«تٷركييا بٸراز جاقىن تانيتىن ەلٸم رەتٸندە الاڭداتا باستادى. تٷرٸك پارلامەنتٸ زورلاۋ فاكتٸلەرٸندە جەبٸرلەنۋشٸ 14 جاستان اسقان بولسا, قىلمىس جاساۋشىمەن جاس ايىرماسى 15 جاستان ارتىق بولماسا ەكٸ جاقتى ٷيلەندٸرٸپ تاتۋلاستىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن قاراپ جاتىر.
ناقتىراق بىلاي جازىلعان: «ەگەر جەبٸرلەنۋشٸ مەن قىلمىسكەر نەكەدە بولسا, قۇقىق بۇزۋشى قىلمىس جاساعاندا جەبٸرلەنۋشٸ باسقا بٸرەۋگە تۇرمىسقا شىقپاعان, جەبٸرلەنۋشٸگە شاعىمدانباعان, قىلمىس جاسالعاندا جەبٸرلەنۋشٸ ون تٶرت جاستا بولعان, ەگەر جەبٸرلەنۋشٸ مەن قۇقىق بۇزۋشىنىڭ ون بەس جاستان اسقان ايىرماشىلىعى بولماسا, سوت ٸسٸ توقتاپ, سوت بۇزىلدى; سوتتالعان جاعدايدا ٷكٸمنٸڭ ورىندالۋىن كەيٸنگە قالدىرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى».
بۇل, جەبٸر كٶرگەن ەلٸ بويجەتپەگەن جاسٶسپٸرٸم قىزدىڭ جان دٷنيەسٸنە تٷسكەن جارانىڭ, تراۆمانىڭ قۇنىن كٶك تيىن ەتٸپ وتىرعان, گۋمانيزم شەڭبەرٸنەن تىس جيٸركەنٸشتٸ نەرسە.
قازٸر كٷنتەرتٸبٸندە «ۇل بالانى دا زورلاۋ فاكتٸلەرٸ بار, ونى دا ٷيلەندٸرۋ جولىمەن شەشەسٸڭدەر مە?» دەگەن پٸكٸرلەرمەن نارازىلىق ٶرشٸپ تۇر. «اتاتٷرٸك قۇرعان زايىرلى ەل مۇنداي جايسىزدىقتى زاڭىنا ەنگٸزبەيدٸ دەپ سەنەم».
تٷركييانىڭ كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعانداردى ٷيلەندٸرۋ جاعىنان ەۋروپادا الدىڭعى ورىندا ەكەنٸ (قىزدارىنىڭ 15 %-ى 18 جاسقا دەيٸن تۇرمىسقا بەرٸلەدٸ) تۋرالى مەلٸمەتتٸ بۇعان دەيٸنتالاي مەرتە كٶزٸم شالعانىمەن, اسا مەن بەرمەپ ەدٸك.
دەيتۇرعانمەن, سوڭعى بٸرنەشە ايدان بەرٸ ەلسٸن-ەلسٸن كٷن تەرتٸبٸنە شىعارىلعان «بٸرتٷرلٸ» ەلدٸ دٷرلٸكتٸردٸ. ەڭ الدىمەن, ول نەعىلعان «بٸرتٷرلٸ زاڭ» ەكەنٸنە توقتالا كەتەيٸك. «ٶزٸن زورلاعان ەركەككە تۇرمىسقا شىعۋ» دەپ اتالاتىن زاڭ جوباسى كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعانداردى زورلاعان قىلمىسكەرلەرگە جازادان جالتارۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەك.
قازٸرگٸ تاڭدا تٷركييا پارلامەنتٸ وسى زاڭدى الدىن الا ماقۇلدادى. جاڭازاڭعا سەيكەس, ەگەر قىلمىسكەر ەشقانداي كٷش كٶرسەتپەگەن بولسا جەنە «ٶز قۇربانىمەن نەكەلەسۋگە كەلٸسكەن جاعدايدا» وعان «راحىمشىلىق جاسالادى». تٷركييا حالقىنىڭ بۇعان قاتىستى پٸكٸرٸ ەدەتتەگٸدەي ەكٸگە جارىلىپ تۇر. اتالعان جايتتى سىنعا العان ساراپشىلار بۇل باستاما زاڭداستىرىلعان جاعدايدا بالالار مەن ەيەلدەردٸ زورلاۋ فاكتٸسٸ ەكٸ ەسەلەنٸپ, كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعاندارعا ٷيلەنۋ جاپپاي بەلەڭ الادى دەپ الاڭدايدى.
