تىم سەنٸمدٸ عوي! – دەدٸ.
مەن دە قاراپ وتىرماي:
– ٶزٸمە سەنٸمٸم بولماسا, قالامعا جارماسىپ نەم بار, اعا? – دەدٸم. قارقىلداي كٷلدٸ. شاماسى, كٷتكەنٸ دە وسىنداي قيياڭقى جاۋاپ بولسا كەرەك. وسى ديالوگتان كەيٸن ارامىزداعى بەيتانىستىقتىڭ پەردەسٸ الىنىپ, ٸشتەسە باستاعانىمىزدى ٸشتەي تٷيسٸندٸم. ٶلەڭ وقىتتى. ەڭگٸمەنٸڭ, ەن مەن كٷيدٸڭ تيەگٸ اعىتىلعان كەرەمەت ماعىنالى كەش بولدى. رۋحاني ەلەمٸم ٶلشەۋسٸز بايىپ, ماساتتانىپ قايتتىم.
كەش سوڭىندا كٸتابىمدى بەردٸم. بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن حابارلاستىق. كٸتابىم ۇناعان سىڭايلى. اماندىقتان كەيٸن:
– ەي, مىقتى, قالىڭ قالاي? – دەدٸ.
– اعاعا ەركٸن سٶيلەپ ٷيرەنٸپ قالعان ەدەتٸم بار. ارتىق سٶزٸم بولسا كەشە جٷرەرسٸز, – دەدٸم.
– سەنٸڭ ەركەلٸگٸڭدٸ كٶتەرمەسەك, نەعىپ جٷرمٸز? – دەدٸ.
مەن ەزٸل-شىنى ارالاس:
– اعا, مەنٸڭ ەركەلٸگٸم سابايمىن دەپ قاجىمۇقاننىڭ كەۋدەسٸنە مٸنٸپ الاتىن يسانىڭ ەركەلٸگٸ سيياقتى عوي. ايتىپ الىپ, اۋىرلاپ قالماڭىز, – دەدٸم.
– ەلٸمٸز كەلەتٸن بولعاسىن ايتتىق قوي, – دەدٸ.
شىعا الماي شىرلاپ ۇشىپ شەۋلٸ كەتكەن,
سيپاعان تەنتەك داۋىل ساۋىرىن ەپپەن.
نەگە-دٷر, سٸزدٸ كٶرسەم تٷسەدٸ ەسكە –
حانتەڭٸر, باسى اپپاق قار, باۋىرى كٶكتەم.
حانتەڭٸر, باسى اپپاق قار, دالاسى ورمان,
يىعىنا قىران عانا ۇيا سالعان.
زاماندا قابىرعادان قار جاۋسا دا,
كەزٸ جوق حانتەڭٸردٸڭ الاسارعان.
سٷيەتٸن حاقتىڭ نۇرى كٶكتەن قۇلاپ,
بۇل شىڭعا ەمەس, سٸرە, اسپان جىراق.
دالانى گٷلگە ورايدى, جاندى جىرعا,
باۋىرىنان حانتەڭٸردٸڭ اققان بۇلاق.
ايتقىزعان سٶز ەمەس, بۇل ٶلەڭ جەلٸ,
جوق مٷلدە اقيقاتتىڭ كٶنەرمەگٸ!
دوس اعا, بيٸگٸنە كٶز جەتپەگەن,
سٸز دە بٸر بيٸك شىڭسىز ٶنەردەگٸ.
ۋاقىت سالعانىمەن قانشا قىسپاق,
مٸنەزٸ تاسقا بٸتكەن ارشاعا ۇقساپ.
تاريحتىڭ قاق تٶرٸندە دارا تۇرار,
كەۋدەسٸن حانتەڭٸردەي شالقاق ۇستاپ.
كەيٸن حابارلاسىپ, وسى ٶلەڭدٸ ٶزٸنە وقىپ بەردٸم. ەزٸلگە بۇردى:
– ەي, مەن بايعۇس ەندٸ وسىعان سەنٸپ قالامىن عوي, – دەدٸ. قوسىلا كٷلدٸك.
