ناۋرىزدان بەرٸ قازاقستاندىقتار اراسىندا بٸرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋٸنە قاتىستى تٷرلٸ پٸكٸر ايتىلىپ جٷر. كەيبٸر ٶڭٸر تۇرعىندارى بۇل تەسٸل جۇمىس ٸستەۋگە, وقۋعا تيٸمسٸز ەكەنٸن دە ايتتى. 19 قاراشادا ٷكٸمەت بٸرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋٸنە قاتىستى سۇراققا نٷكتە قويدى. Dalanews.kz تٸلشٸسٸ وسى تۇستا قولدانبالى حرونوبيولوگييا بويىنشا مامانى, International Alliance for Natural Time ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى ٶكٸلٸ بولات نۇرعوجاەۆتان ۋاقىت بەلدەۋٸنە قاتىستى وي-پٸكٸرٸن بٸلدٸ.
پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتٸڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ ارمان شاققاليەۆ قازاقستاننىڭ 5-شٸ ۋاقىت بەلدەۋٸنە كٶشۋٸنٸڭ ارتىقشىلىقتارىن ايتتى. ول UTC+5 ۋاقىت بەلدەۋٸ ەل حالقىنىڭ 76 پايىزدان استامى (15 ميلليون 240 مىڭ ادام) كٸرەتٸن استانا, الماتى, پەتروپاۆل, ٶسكەمەن, شىمكەنت, سەمەي جەنە پاۆلودار قالالارىن قوسقاندا, 67,5-تەن 82,5 گرادۋسقا دەيٸنگٸ بويلىقتى قامتيتىنىن ايتتى.
پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ نەعۇرلىم تٷسٸنٸكتٸ اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ ناۋقانىن جٷرگٸزۋدٸ تاپسىردى.
"ساۋدا مينيسترٸ قولدانىستاعى ۋاقىت بەلدەۋٸنە قاتىستى جان-جاقتى دەلەلدەر كەلتٸرە وتىرىپ, ناقتى جاۋاپ بەردٸ. ٷكٸمەت بۇل شەشٸمدٸ قولدايدى. بٸز بٸرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋٸنە بەكەردەن بەكەر اۋىسقان جوقپىز. ەل اۋماعىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ بەسٸنشٸ ۋاقىت بەلدەۋٸندە ورنالاسقان. سوندىقتان بۇل عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس شەشٸم", - دەدٸ بەكتەنوۆ.
بولات نۇرعوجاەۆتىڭ سٶزٸنشە, ۋاقىتتى بەلدەۋٸ مەسەلەلەرٸندە قاراپايىم ازاماتتار عانا ەمەس, تٸپتٸ عالىمدار دا شاتاسىپ جاتادى. مامان دەكرەتتٸك ٷنەمٸ "جازعى" ۋاقىت قولدانۋ ۇزاق مەرزٸمدەگٸ, تەك عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن انىقتالاتىن سالدارلارعا سوقتىرادى دەيدٸ .
"ادام اعزاسىندا بيولوگييالىق ىرعاقتاردىڭ بۇزىلۋ كٶبٸنەسە ساعات العا جىلجىعاندا بايقالادى. ول ترانسكونتينەنتالدىق, بٸرنەشە ساعاتتىق بەلدەۋلەردٸ شىعىس باعىتقا ۇشقاندا دجەتلاگپەن بەلگٸلٸ.
سەبەبٸ, ۋاقىتتى وزىق قولدانۋ ادام ورگانيزمٸنٸڭ بيوىرعاقتارىنىڭ تابيعي بيوىرعاقتارمەن سەيكەستٸگٸن بۇزادى. ونىڭ بٸرٸنشٸ سيمپتومى ۇيقى/سەرگەكتٸك رەجيمٸ بۇزىلۋى. قازاقستاندا 2012 جىلى جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋ رەسپوندەنتتەردٸڭ تەك 4%-ى عانا ٶز ۇيقىسى قانىق ەكەنٸن كٶرسەتكەن. ساعات تٸلٸن جىلجىتقاننان كٷن ۋاقىتى ۇزارمايدى دا, قىسقارمايدى دا, ول بٸزگە باعىنبايتىننان. ساعات تٸلٸن شىعىس وبلىستاردا 1 ساعات ارتقا جىلجۋىمەن بۇل اۋماقتار ٶزٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ۋاقىتىنا ەڭ جاقىن ۋاقىت ٶلشەمٸ - بەلدەۋلٸك (قىسقى, ستاندارتتىق) ۋاقىتىنا ورالدى.
ەلەۋمەتتٸك ۋاقىتپەن جارىق مەزگٸلٸنٸڭ كەشتەۋ جىلجۋىنان ادام ۇيقىعا كەش جاتادى, ياعني يا كەش جاتىپ كەش تۇرۋ, بولماسا كەش جاتىپ ەرتە تۇرعاننان ۇيقىسى قىسقارۋىنا سوقتىرادى. ال دۇرىس ۇيقى مەن يممۋنيتەت ەگٸز ۇعىم. مىسالعا, بالاڭىز كٶشەدە ەلٸ جارىق بولسا ۇيقىعا كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس, سەبەبٸ بۇل ونىڭ بيولوگيياسىنا قايشى.
بٸز كەشەگٸ كەزگە شەيٸن قولدانىپ كەلگەن دەكرەتتٸك, ٷنەمٸ "جازعى" ۋاقىت قولدانۋمەن, ۇيقى رەجيمٸ ەسٸرەسە ەرەسەكتەردەن باسقاشا, ۇزاقتاۋ بولىپ كەلەتٸن بالالاردىڭ تاڭ الدىڭعى ماڭىزدى بدگ (جىلدام كٶز قوزعالىسى فازاسى) ۇيقىسى ەسەبٸنەن قىسقارتىپ كەلدٸك. ال بۇل فازا ميدا ويلاۋ, ەستە ساقتاۋ, بٸلٸم سٸڭٸرۋ, ينتەللەكت, كوگنيتيۆتٸك فۋنكتسيياعا جاۋاپ بەرەتٸن فازا. ەلەۋمەتتٸك پەن تابيعي ۋاقىت سەيكەسسٸزدٸگٸ SJL (ەلەۋمەتتٸك دجەتلاگ) دەپ اتالاتىن اۋىتقۋمەن تانىمال. بۇنىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ سالدارى دەنساۋلىققا ايتارلىقتاي زييان كەلتٸرەدٸ: سوزىلمالى شارشاۋ, جۇمىسقا قابٸلەتتٸلٸك تٶمەندەۋٸ, يممۋنيتەت ەلسٸرەۋٸ, تٸپتٸ كەي جاعدايدا اۋىر سىرقاتتار مەن ٶمٸر ۇزاقتىعى قىسقارۋىنا دەيٸن ەكەلۋٸ مٷمكٸن. بۇل – عىلىمدا دەلەلدەنگەن فاكت جەنە قەزٸر ەلەم عىلىمى كونسەنسۋسىمەن ايقىندالعان نەرسە", - دەيدٸ مامان.
سونىمەن قاتار, جۇمىس جەنە وقۋ ۋاقىتىنىڭ تاڭ اتۋىنان بۇرىن باسالۋى دا تاڭعى ۇيقى فازاسىنىڭ بۇزىلۋىنا, ەسٸرەسە قىسقى مەزگٸلدە, تەرٸس ەسەر ەتەدٸ. مۇنىڭ الدىن الۋ ٷشٸن بيولوگييالىق ساعاتقا ساي كٷن تەرتٸبٸن رەتتەۋ ماڭىزدى. كەشكە قاراعى, تاڭەرتەڭمەن جارىق بولۋى ادام ورگانيزمٸنٸڭ قالىپتى جۇمىس ٸستەۋ نەگٸزٸ.
"مەلاتونيننٸڭ سەكرەتسيياسى كەشكٸ قاراڭعىلىق تٷسەۋ باستالادى, سوندىقتان ۇيىقتار الدىندا شامامەن 1,5 ساعات بۇرىن قاراڭعى ۋاقىتتىڭ تٷسۋٸ ٶتە ماڭىزدى. ۋاقىتتى ەكٸمشٸلٸك تۇرعىدا كەيٸنگە جىلجىتۋ ارقىلى جارىق كەزەڭٸن كەش جىلجىتۋ مەلاتونين سەكرەتسيياسىن بۇزىپ, اعزا ورنىنا سترەسس گورمونى – كورتيزولدى بٶلە باستايدى. بۇل تيٸسٸنشە ۇيقىنىڭ ساندىق, ساپالىق قۇرامىن بۇزىپ, سوزىلمالى ۇيقى جەتٸسپەۋٸ, سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومىنا سوقتىراتىن فاكتور. ياعني, تاڭنىڭ ەرتە باستالۋى ەمەس, مەلاتونيننٸڭ بٶلٸنۋٸن توقتاتاتىن فاكتور – جارىقتىڭ كەشتەۋ ۋاقىتقا جىلجۋى", - دەيدٸ بولات نۇرعوجاەۆ.
ۋاقىتتى اۋىستىرۋعا قارسى پٸكٸر ايتۋشىلاردىڭ تاعى بٸر تەزيسٸ – ەرتە ويانۋ تسيركادتىق ىرعاقتاردىڭ بۇزىلۋىنا ەكەلەدٸ. ايتالىق, ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸندە جازدا ادامدار تاڭعى 3:30-دا ويانىپ, قايتا ۇيىقتاي المايدى. بولات نۇرعوجاەۆ بۇل قۇبىلىس پسيحيكالىق بۇزىلىستار تۋدىرۋىنا قاتىستى سۇراققا جاۋاپ بەردٸ.
"ادامنىڭ دۇرىس ۇيقىعا كەتۋٸ ٷشٸن بيولوگييالىق ىرعاققا ساي قاراڭعى ۋاقىتتىڭ تابيعي تٷسۋٸ قاجەت. ال بۇرىنعى ۋاقىتپەن العاندا, كٷن جارىعى تاڭعى 4:30-دا شىققان كٷننٸڭ ٶزٸندە, ادامدار 3:30-دا ويانبايتىن ەدٸ. سەبەبٸ, جۇمىس كٷنٸ كٶبٸنە 9:00-دە, ال بازارلار مەن دٷكەندەر 10:00, تٸپتٸ 11:00-دە اشىلاتىن. دەمەك, ولار قاراڭعى پەردەلەر مەن تەرەزەلەردٸ جاۋىپ, تاڭعى 6:00-7:00-گە دەيٸن تولىقتاي ۇيىقتاپ الاتىن.
ۇيقىنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە شاعىمداناتىن ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزدەرٸ 2:00-دە ۇيىقتاپ, 3:30-دا ويانۋعا مەجبٷر بولعانىن ايتادى. بٸراق قاراپايىم ەسەپپەن الساق, تٸپتٸ بۇرىنعى ۋاقىت بويىنشا دا تاڭعى 4:30-دا جارىق تٷسكەن جاعدايدا, 2,5 ساعات ۇيقى ادامنىڭ قاجەتتٸلٸگٸن قاناعاتتاندىرا المايدى. بۇل جاعدايدا مەسەلە ۋاقىت اۋىسىمىندا ەمەس, ۇيقى گيگيەناسىنىڭ ساقتالماۋىندا. قاراپايىم ەرەجە – بيولوگييالىق ساعاتقا سەيكەس ەرتە ۇيىقتاۋ جەنە جەتكٸلٸكتٸ ۇيىقتاۋ ارقىلى مۇنداي پروبلەمالاردىڭ الدىن الۋعا بولادى", - دەپ تٷسٸندٸردٸ بولات نۇرعوجاەۆ.