بۇل تۋرالى قوعام بەلسەندٸسٸ دجەم كارادايى بىلاي دەيدٸ:
«مەنٸڭشە, ەلەمدەگٸ ەڭ ارتتا قالعان ەلدەرگە دە جاراسپايتىن زاڭ جوباسى. ەيەلدٸ نەمەسە بالانى زورلاعان قىلمىسكەرمەن وتاۋ قۇرۋ — سوعان ۇقساس قىلمىستى ازايتادى, يا بولماسا الدىن الادى دەپ ويلاۋ ناداندىق دەر ەدٸم. 2005 جىلدان باستاپ كٷشٸن جويعان وسىنداي زاڭ جوباسىن ٶكٸنٸشكە وراي قازٸر قايتادان زاڭداستىرعىلارى كەلەدٸ. بٸز, ەرينە, قوعام بەلسەندٸلەرٸ بۇعان بەيجاي قارامايمىز! ەگەر دە اق پارتييا الدا-جالدا سونداي ەرەكەتكە بارا قالسا, بٷكٸل تٷركييا حالقى كٶتەرٸلٸسكە دايىن تۇرعانىن, قامدانىپ وتىرعانىن ايتقىم كەلەدٸ. بٸز ونداي زاڭ جوباسىنا قارسىمىز, ونىڭ كٷشٸنە ەنۋٸنە دە قارسىمىز!».
تٷركييادا قازٸرگٸ تاڭدا 197 ەيەلدەر ۇيىمى اتالمىش زاڭ جوباسىنا قاتاڭ تٷردە نارازىلىق بٸلدٸرۋدە. سوندىقتان بولار, پرەزيدەنت ەردوعان باسقاراتىن ەدٸلەت جەنە دامۋ پارتيياسى اتالعان زاڭدى كٷشٸنە ەنگٸزۋدٸ كەيٸنگە قالدىرۋدى ۇسىنعانمەن, جوعارىداعىداي ەيەلدەر قوعامدارى مەن وپپوزيتسييانىڭ قاتاڭ قارسىلىعىنا سەيكەس زاڭداستىرا الماي وتىر.
نەگٸزٸندە, «ٶزٸن زورلاعان ەركەكپەن ٷيلەندٸرۋ» زاڭى تٷركييادا بۇرىننان بار. ونىڭ كٷشٸ تەك 2005 جىلى عانا جويىلعان بولاتىن. سونىڭ ٶزٸندە, مۇنداي زاڭسىزدىقتار كەي ايماقتاردا «شاريعات بويىنشا نەكەلەسۋ» دەگەن جەلەۋمەن ەلٸ دە جالعاسۋدا. وسىنى العا تارتقان بيلٸك 2016 جىلدان باستاپ بۇل تاقىرىپتى قاۋزاۋدان جالىعار ەمەس.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا نارازى توپتار, ەسٸرەسە وپپوزيتسييالىق رەسپۋبليكالىق حالىق پارتيياسى اتالعان زاڭدى كٷن تەرتٸبٸنەن بٸرجولا الىپ تاستاۋعا ٷندەۋدە. ولار مۇنداي زاڭ كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعانداردى جىنىستىق ماقساتتا پايدالانۋدى زاڭداستىرۋعا ەكەپ سوعادى دەگەندٸ العا تارتۋدا. جالپى, بۇل مەسەلەنٸڭ تٷرٸك اعايىنداردىڭ تالقىسىنا تٷسكەنٸنە بٸرنەشە جىلدىڭ جٷزٸ بولعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك.
مەسەلەن, 2017 جىلى تٷركييادا «ەگەر قورقىتىپ, كٷش قولدانباعان» بولسا, كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعاندارمەن جىنىستىق قاتىناسقا تٷسكەندەردٸ جازادان بوساتاتىن وسىعان ۇقساس زاڭ ۇسىنىلعان بولاتىن.
