– باعدات امانگەلدٸۇلى, «شىعىس» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعىنا قاراستى ەسكەري بٶلٸمدەردٸڭ قىزمەتٸ مەن مٸندەتتەرٸنە نە كٸرەدٸ, كەڭٸرەك ايتىپ بەرسەڭٸز?
– ٶتكەن جىلى قۇقىق قورعاۋ جاساقتارىنىڭ قۇرىلا باستاعانىنا 30 جىل تولدى. دەمەك, بٸزدٸڭ قولباسشىلىق ٷش ونجىلدىق قاتارىنان ەسكەري قىزمەتتٸڭ مٸندەتتەرٸن اسقان جاۋاپكەرشٸلٸكپەن اتقارىپ كەلدٸ. وسى ٷردٸستٸ بۇدان كەيٸن دە ساقتايمىز دەگەن سەنٸمدەمٸن.
ۇلتتىق ۇلاننىڭ قىزمەتتٸك-جاۋىنگەرلٸك قىزمەتٸنٸڭ ماڭىزدى تٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ قوعامدىق تەرتٸپتٸ قورعاۋ ەرٸ قاداعالاۋ بولىپ سانالادى. پاترۋلدٸك قىزمەت بٶلٸمشەلەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ قالالارىندا قاۋٸپسٸزدٸك پەن تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸ قوعامدىق-ساياسي, مەدەني جەنە سپورتتىق, ونىڭ ٸشٸندە حالىقارالىق ماڭىزى بار ٸس-شارالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ.
بۇل رەتتە ۇلتتىق ۇلاننىڭ بٶلٸمشەلەرٸ ەرەكشە ماڭىزدى نىسانداردى, ناقتىلاي ايتقاندا اتومدىق جەنە ەنەرگەتيكالىق كەسٸپورىنداردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ. ولارعا قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸ مەكەمەلەرٸن كٷزەتۋ مٸندەتتەرٸ دە جٷكتەلەدٸ, سونداي-اق تٶتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدارىن جويۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسادى.
ال «ب» ارنايى جاساق بٶلٸمشەلەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا قارۋلى قىلمىسكەرلەردٸ زالالسىزداندىرۋ, زاڭسىز ەسكەريلەندٸرٸلگەن نەمەسە قارۋلى جاساقتاردىڭ, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ قىزمەتٸن توقتاتۋ باعىتىندا ارنايى وپەراتسييالارعا قاتىسادى. «شىعىس» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعى 1962 جىلى قۇرىلىپ, سودان بەرٸ جەكە ادامنىڭ, قوعام مەن مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تٷرلٸ زاڭسىز شابۋىلداردان قورعاۋ ماقساتىندا قىزمەتتٸك-جاۋىنگەرلٸك تاپسىرمالاردى ورىنداپ كەلەدٸ.
«شىعىس» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعىنىڭ داڭقتى جولىن داتالارمەن ساباقتاساق: 1961 جىلى 6638 ەسكەري بٶلٸمٸ ٸرگە قالادى, ونىڭ بٸرٸنشٸ كومانديرٸ مايور يۆان مينوۆيچ لازارەنكو بولعان. بۇل ەسكەري قۇرىلىمدى 250-شٸ جەكە ٸشكٸ جەنە كونۆويلىق قاۋٸپسٸزدٸك ديۆيزيياسى دەپ تە اتادى. 1962 جىلى ەسكەري بٶلٸم جاۋىنگەرلٸك تۋمەن ماراپاتتالدى.
2013 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ٸشكٸ ەسكەرلەرٸنٸڭ شىعىس بٶلٸمشەسٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ٸشكٸ ەسكەرلەرٸنٸڭ «شىعىس» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعى بولىپ قايتا اتالدى. ال 2014 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ٸشكٸ ەسكەرلەرٸ ۇلتتىق ۇلانى بولىپ قايتا قۇرىلدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, 6638 ەسكەري بٶلٸمٸنٸڭ ەسكەري دەستٷرلەرٸ قىزمەتتٸك-جاۋىنگەرلٸك جەنە ارناۋلى تاپسىرمالاردى ورىنداۋدا, ونىڭ ٸشٸندە قۇقىق تەرتٸبٸن, ستراتەگييالىق وبەكتٸلەردٸ قورعاۋدا, تابيعي اپاتتار مەن قوعامداعى تۇراقسىزدىق سالدارىن وقشاۋلاۋدا ايقىن كٶرٸنٸس تاپتى. مەسەلەن, الدىڭعى جىلعى قاڭتاردا ورىن العان جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتەر كەزٸندە بٸزدٸڭ جاۋىنگەرلەرٸمٸز ٶزدەرٸنە جٷكتەلگەن تاپسىرمانى مٷلتٸكسٸز ورىندادى.
سونىمەن قاتار قۇقىقتىق تەرتٸپتٸڭ جاي-كٷيٸ, سونداي-اق جاۋىنگەرلٸك جارىس قورىتىندىسى بويىنشا «شىعىس» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعى بٸرنەشە جىل قاتارىنان ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىقتار اراسىندا الدىڭعى قاتاردان كٶرٸنٸپ كەلەدٸ.
– ۇلتتىق ۇلان حالىقارالىق دەڭگەيدە قانداي ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان? جوعارىداعىداي مٸندەتتەردٸ موينىنا العان قۇرىلىمعا مۇنداعى باعىتتاعى شارۋالار دا اسا قاجەت سيياقتى.
– ەلبەتتە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۇلانى ەسكەري كادرلاردى دايارلاۋ جەنە ولاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ, قۇرىلىمدىق بٶلٸمشەلەردٸڭ قىزمەتٸن ۇيىمداستىرۋ جەنە قولداۋ سالاسىندا تەجٸريبە الماسۋ مەسەلەلەرٸندە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ٶزارا قۇرمەت, ەگەمەندٸك پەن تەڭ قۇقىقتىلىق نەگٸزدە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى رەتٸمەن جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ.
مۇنىڭ ٸشٸنە مەدەني جەنە سپورتتىق ٶزارا ەرەكەتتەسۋ دە كٸرەدٸ. ولاردىڭ قاتارىندا رەسەي ۇلتتىق ۇلانى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ٸشكٸ ەسكەرلەرٸ, تٷرٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ جاندارمەريياسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقتىق قارۋلى پوليتسيياسى, سونداي-اق باسقا دا ەلدەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك كٷشتەرٸ بار. ولارمەن تٷرلٸ باعىتتا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقانبىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەتٸن بولادى.
– ەسكەري بٶلٸمدەر بارلىق قاجەتتٸ قۇرال-جابدىقتارمەن, قارۋ-جاراقتارمەن جەتكٸلٸكتٸ تٷردە جابدىقتالعان با جەنە ٶتكٸزٸلٸپ جاتقان وقۋ-جاتتىعۋلاردىڭ رٶلٸ قانداي?
– «شىعىس» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعىنا قاراستى ەسكەري بٶلٸمدەر جەكە قۇراممەن, قاجەتتٸ قارۋ-جاراقپەن, جاۋىنگەرلٸك, ارنايى تەحنيكامەن جەنە ماتەريالدىق رەسۋرستارمەن نورماتيۆكە ساي جابدىقتالعانى العا قويىلعان مٸندەتتەردٸ ويداعىداي شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەسكەري بٶلٸمدەردٸ دايارلاۋ نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ تالاپتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترٸنٸڭ, قارۋلى كٷشتەردٸڭ جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ بۇيرىقتارىنا سەيكەس جٷزەگە اسىرىلادى.
جەدەل دايارلىقتىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىقتىڭ باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جەنە ەسكەري بٶلٸمدەردٸڭ جاۋىنگەرلٸك ەزٸرلٸكتەرٸنٸڭ جوعارى دەڭگەيٸنە جەتكەندەگٸ ٸس-قيمىلدارعا تۇراقتى جاۋىنگەرلٸك (جۇمىلدىرۋ) جەنە جەدەل دايىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ, داعدارىستى جاعدايلاردا جەدەل ٸسكە كٸرٸسۋ, سونىمەن قاتار, تەرروريستٸك قاۋٸپ تٶنگەن وقيعادا ساقاداي ساي بولۋ دەگەنگە سايادى.
كەسٸبي دايىندىقتى ۇدايى جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا جوسپارعا سەيكەس وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى, جاتتىعۋلار, قىزمەتكەرلەردٸ وقىتۋ جەنە باسقا دا ٸس-شارالار ٶتكٸزٸلەدٸ. مەسەلەن, جۋىردا ٶسكەمەندە اپپارات باسشىسىنىڭ ورىنباسارلارىنا ارنالعان وقۋ-ەدٸستەمەلٸك جيىن ٶتتٸ.
قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن ۇلتتىق ۇلاننىڭ 40-قا جۋىق وفيتسەرٸ قاتىسقان وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىندا ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىقتاردىڭ, ۇلتتىق ۇلان اكادەميياسىنىڭ جەنە ەسكەري بٶلٸمدەر ەسكەريلەرٸنٸڭ قىزمەتٸ مەن ەسكەري ەزٸرلٸگٸن ساراپقا سالعانبىز. وندا اپتا بويى گۆارديياشىلار كٷزەتەتٸن نىسانعا شابۋىلدى تويتارۋ تاكتيكالىق تەسٸلدەرٸ مەن ەدٸستەرٸ بويىنشا تەجٸريبەلٸك ساباقتار ٶتٸپ, وفيتسەرلەر ەرتٷرلٸ پوزيتسييالاردان وق اتۋ, شابۋىلداۋشىنى ۇستاۋ جەنە جويۋ جۇمىستارىندا دايىندىق مەسەلەلەرٸن پىسىقتادى. كەسٸبي دايىندىقتارىن تەكسەرۋ ماقساتىندا وفيتسەرلەر قىزمەتتٸك مٸندەتتەرٸ مەن باسقارۋ قۇجاتتارىنىڭ تالاپتارىن بٸلۋ باعىتىندا تەست تاپسىردى. جيىن بارىسىندا «ەسكەري بٶلٸمدەگٸ كەزەكشٸنٸڭ جەنە ونىڭ كٶمەكشٸسٸنٸڭ داعدارىستىق جاعداي كەزٸندەگٸ ٸس-ەرەكەتٸ» سيياقتى تٷرلٸ تاقىرىپتاردا سىناق ساباقتارى ۇيىمداستىرىلدى.
بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, مۇنداي ٸس-شارالاردىڭ لەگٸ جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸندە دە, ەرتٷرلٸ ورىنداردا جالعاسىن تاۋىپ وتىرادى.
– باعدات امانگەلدٸۇلى, تەرتٸپ ساقشىلارىنىڭ قوعامدىق تىنىشتىقتى كٷزەتۋدەگٸ جۇمىسى جايىندا نە ايتا الاسىز?
– پاترۋلدٸك قىزمەتتٸ اتقارۋ, قالا كٶشەلەرٸن قاراۋ كەزٸندە تەرتٸپ ساقشىلارى جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنان كەلٸپ تٷسكەن حابارلامالارعا جەدەل ەرەكەت ەتەدٸ. قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋدا بٸز مەملەكەتتٸڭ بەت-بەينەسٸمٸز دەپ ايتا الامىز, سوندىقتان كٶپتەگەن حالىقارالىق ٸس-شارالاردا بٸزگە قاتىسۋشىلار مەن قوناقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جٷكتەلەدٸ. بۇل دەگەنٸڭٸز, بٸلە بٸلگەنگە ٷلكەن ەرٸ جاۋاپتى شارۋا.
بٸزدٸڭ تەرتٸپ ساقشىلارى كەزەكشٸلٸكتە بولماسا دا, دەمالىس كٷندەرٸ نەمەسە سەرۋەندەپ جٷرگەن كەزٸندە دە قيىن جاعدايلاردا ازاماتتارعا قول ۇشىن سوزۋدان قايمىققان ەمەس. دەمەك, بٸزدٸڭ قاتارىمىزداعى ەربٸر جاۋىنگەردٸڭ ماقسات-مۇراتى سول دەسەم, قاتەلەسپەيمٸن. كٷن سايىن مۇنىڭ كٶپتەگەن مىسالىن دا كٶرٸپ-بٸلٸپ جٷرمٸز.
مەسەلەن, ٷلبٸ ٶزەنٸنٸڭ ماڭىندا قالىپ قويعان ەسكەري بٶلٸمنٸڭ ساربازى ەفرەيتور تٸلەك قۇماربەكوۆ سۋعا باتىپ بارا جاتقان بالانى اجالدان قۇتقارىپ قالدى. ول كەزدە بٸزدٸڭ باتىرىمىز دا ەرلٸك جاساعانىمەن, سۋعا باتىپ كەتە جازدادى, وعان جاقىن ماڭداعى ادامدار كٶمەككە كەلدٸ.
تاعى بٸر مىسال. ٶسكەمەندە ەڭبەك دەمالىسىندا جٷرگەن ەسكەري بٶلٸمنٸڭ كەلٸسٸمشارت بويىنشا ەسكەري قىزمەتكەرٸ, سەرجانت ريزابەك قاناپييانوۆ تۋىسى ماناربەك اۋعانباەۆپەن بٸرگە ٶرتەنٸپ جاتقان ٷيدەن كٶرشٸسٸن امان الىپ قالعان. بۇل رەتتە ەسكەري ادامنىڭ ٶزٸ دە ەرلٸگٸ تۋرالى ەشكٸمگە تٸس جارىپ ايتپاعان, بٶلٸمشە كومانديرٸ گۆاردييانىڭ ەرلٸگٸ جايىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى تٶتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتٸنٸڭ حابارلاماسىنان بٸلگەن.
سودان كەيٸن سەرجانت ريزابەك قاناپييانوۆ ادام ٶمٸرٸن ساقتاپ قالۋعا بايلانىستى تٶتەنشە جاعدايدا كٶرسەتكەن ەرلٸگٸ مەن كەسٸبيلٸگٸ ٷشٸن ارنايى ناگرادامەن ماراپاتتالدى. بۇل ونى قاناتتاندىرعانى سٶزسٸز. بۇل جەردە ول ەرلٸكتٸ ماراپات الامىن دەپ جاساماعانىن تاعى ەسكەرٸڭٸز.
– باعدات امانگەلدٸۇلى, كەرەمەت! ەندٸ ەسكەريلەر ٷشٸن ٶزەكتٸ تاقىرىپقا ورالساق, ولار قانداي ەلەۋمەتتٸك پاكەتپەن قامتاماسىز ەتٸلگەن, مەملەكەتتەن قانداي جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان, باسپانامەن قالاي قامتاماسىز ەتٸلگەن?
– ٶتە ماڭىزدى ساۋال, مەملەكەت ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸ ەلەۋمەتتٸك قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ جاتقانىن بٸلەسٸزدەر. ونىڭ ٸشٸندە وفيتسەرلەر مەن ەسكەري قىزمەتكەرلەردٸڭ كەلٸسٸمشارت بويىنشا ٷش جىلعا جالاقىسىن 70 پايىزعا دەيٸن ارتتىرۋ جەنە تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ كەپٸلدٸك بەرٸلگەن كٶلەمٸ شەڭبەرٸندە مەملەكەت ەسەبٸنەن ەسكەري-مەديتسينالىق مەكەمەلەردە كەپٸلدەندٸرٸلگەن مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋ, سونداي-اق قاراجاتتى ٶتەۋ شارالارى بار. بۇل قارجىنى مەديتسينالىق قىزمەتتەردٸڭ كەپٸلدٸك بەرٸلگەن كٶلەمٸنٸڭ شەگٸندە ەمدەلۋگە جۇمساي الادى.
تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸنە كەلسەك, كەلٸسٸمشارت بويىنشا بارلىق وفيتسەرلەر مەن ەسكەري قىزمەتكەرلەرگە جالدامالى باسپانادا تۇرۋ ٷشٸن اقشا تٶلەنەدٸ. سونىمەن قاتار ولار «ەسكەري باسپانا» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى بويىنشا جەكە باسپانا ساتىپ الا الادى.
قازٸرگٸ كەزدە جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەگٸن بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸ قاراستىرىلىپ جاتىر. تٸپتٸ, شەشٸمٸن تاپتى دەسەك تە بولادى. مۇنىڭ دا يگٸلٸگٸن كٶرەدٸ دەگەن ويدامىز ساربازدارىمىز.
– ەسكەري قىزمەتكەر بولعىسى كەلەتٸندەر سٸزدەردٸڭ قاتارلارىڭىزعا قالاي قوسىلادى? قانداي دا بٸر شارتتارى نەمەسە تالاپتارى بار ما?
– ەسكەري قىزمەتكە كٸرۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن فيزيكالىق تۇرعىدان ساپ-ساۋ جەنە پسيحيكالىق احۋالى تۇراقتى بولۋ ماڭىزدى. كٶبٸنەسە ۇلتتىق ۇلاندا قىزمەت ەتكەندەردٸڭ كٶبٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت ەتۋ ٷشٸن قالىپ جاتادى.
ەسكەري انت قابىلداۋ الدىندا ەسكەرگە شاقىرىلعانداردىڭ بارلىعى جاس ساربازدار كۋرسىنان ٶتٸپ, وندا قىزمەت ەتۋ ەرەجەلەرٸ جان-جاقتى وقىتىلادى, سونداي-اق زاڭنامالىق بازامەن تانىستىرىلادى.
وفيتسەرلەر كورپۋسى ەكٸ ساناتقا بٶلٸنەدٸ: ەسكەري بٸلٸمٸ بار, وعان ەسكەري ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا العان مانساپتىق وفيتسەرلەر جەنە ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ولاردىڭ جانىنداعى ەسكەري كافەدرالاردى بٸتٸرگەن زاپاستاعى وفيتسەرلەر كٸرەدٸ. مىسالى, ٶسكەمەن قالاسىندا تيٸستٸ بٸلٸمدٸ شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەسكەري كافەدرالارىندا الۋعا بولادى.
ال مانساپتىق وفيتسەر بولۋ ٷشٸن پەتروپاۆل قالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۇلانىنىڭ ەسكەري ينستيتۋتىنا تٷسۋ كەرەك, وندا كۋرسانتتار تٶرت جىل بويى وقۋ كۋرسىنان ٶتٸپ, وقۋدى اياقتاعاننان كەيٸن ولار ەرتٷرلٸ لاۋازىمداردا قىزمەت ەتەدٸ. «ەسكەري ەرلٸك», «وفيتسەر نامىسى», «ساربازدىڭ ەرلٸگٸ» دەگەن ۇعىمدار بار, بۇل جاستاردى ماماندىق تاڭداۋدا بٸزدٸڭ قاتارىمىزعا جيٸ تارتادى, بٸراق ول ٷشٸن قايسارلىق, تاباندىلىق جەنە جەڭٸسكە دەگەن ۇمتىلىس قابٸلەتٸ سيياقتى ەرەكشە قاسيەتتەر قاجەت ەكەنٸن دە ەستە ۇستاعان جٶن. قورقىنىش پەن قيىندىقتاردان قايمىقپاۋ كەرەك.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ەسكەري ماماندىق ابىرويلى دا قۇرمەتتٸ, ٶيتكەنٸ ەسكەري قىزمەت قاي زاماندا دا ابىرويلى ٸس, ەرلٸك پەن جانقييارلىق مەكتەبٸ بولعان. ەلٸ دە سولاي بولا بەرەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت! ساربازدارىمىزدىڭ كٷشٸ سارقىلماسىن!
سۇحباتتاسقان اسحات قويشىعاراۇلى
