[caption id="attachment_9117" align="alignright" width="204"]
كٶركەم دٷنيەلەرٸندە كەيٸپكەر ارقىلى بەرٸلەتٸن ويلاردا مٸندەتتٸ تٷردە عىلىمي پايىمداۋلار مەن عىلىمي تٷيسٸكتەردٸڭ تٸلٸ بٸلٸنٸپ تۇرادى. دەمەك, شىعارماشىلىق دەگەن كٷردەلٸ قۇبىلىس ماعاۋيننٸڭ ويلاۋ جٷيەسٸمەن دومبىرانىڭ قوس ٸشەگٸ سيياقتى قاتار جاراتىلعان بولمىس. ماعاۋين ٶزٸنٸڭ جانرىن تاڭدار كەزدە باسىمدىقتى نە كٶركەم شىعارماسىنا, نە كٶركەم ويىنا جۇمسايدى. بٸراق ەكەۋٸ بٸر شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ دٷنيەسٸ رەتٸندە ٷندەستٸك تابادى. ونىڭ كٶركەم ويى كەدٸمگٸ قاراپايىم زەرتتەۋدەن كٶركەمدٸك شىندىق دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلگەندٸگٸمەن دە بيٸك. تٷيٸندٸ, جٷيەلٸ. ماعاۋيننٸڭ «قوبىز سارىنى» – زەرتتەۋ ەلەمٸندەگٸ عىلىمي رومان دەۋگە بولادى. جىراۋلار تۋرالى زەرتتەۋدە سول بٸر كٶنە زامانداعى دٷنيەتانىمعا عانا ەمەس, ونىڭ ٸشكٸ جان-دٷنيەسٸنە دە ٷڭٸلە بٸلەدٸ. بٸز ودان دا ارعى دەۋٸردٸ زەرتتەگەن مونوگرافييالاردى بٸلەمٸز. بٸراق سونىڭ بارلىعى ماعاۋيننٸڭ «قوبىز سارىنى» نەمەسە «الداسپانى» سيياقتى جالپىنىڭ ويىن تەربەيتٸندەي حالىقتىق قۇبىلىسقا يە بولا المادى. بۇل زەرتتەۋ ەڭبەكتٸڭ ارتىقشىلىعى جازۋشىنىڭ وي جٷيەسٸنە بايلانىستى. ەكٸنشٸ بٸر جازعان زەرتتەۋٸ – ابايدىڭ اقىندىق اينالىسى بولدى. ابايدىڭ اقىن شەكٸرتتەرٸ, ابايدىڭ دەستٷرٸ, مەكتەبٸ, جالپى, اباي شىعارمالارىنىڭ قازاق ەدەبيەتٸنە ەسەرٸ, اباي جەنە ەۋروپا, اباي جەنە ورىس ەدەبيەتٸ دەگەن زەرتتەۋلەر بٸزدە ٶتە كٶپ. بٸراق سونىڭ ٸشٸنەن ماعاۋيننٸڭ اقىلبايدىڭ داستانى مەن حاگگاردتىڭ «سٷلەيمەن پاتشانىڭ كەنٸشٸ» رومانىن سالىستىرۋى, ونىڭ ابايمەن بايلانىسى عىلىمدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن تولىق تيياناعىن تاپپاعان باعىت. ەگەر دە ماعاۋين قالىپتاعان وسى باعىتتى دامىتا تٷسسەك ابايدىڭ جان-دٷنيەسٸن, كٶزقاراسىن, ابايدىڭ كٸتاپحاناسىن اشۋدا جاڭا بەتبۇرىس بولار ەدٸ. ٷشٸنشٸ ٷلكەن جاڭالىعى – سالىستىرمالى ەدەبيەت تاريحىنا كەلگەندە, ماعاۋيننٸڭ تاريحي تۇلعالار تۋرالى, سونىڭ ٸشٸندە «قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸ» سيياقتى تازا تاريحي باعىتتاعى ەڭبەكتەرٸنٸڭ مٷلدە جاڭا پايىممەن تٷيٸندەلەتٸنٸ. بٸزدە قازاقستان تاريحىنىڭ 5 تومدىعى التى رەت باسىلىپ شىقتى. قازاق تاريحىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە, قازاق حاندىعى دەۋٸرٸ تاريحىنىڭ بەلدٸ-بەلدٸ كەزەڭدەرٸ تۋرالى ارنايى زەرتتەۋلەر جارييالاندى. بٸراق پايىمى, تاريحتى تٷسٸنۋٸ جاعىنان جەنە تاريحتاعى كەيٸپكەرلەردٸڭ جان پسيحولوگيياسىن اشۋى جاعىنان كٶلەمٸ شاعىن «قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸنٸڭ» دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلە العان جوق. وسى ٷش زەرتتەۋ ەڭبەگٸ ارقىلى ول ٶزٸنٸڭ عالىمدىق تۇعىرىن قازاق عىلىمىنىڭ تاريحناماسىندا مەڭگٸلٸك بەكٸتتٸ دەپ ويلايمىن.