ول ۋاقىتتا دا بۇل زاڭ جوباسى قوعام تاراپىنان پەدوفيلييانى زاڭداستىرۋ رەتٸندە قابىلدانىپ, سونداي قىزۋ قارسىلاستان سوڭ كٷن تەرتٸبٸنەن الىنىپ تاستالعان ەدٸ. سونداي-اق, بۇۇ دا تٷركييانى «كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعاندارعا قارسى زاڭسىز قىلمىستىڭ جاپپاي بەلەڭ الۋىنا جول اشادى» دەپ, ەسكەرتۋ جاساعان بولاتىن. جالپى, سوڭعى ون جىلدا تٷركييادا ەيەلدەردٸڭ جىنىستىق جەنە فيزيكالىق كٷش كٶرسەتۋ فاكتٸلەرٸنە قاتىستى شاعىمدارى 40 پايىزعا ارتقان. ستاتيستيكا بويىنشا, ەيەلدەر اراسىنداعى ٶلٸم-جٸتٸم سانىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ وسىنداي كٷش قولدانۋدىڭ كەسٸرٸنەن ورىن الاتىن كٶرٸنەدٸ.
ەردوعان قانداي ۇستانىمدا?
تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تايىپ ەردوعان ەرلەر مەن ەيەلدەردٸڭ قوعامدا تەك قۇقىقتا يە بولۋى كەرەك تۋرالى باستاماعا قاتاڭ تٷردە قارسى. ول تٸپتٸ گەندەرلٸك تەڭدٸك باستاماسىن «تابيعاتقا قارسى» قۇبىلىس دەپ اتايدى. كەزٸندە باۋىرلاس ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸنٸڭ ەيەلدەردٸ جۇمىس ٸستەمەي, ونىڭ ورنىنا كەم دەگەندە ٷش بالادان تابۋعا شاقىرعانى ەلەمدٸك ساراپشىلاردىڭ بٸرتالاي تالقىسىنا تٷسكەن ەدٸ.
ونىڭ «جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن بالا تابۋدان باس تارتقان ەيەل ٶزٸنٸڭ تابيعي بولمىسىنا قارسى شىققان بولىپ سانالادى» دەگەنٸ دە بار. وسىنىڭ بەرٸنەن شىعاتىن قورىتىندى: اتاتٷرٸك سالىپ كەتكەن سارا جولدان اۋىتقىعان پرەزيدەنتتٸڭ تٷپكٸ ماقساتى وسى ويلارىن زاڭداستىرۋ سيياقتى ما?..
وسى ورايدا, تاعى دا ستاتيسكاعا سٷيەنسەك, تٷركيياداعى ەيەلدەردٸڭ 38 پايىزى ٶمٸرلەرٸندە بٸر رەت بولسا دا, ەرلەر تاراپىنان فيزيكالىق نەمەسە جىنىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان.
تٷركييادا سوڭعى ون بەس ٸشٸندە كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعان 542 821 قىزدىڭ نەكەسٸ قيىلعان. بٸر عانا 2018 جىلى 15 جاسقا جەتپەگەن 167 قىزدىڭ نەكەسٸ قيىلعان. تٷركييادا 15 جاسقا جەتپەي تۇرمىس قۇرعاندار 20 مىڭنان اسادى ەكەن. ايتىپ ايتپاي نە كەرەك, بٷكٸل ەلەم كورونۆيرۋس ٸندەتٸمەن كٷرەسٸپ جاتقاندا تٷرٸك دەپۋتاتتارىنىڭ دەل وسى مەسەلەنٸ قىزۋ تالقىعا سالعانى دا قىزىق بولىپ تۇر.
بۇعان الاڭداعان حالىق تا ەزٸرگە ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ وتىر. بۇل – ابىرويىنان ايىرىلعان جەتكٸنشەكتەردٸڭ بولاشاعىنا جاسالىپ جاتقان جاعداي ما, ەلدە سول جەتكٸنشەكتەردٸڭ بولاشاعىنا بالتا شاپقان پەدوفيلدەرگە جاسالىپ جاتقان جاعداي ما? ەزٸرگە تٷسٸنٸكسٸز.
جانبوتا اقبەرگەنوۆا