[caption id="attachment_25991" align="aligncenter" width="667"]
ادامگەرشٸلٸك بيٸك قاسيەت كٸسٸنٸڭ تۇلعالىق بولمىسىن ايشىقتاپ تۇرادى. بۇل قاسيەت ٶنەر يەسٸنٸڭ تابىسقا جەتۋٸنٸڭ كٸلتٸ بولسا كەرەك. ال دوسحان جولجاقسىنوۆ –ادامدىق قاسيەتٸمەن, قازاقى بولمىسىمەن ٶنەر بيٸگٸنە شىققان تۇلعا. وعان تانىستىقتان اعا-باۋىرلىققا جەتكەن وسى ۋاقىتتاردىڭ ٸشٸندە كٶزٸم جەتتٸ. تالانتى مەن ادامدىق بولمىسى شەبەر ٷيلەسٸم تاپقان. دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ وبراز سومداۋداعى دارالىعى – كٶرەرمەن قاۋىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىن تۋدىرادى. «باندىنى قۋعان حاميتتەن» «كٶشپەندٸلەردەگٸ» قالدان سەرەنگە دەيٸن قايتالانباس وبرازدار بولىپ مەڭگٸلٸك ەستە قالا بەرمەك. مۇنداي بٸرەگەيلٸك كٶپتەگەن اكتەرلەرگە بۇيىرا بەرمەسە كەرەك. كەيٸپكەر كٶڭٸلٸندەگٸ پسيحيكالىق تارتىستى ميميكامەن بەينەلەۋدە, ونىڭ كەيبٸر سٶز جەتكٸزە المايتىن سەزٸمدەرٸن كٶزبەن جەتكٸزۋ سيياقتى اسا نەزٸك شەبەرلٸكتٸ قاجەت ەتەتٸن تۇستاردا دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ اكتەرلٸك تالانتى اشىلا تٷسەدٸ. كٶرەرمەن, تٸپتٸ, كەيبٸر كينولاردا ونىڭ ەكٸنشٸ پلانداعى اكتەر ەكەنٸن ۇمىتىپ كەتەدٸ.
كينو سالاسىنداعى ۇزاق جىلدىق تەجٸريبە مەن بٸلٸم دوسحان جولجاقسىنوۆتى رەجيسسەرلٸككە الىپ كەلدٸ. «بٸرجان سال» سيياقتى مىقتى كينو ونىڭ بٸرٸنشٸ رەجيسسەرلٸك جۇمىسى ەكەنٸنە بٸلمەگەن ادام سەنبەس ەدٸ. ال ەكٸنشٸ جۇمىس – «قۇنانباي» فيلمٸ. ول وسى ەكٸ تۋىندىمەن ٶزٸنٸڭ رەجيسسەرلٸك بٸتٸمٸن دەلەلدەدٸ.
«بٸرجان سال», «قۇنانباي» فيلمدەرٸ – تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى ٷلكەن تابىسىمىز. ەكٸ كينو, بٸر قاراعاندا, ەكٸ بٶلەك تۋىندى بولعانىمەن, شىن مەنٸندە, تريلوگييانىڭ ەكٸ تاراۋى ٸسپەتتٸ. بٸرجان سال – ٶتكەن دەۋرەن, وزعان كٷندٸ, قازاقتىڭ قازداي قالقىپ, سۇقسىرداي شٷيگٸگەن ەركٸن دە دارحان كەزٸن كٶرگەن سەرٸنٸڭ سوڭعى تۇياعى. ول قازاقتىڭ سول ەرتەگٸ زامانىنىڭ باسىنان قايتقان قۇستاي ۇزاپ بارا جاتقانىن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. ەرلٸك زامانىنىڭ سال-سەرٸلەرٸندەي الاش بالاسىنىڭ الاقانىندا جٷرگٸسٸ كەلەدٸ. ونى ەسكٸنٸڭ كٶزٸ بي ماڭعابىلدار عانا تٷسٸنەدٸ.
ەسٸڭٸزگە تٷسٸرٸڭٸزشٸ, كينودا مىناداي موتيۆ بار. بٸرجاننىڭ باسى شىرعاعا تٷسكەن كەزدە ەكراننان قارا بوران شايقاعان ورماننىڭ جاس شىبىعى مايىسىپ, كەرٸ ەمەنٸ سىقىرلاعان قىسقا ەپيزود ٶتەدٸ. ول بٸرجاننىڭ عانا ەمەس, كٷللٸ قازاقتىڭ تاعدىرىن قاقپاقىلداعان زامان جەلٸ بولاتىن. سونى اڭداعان بٸرجاننىڭ سەزٸمتال جٷرەگٸ جەلدٸ كٷنگٸ توعايداي الاسۇرادى. ال كٶز الدىنداعى كٷيبەڭ تٸرلٸككە كٶڭٸلٸ الدانعان نۇرجاندار ونى قايدان سەزسٸن, سوندىقتان دا بٸرجاننىڭ: «اعا, سٸزدٸڭ ٶزەگٸڭٸزدٸ بٸر نەرسە وتتاي قاري ما? مەنٸ شوقتاي شىجعىرادى» دەگەن سٶزٸ وعان جىندانعان ادامنىڭ ساندىراعىنداي سەزٸلەدٸ. اشۋلاندىرادى. ول شەرلٸ بٸرجاننىڭ قايعىسىن ودان سايىن قالىڭداتادى. ونىڭ «قازاق قارتايىپتى, ەل قارتايىپتى» دەپ كٷڭٸرەنەتٸنٸ سودان. بۇل سٶز, شىن مەنٸندە, قازاقتىڭ دەستٷرلٸ قوعامى ٶزٸنٸڭ گەنەتيكالىق مٷمكٸندٸگٸن سارىققانىن, ەندٸ مٷلدە جاڭا سەرپٸن مەن سونى ٶرٸس كەرەگٸن مەڭزەگەن ٷلكەن ۇلتتىق داعدارىس سىيعان لەپەس.
ٶزٸن «شوقتاي شىجعىرعان» دەرتتٸڭ جاۋابىن تابا الماعان سال بٸرجان شەرلٸ دومبىراعا جٷگٸنەدٸ. «قامزولداي قىسقا پٸشكەن دٶڭگەلەنٸپ, دٷنيە ٶتەرٸڭدە شىرايلاندىڭ-اۋ» دەگەن قاسٸرەتتٸ ەۋەنمەن كينو اياقتالىپ كەلە جاتقاندا, بايلاۋدا تۇرعان قارا ارعىماق تىپىرشىپ, كٶسٸلٸپ شابار كەڭ دالاعا توستاقتاي جانارىن تٸگٸپ, تار قاپاستى شىر اينالا وقىرانعاندا جىلقى مٸنەز قازاقتىڭ قايسىسىنىڭ كٶزٸنە جاس ٷيٸرٸلمەدٸ دەيسٸز? قاماۋداعى سول تۇلپار – بۇعاۋدا بۇلقىنسا دا كەڭ دالادان ٷمٸتٸن ٷزبەگەن قازاقتىڭ اساۋ جٷرەگٸ ەدٸ. ونى بٸرجان سەزبەي كەتٸپ بارادى... مٸنە, ەكراننىڭ مٷمكٸندٸگٸ, رەجيسسەردٸڭ شەبەرلٸگٸ. ناعىز قازاقى كينو. كينونىڭ ٷنسٸز تٸلٸ.
«قۇنانبايداعى» تاعى بٸر ەلەۋسٸز موتيۆ – بەسجامبىنىڭ داۋىنداعى شاقشا قىدىرتۋ. ناسىبايسىز جٷرمەيتٸن قازاقتىڭ بيلەرٸنٸڭ داۋ ٷستٸندە مٷيٸز شاقشانى بٸر-بٸرٸنە جٷگٸرتۋٸ بٸر قاراعاندا ەشتەڭە بٸلدٸرمەيتٸن سيياقتى. بٸراق, قىسىلعان قۇنانبايدىڭ ماڭدايىنان اققان تەر ساپتاماسىنا تامعاندا شاقشا قىدىرتۋدىڭ سەبەبٸ اشىلادى. ول قالىڭ قيياس بيدٸڭ قاقپاقىل قىپ وينايمىن دەگەنٸ. قۇنانباي وسى شىرعالاڭنان دا شىعادى. بۇل دا قازاقتىڭ مٸنەزٸن كٶرسەتەتٸن قازاقى موتيۆ.