مۇندا تاريحشى ماعاۋين, ەدەبيەتشٸ ماعاۋين, ەدەبيەت تاريحشىسى ماعاۋين, سونداي-اق, ەتنوگراف عالىم ماعاۋين, سونىمەن قاتار, سالىستىرمالى وي يەسٸنٸڭ تۇلعاسى كٶرٸنەدٸ.
[caption id="attachment_9118" align="alignleft" width="271"]
جالپى, ماعاۋيننٸڭ بويىنداعى ۇلى بٸر قاسيەت – ول ٶزٸنٸڭ ىقىلاسى مەن ىنتىزارى اۋعان تاقىرىپتى تٷپ-تۇقييانىنا دەيٸن بٸلەدٸ جەنە سول تۇستاعى ويلارىن عىلىمنىڭ ەر سالاسى ارقىلى سالىستىرىپ, مٷلدە جاڭا تۇجىرىم جاسايدى. جاڭا كٶزقاراس قالىپتاستىرادى. مەنٸ ەر كەزدە – جاس كەزٸمدە, ورتا جاستا, كەيٸن ەگدە تارتقان شاعىمدا دا – تاريحتىڭ ەر كەزەڭٸ تۋرالى نەمەسە جىراۋلار شىعارماشىلىعى حاقىندا ەڭگٸمە قوزعاي قالساق, ول مٷلدە جاڭا بٸر قورىتىندى جاساپ, جاڭا بٸر بەلەسكە جەتەلەپ, جاڭا بٸر تٷيٸن ۇسىنىپ وتىرادى. ال, وسى مەسەلەلەرگە نەگە قايتا ورالماسقا, نەگە دامىتپاسقا دەگەن ساۋال كٶكەيٸڭدە قالادى. ونىڭ سەبەبٸ, تۆورچەستۆولىق پسيحولوگييادا دەپ ويلايمىن. اۆتور ٶزٸنٸڭ كٶكەيٸندە ساقتاعان عىلىمي ويىن تٷيٸندەپ, كٶركەم وي دەڭگەيٸنە جەتكٸزۋدٸ ماقسات ەتەدٸ. ماعاۋين ٶزٸنٸڭ سالىستىرمالى تاريحي ويى ارقىلى تٷيٸندەگەن ويلارىن كٶركەم شىعارماسىنا سارقىپ قالىپ وتىراتىنداي كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ٷلكەن بٸر مىسالى, شىڭعىس حان تۋرالى تٶرت كٸتاپتان تۇراتىن زەرتتەۋٸنەن انىق اڭعارىلادى. مۇندا تاريحشى ماعاۋين, ەدەبيەتشٸ ماعاۋين, ەدەبيەت تاريحشىسى ماعاۋين, سونداي-اق, ەتنوگراف عالىم ماعاۋين, سونىمەن قاتار, سالىستىرمالى وي يەسٸنٸڭ تۇلعاسى كٶرٸنەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, تاريح تۋرالى وسى تولعاۋى تەمامدالعاننان كەيٸن ماعاۋين مٸندەتتٸ تٷردە وسى باعىتتا كٶركەم شىعارمالار جازادى. تۆورچەستۆولىق پسيحولوگيياسى سوعان الىپ كەلەدٸ. جالپى, ونىڭ تۆورچەستۆولىق پسيحولوگيياسىن قاراساڭىز, ەڭ بٸرٸنشٸ ٶزٸنٸڭ تاقىرىبىنا عىلىمي پايىمداۋ جاساپ, ورنىقتىرىپ, تولىق كٶركەم وي ەكشەپ العاننان كەيٸن بارىپ قانا, كٶركەم شىعارماعا كٶشەدٸ. مىسالى, ەۋەلگٸ سىني