پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز جولداۋىندا "جاسىل ەنەرگييانىڭ" ماڭىزدىلىعىنا توقتالا كەلە, «قازاقستان – ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ۋران ٶندٸرۋشٸ مەملەكەت. ەندەشە ٶز جەرٸمٸزدە اتوم ستانتسيياسىن سالۋعا ەبدەن قاقىمىز بار. كەيبٸر ساراپشىلار شاعىن يادرولىق ستانتسييالار سالۋ كەرەك دەگەن پٸكٸر ايتادى. الايدا كٶپتەگەن ازامات پەن بٸرقاتار ساراپشىلار يادرولىق ستانتسييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كٷمەنمەن قارايدى.سەمەي پوليگونى حالقىمىزعا قانشاما قاسٸرەت ەكەلگەنٸن ەسكەرسەك, ولاردىڭ كٷدٸگٸن تٷسٸنۋگە بولادى», - دەدٸ توقاەۆ پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا.
مەملەكەت باسشىسى وسى مەسەلە بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلاردى, ەگجەي-تەگجەيلٸ, كەڭ اۋقىمدى تالقىلاۋلاردى جالعاستىرۋ قاجەتتٸگٸن جەتكٸزدٸ.
-«بٸز ماڭىزدى ستراتەگييالىق مەسەلەلەرگە قاتىستى تٷپكٸ شەشٸمدٸ رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداۋىمىز قاجەت. بۇل – 2019 جىلى سايلاۋ الدىندا مەنٸڭ حالىققا بەرگەن ۋەدەم. اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ نەمەسە سالماۋ مەسەلەسٸ – بۇل ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى مەسەلە. سوندىقتان ونى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ارقىلى شەشكەن جٶن دەپ سانايمىن. ناقتى مەرزٸمٸن كەيٸن انىقتايمىز», - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ پرەزيدەنت.
ٶسكەمەن قالاسىندا قوعامدىق كەڭەس مٷشەلەرٸ, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىم ٶكٸلدەرٸ مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸ ساراپشىلارمەن بٸرلەسٸپ, ەكونوميكالىق جەنە ساياسي تۇرعىدا اسا ماڭىزدى مەسەلەنٸ تالقىعا سالدى.
- «اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىندا ٷلكەن ارتىقشىلىقتار بار – بۇل ٷلكەن ەنەرگييا سىيىمدىلىعى, وتىندى قايتا پايدالانۋ, ٶيتكەنٸ ورگانيكالىق وتىندى جاعۋ كەزٸندە كٷل مەن قوج كٶپ قالادى. سونداي-اق ەكولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەر, پارنيكتٸك گازداردىڭ تٶمەندەۋٸ, ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸ بولماق. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۇسىنىلىپ وتىرعان زاماناۋي رەاكتورلاردى سالۋ كەزٸندە وسى تەجٸريبەنٸڭ بارلىعى ەسكەرٸلدٸ, كٶپتەگەن قورعانىس جەنە قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸ بار», – دەدٸ د. سەرٸكباەۆ اتىنداعى شقتۋ سەۋلەت, قۇرىلىس جەنە ەنەرگەتيكا مەكتەبٸنٸڭ دەكانى ايبەك اقاەۆ.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل رەاكتورلاردا پاسسيۆتٸ جەنە بەلسەندٸ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸ بار. اتاپ ايتقاندا, رەاكتور بولات پەن بەتوننان جاسالعان قورعانىس قابىعىنىڭ (كونتايمەنتتٸڭ) ٸشٸندە ورنالاسقان. كونتايمەنت 8 بالدىق جەر سٸلكٸنٸسٸنە, سۋ تاسقىنىنا جەنە تٸپتٸ 720 كم/ساع جىلدامدىقپەن ۇشاتىن 400 توننالىق ۇشاقتىڭ ەسەرٸنە تٶزٸمدٸ. سونىمەن قاتار, رەاكتور پاسسيۆتٸ جەنە اپاتتىق سالقىنداتۋ جٷيەلەرٸمەن جابدىقتالعان.
- «اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كەلەتٸن بولساق, ونىڭ قورعانىس شارالارىن جوسپارلاۋ ايماعى 3 شاقىرىمنان اسپايدى. اۋىر اپاتتىڭ ىقتيمالدىعى 10 ميلليون جىلدا بٸر جاعدايدى قۇرايدى. قازٸرگٸ رەاكتورلار تەرەڭ ەشەلوندالعان قورعانىسقا يە», - دەپ تٷسٸندٸردٸ قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ اتوم ەنەرگيياسى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆ.
سونداي-اق ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸن زەرتتەۋ اياسىندا تەجٸريبەلٸك زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋدە. اەس سالۋ جٶنٸندەگٸ دايىندىق جۇمىستارىنا عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىرعانىن قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ ايتىپ ٶتتٸ.
-«بۇل باعىتتا اۋقىمدى دايىندىق جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن قازاقستاننىڭ تٷرلٸ ٶڭٸرلەرٸندە اەس سالۋ مٷمكٸندٸگٸنە تالداۋ جاسالدى. وسى سالاداعى تەجٸريبەمٸز بەن بٸلٸكتٸلٸگٸمٸزدٸ ەسكەرە وتىرىپ, بٸز اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ جۇمىس ٸستەۋ تسيكلٸنٸڭ بارلىق كەزەڭٸندە وسىنداي قولداۋ كٶرسەتۋگە دايىنبىز», دەدٸ ەرلان باتىربەكوۆ.
يە, اتوم ەلەكتر ستاتسيياسى دەگەن كەزدە, قازاقستان حالقىنىڭ ٷرەيمەن قارايتىنى تٷسٸنٸكتٸ. سەبەپتە جوق ەمەس. 40 جىل جەرٸمٸزدٸ ۋلاپ, ميلليونداعان ادام زارداپ شەكتٸ. حيروسيما مەن ناگاساكي, 1986 جىلى چەرنوبىلداعى جەنە جاپونييا ەلٸندەگٸ فۋكۋسيماداعى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنداعى اپاتتار ەل ەسٸندە. اتومنىڭ قاۋٸپتٸ جاعىن عانا ايتۋدامىز. ەنەرگييا كٶزٸ تۇرعىسىنان قاراعاندا, ونىڭ ەلدەقايدا قاۋٸپسٸز ەكەنٸن, بەيبٸت ماقساتتا قولدانسا ەنەرگييانىڭ قاينار كٶزٸ ەكەنٸن بٸلە بەرمەيمٸز. قازاقستان بەيبٸت اتومدى قولدانىسقا ەنگٸزۋدە كٶپتەگەن قادامدار جاساۋدا. سوندىقتان ماماندار بەيبٸت ماقساتقا قولدانىلاتىن اتوم ٶندٸرٸسٸنەن قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق دەيدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدە 500-گە تارتا يادرولىق رەاكتور جۇمىس ٸستەپ تۇر, 100-گە جۋىق اتوم رەاكتورىن ٸسكە قوسۋ جوباسى بار. اتومدى بەيبٸت ماقساتتا تيٸمدٸ پايدالانۋ ەلدٸڭ دامۋىنا, ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە جول اشار مٷمكٸندٸكتٸڭ بٸرٸ دەۋگە بولادى. سالا ماماندارىنىڭ پٸكٸرٸنشە بٸزدە ەنەرگييانىڭ بالاما كٶزٸن دامىتۋعا شيكٸزاتتا, كادردا, ساقتايتىن ينفراقۇرىلىمدا جەتكٸلٸكتٸ. الداعى مٸندەت اتومدى قىرىپ-جويۋ قۇرالى ەمەس, بەيبٸت ماقساتتا قولدانۋدىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋ. وسى جولدا ٸزدەنٸس كٶپ.
قۋانىش راحمەتوللاۇلى