كينو سوڭىندا بيٸك تاۋدىڭ باۋرايىنان تٶبەسٸ كٶرٸنگەن مۇنارالى مەشٸتتٸڭ تۋ سىرتىنا بالا ابايدى جەتەلەگەن قارت قۇنانباي كەلەدٸ. «...ول جۇمباقتى سەن شەش!» دەيدٸ بالا ابايعا. بۇل قانشا قايسار تۋسا دا, زامانىنان وزىپ جٷرسە دە, نايزا مەن شوقپارعا سەنگەن زاماننىڭ سوڭعى كٶكجالىنىڭ اۋزىنان ايتىلدى. ول ٶز زامانىنىڭ اتتان تٷسكەنٸن, ەندٸ ابايدىڭ, الاشتىڭ زامانى – بٸلٸم مەن ٶنەردٸڭ زامانى كەلە جاتقانىنىڭ يشاراسى.
ەكٸ فيلمنٸڭ بٸر تريلوگييانىڭ ەكٸ تاراۋى بولاتىن سەبەبٸ وسى. ەندٸ مۇنىڭ سوڭعى تاراۋى بولماعى لازىم. ول – الاش كەزەڭٸ. تار زاماندا تۋىپ, تالايى تەرٸس كەلسە دە, تاريح جٷكتەگەن مٸندەتٸن اسىرا ورىنداپ كەتكەن الاش ارىستارى جايىنداعى فيلممەن بۇل تريلوگييانىڭ نٷكتەسٸ قويىلسا قۇبا-قۇپ. بٸرجان مەن اقان كٶرگەن قايعى مەن كەنەسارى مەن قۇنانباي كٶرگەن قانسوقتادان تولعاتقان قازاقتىڭ كٶڭٸلٸ جٷكتٸ بولعان پەرزەنت – ەليحان. بٸز دوسحان جولجاقسىنوۆتان وسى فيلمدٸ كٷتەمٸز.
مىقتى ستسەناريي مەن شەبەر رەجيسسەرلٸك ٷيلەسٸمنەن ەنشٸنٸڭ تٶگٸلٸپ تٷسكەن شەرلٸ ماقامىنداي وسىنداي سۇلۋ ٶنەر شىقتى. بۇل – قازاق ٶنەرٸنٸڭ ولجاسى. تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ ستيلٸندەگٸ ٶلشەۋسٸز بيٸك ديالوگ, ادامدى تۇتقىنداپ الاتىن درامالىق شيەلەنٸس, اكادەمييالىق دەرەجەدەگٸ ەتنومەدەني بٸلٸمٸ بۇل كينولاردىڭ نىق تٸرەگٸ, تابان تٸرەر ۇستىنى بولعانىن دا ايتا كەتۋ پارىز. تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ مەزگٸلسٸز قازاسى دوسحان جولجاقسىنوۆ ٷشٸن عانا ەمەس, جالپى قازاق ٶنەرٸ ٷشٸن ورنى تولماس جوعالتۋ بولدى.
بٸر ەڭگٸمە بارىسىندا دوسحان اعانىڭ: «كينونىڭ جۇمىسى دەگەن قييامەت قوي, ينەمەن قۇدىق قازۋ ونىڭ جانىندا تٷك ەمەس» دەگەنٸ بار. «قۇنانباي» فيلمٸنٸڭ تٷسٸرٸلٸمٸ كەزٸندە كٶمەكتەستٸم. كينو تٷسٸرۋدٸڭ ماشاقاتىن سوندا بٸلدٸم. بٸراق, «ەردٸڭ سويى ەرتەڭگە ٸس قالدىرماس» دەگەن بابا تانىممەن سٸزگە شىعارماشىلىق تابىس تٸلەگەن ٶزٸڭٸزدٸڭ «مىقتى اقىنىڭىز»!
ەربول الشىنباي, اقىن