ماقالالارىنان كەيٸن «تازىنىڭ ٶلٸمٸ», «قييانداعى قىستاۋ», «ۆاتەرلوو كٶپٸرٸ» سيياقتى ەڭگٸمەلەردٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸ, «قوبىز سارىنىنان» كەيٸن «كٶك مۇنار» مەن «الاساپىراننىڭ» جازىلۋى, «ابايدان كەيٸن «سٷلەيمەن پاتشانىڭ كەنٸشٸن» اۋدارۋى – ونىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە تۆورچەستۆولىق پسيحولوگيياسىنىڭ دامۋ جولىن كٶرسەتەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, «شىڭعىس حان» تٶرت تومدىعى ارقىلى تاريحتىڭ قاتپار-قاتپارىنا وي جٷگٸرتٸپ, ٷلكەن بٸر قانسوناردان قايتتى. سالبۋرىنعا ارمانسىز تٷستٸ. ەندٸ سول تٷيگەن ويلار ەرٸكسٸزدەن ەرٸكسٸز شىعارما يەسٸن كٶركەم شىعارماعا جەتەلەيدٸ. وسى بٸر ساباقتاستىق مٸندەتتٸ تٷردە الداعى ۋاقىتتا جازۋشىنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە ەسەر ەتٸپ, جاڭا بٸر لەپتەگٸ تۋىندىلار جازادى عوي دەپ ويلايمىن.
تۆورچەستۆولىق پسيحولوگيياسى سوعان الىپ كەلەدٸ. جالپى, ونىڭ تۆورچەستۆولىق پسيحولوگيياسىن قاراساڭىز, ەڭ بٸرٸنشٸ ٶزٸنٸڭ تاقىرىبىنا عىلىمي پايىمداۋ جاساپ, ورنىقتىرىپ, تولىق كٶركەم وي ەكشەپ العاننان كەيٸن بارىپ قانا, كٶركەم شىعارماعا كٶشەدٸ.
عىلىمنان تالاي ادام بەت بۇرىپ كەتتٸ. ونىڭ سەبەبٸ, عىلىمنىڭ ٶزٸنە تەن قىزىعى مەن اۋىر تراگەديياسى بار. اشقان عىلىمي جاڭالىعىڭ بەلگٸلٸ ۋاقىت ارالىعىندا ەسكٸرەدٸ. مىسالى, قازٸر كوسموسقا ۇشۋ – ادام قييالىن تەربەتپەيدٸ. قاراپايىم, ٷيرەنشٸكتٸ جاعداي. ال, قانشاما ازاپ كەشٸپ, سول جاڭالىقتى اشقان عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸ مٷلدە ەسكەرٸلمەي قالۋى دا مٷمكٸن. ول, ەسٸرەسە, شىعارماشىلىق يەسٸ ٷشٸن ٶتە اۋىر تيەتٸن جايت. ال, مۇحتار ماعاۋينگە كەلسەك, ول تاريحي, عىلىمي جۇمىسىنداعى تٷيٸندەرٸن كٶركەم شىعارمالارىمەن بەكٸتە تٷسەدٸ. عىلىمي ەڭبەك پەن كٶركەم شىعارماشىلىقتىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ قىزىعى دا, قيىندىعى دا وسىندا.
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸنەن
