تٷرٸك ديپلوماتيياسىنىڭ وراسان زور جەتٸستٸگٸ
– ۋكرايناداعى سوعىس تٷركٸ ەلەمٸنە كەسٸرٸن تيگٸزٸپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ۋكراينا مايدانىندا رەسەيدەگٸ تٷركٸتٸلدەس حالىقتار سوعىسىپ, قىرىلۋدا. وندا مىسالى, تاتارستاندا پايدا بولعان "العا" باتالونى, ياكۋتييادان "بووتۋر" جاساعى, "باشقۇرت باتالونى" جەنە باسقالارى سوعىسىپ جاتىر. وسى ورايدا تٷركييانىڭ اراعايىن بولىپ, كرەملدٸڭ سوعىسىن توقتاتۋعا كٷش سالىپ جاتقانى بايقالادى. تٷرٸك ەلٸنٸڭ بٸتٸمگەرلٸك رٶلٸن قالاي باعالاۋعا بولادى?
– شىنىندا, بەرتٸندەگٸ وقيعالاردى الساق, تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەدجەپ تايىپ ەردوعان 5 تامىزدا سوچيگە بارىپ, رف باسشىسى ۆلاديمير پۋتينمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزدٸ. ەندٸ مٸنە, ٷش كٷن بۇرىن ەردوعان مىرزا ۋكراينالىق لۆوۆ قالاسىنا ساپارلاپ, ۋكراينا ليدەرٸ ۆلاديمير زەلەنسكييمەن كەزدەستٸ. بۇل كەلٸسسٶزدەرگە سونداي-اق بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش قوسىلدى.
بۇعان دەيٸن انكارانىڭ اراعايىندىعى ارقاسىندا رەسەي سوعىس باستالعان 24 اقپاننان بەرٸ بۇعاتتالعان ۋكراينا پورتتارىن اشىپ, وندا قوردالانعان ميلليونداعان توننا بيدايدى كەمەلەردٸڭ جاھاندىق نارىققا تاسۋىنا كٶندٸ.
باسقاشا ايتقاندا, تٷركييا ەلەمدەگٸ بٸراز ەلدٸ اشتىقتان قۇتقاردى. ول كەلٸسسٶزدەرگە دە بۇۇ قوسىلعان, بٸراق بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى تٷرٸك ليدەرٸنٸڭ قولىنا سۋ قۇيىپ جٷرگەن قولبالا قىزمەتٸن اتقارىپ جٷرگەندەي... سول ٷشٸن جاھاندىق ۇيىمعا تٷركييا تٶل سالتانات-تريۋمفىنىڭ نۇرىنا شومىلۋعا رۇقسات ەتتٸ. ەيتپەسە, بۇۇ باس حاتشىسى گۋتەرريش مىرزا بۇرىن پۋتينمەن جەكە ٶزٸ كەلٸسسٶز جٷرگٸزٸپ, ىمىرالاسپاق بولعان, بٸراق مەمٸلە مەن نەتيجەگە كەلە المادى.
– تٷركييا جٷرگٸزگەن كەلٸسسٶزدەرگە ٷنەمٸ بۇۇ باس حاتشىسى قاتىسۋمەن بولدى. نەگە?
– بۇل بٸر جاعىنان, جاھاندىق ساياسات سەركەسٸ ەردوعانعا سالماق قوسادى, ونىڭ حالىقارالىق ٸس-ەرەكەتتەرٸن لەگيتيمدٸ ەتەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, تٷركييا ٶزٸ اسقاقتاي كەلە, سوڭعى جىلدارى ەبدەن ابىرويدان ايىرىلعان بۇۇ-عا سەل دە بولسا مەرتەبە جييۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋدە.
مىسالى, وسى جولى ەردوعان زەلەنسكييمەن 2 ساعاتتان استام ۋاقىت بويى وڭاشا, اراعا ەشكٸمدٸ ارالاستىرماي, جەكە كەلٸسسٶز جٷرگٸزدٸ. سودان سوڭ عانا گۋتتەريش قوسىلىپ, ٷشەۋٸ قىرىق مينۋتتاي قىسقاشا شٷيٸركەلەستٸ. ياعني, ٸزگٸ نيەت يشاراسىن جاساپ, وسى جاھاندىق ۇيىمعا قالعان شامالى بەدەل-يميدجٸن ساقتاۋعا جاعداي جاسادى. ەيتپەسە, قوس ليدەرگە ەكٸ ساعاتتا ىمىراعا كەلٸپ, تاراسا سالۋىنا بولاتىن ەدٸ. ٶيتكەنٸ سوڭعى ايلارداعى كەلٸسسٶزدەردەگٸ باستى قوزعاۋشى كٷش – تٷركييا.
بۇۇ تەك سوعىس باستالعان 6 ايدا عانا ەمەس, مەسكەۋ ەسكٸ يمپەريياسىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە كٸرٸسكەن 2000 جىلداردىڭ سوڭىنان بەرٸ ونىڭ پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ەلدەرگە شابۋىلىنا, مىسالى, 2008 جىلعى گرۋزييامەن سوعىسىنا قارسى ەش قايران قىلا المادى.
ياعني, ول تولىعىمەن كەسٸبي جارامسىزدىعىن پاش ەتتٸ. سوندىقتان بۇل رٶلدٸ دەرجاۆالاردىڭ بٸرٸ ٶز موينىنا الۋى كەرەك ەدٸ. رەسەيمەن تايتالاسۋشى تاراپ بولعاندىقتان باتىس ەلدەرٸ بٸتٸمگەر بولا المايدى. ٶيتكەنٸ اراعايىن ەلدٸ تەكەتٸرەسكە تٷسكەن قوس تاراپ تا مويىنداۋعا تيٸس. بۇل رەتتە باسقا ەمەس, دەل تٷركييانىڭ بٸتٸمگەر بولۋىنا ۋكراينا تاباندادى. ەردوعان پۋتين ٷشٸن دە اۆتوريتەت.
بۇل رەتتە تٷركييا – جاھاندىق ساياساتتاعى اۋىر سالماقتىلار ساناتىنان. ول بٸر جاعىنان, ناتو مٷشەسٸ رەتٸندە ۇجىمدىق باتىستىڭ ٶكٸلٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, تٷركييا قاجەت بولسا, تٶل ەسكەرٸن حالىقارالىق دەڭگەيدە, مىسالى, يراكتا, سيرييادا, ليۆييادا, ەزٸربايجاندا جەنە باسقا ەلدەردە پايدالانۋدان جاسقانبايتىن ەسكەري دەرجاۆا, گەگەمون. سوندىقتان ونى دەموكراتييالى جەنە اۆتوكراتييالى ەلدەردٸڭ باسشىلارى دا سىيلايدى.
تٷرٸكتەر بيٸك رۋح پەن نامىستى قارىننان جوعارى قويادى
– مۇنىڭ بەرٸ تٷركيياعا نە ٷشٸن كەرەك? قازٸر تٷركييا ەڭ اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىستى باستان ٶتكەرۋدە. ەڭ الدىمەن حالىق تۇرمىسىنىڭ قامىن ويلاعان جٶن ەمەس پە?
– تٷركييا ەكونوميكاسى كٷيرەمەيدٸ, تالاي داعدارىستان ٶتكەن. ال حالىقارالىق ساياسات وسمان يمپەريياسىنان بەرٸ تٷرٸك مەملەكەتٸنٸڭ باستى بٸر باسىمدىعى بولعان. ونىڭ ٷستٸنە بٷكٸل تٷركٸ حالقى, سونىڭ ٸشٸندە تٷرٸكتەر ٷشٸن بيٸك رۋح, نامىس مەسەلەسٸ قارىننان جوعارى, بيٸك تۇرعان. تٷركييادا ەكونوميكالىق احۋال ناشارلادى دەپ شاعىمدانعان تٷرٸكتٸ از كەزدەستٸرەسٸز.
مۇنىڭ پراگماتيكالىق جاعى دا بار. ەگەر سوعىس توقتاسا, ۋكراينادان تٷركيياعا اعىلعان بوسقىندار لەگٸ دە ازايادى. سوعىس باستالعان العاشقى كٷننەن بەرٸ انكارا ۋكراينانىڭ ٶزٸن جەنە مٷددەسٸن قورعاپ كەلەدٸ.
باتىس ەلدەرٸ كيەۆتٸڭ قۇلايتىنىنا بەك سەنٸپ, قارۋ بەرمەي قاراپ وتىرعاندا, دەل وسى تٷركييا سوققى بەرۋشٸ دروندارىن, بروندى جيلەتتەرٸن, باسقاسىن بەرٸپ, كٶمەككە كەلدٸ.
رف ەسكەري كەمەلەرٸن ٶز اۋماعى ارقىلى ٶتكٸزبەي, بۇعاتتاپ تاستادى, سٶيتٸپ رەسەيدٸڭ ۋكراينانى جان-جاقتان كەمەمەن قاماپ, دەسانت قاپتاتۋىنا جول بەرمەدٸ. سوعىستىڭ العاشقى كٷنٸنەن تٷركييا ٶز اسپانى ارقىلى مەسكەۋدٸڭ ەسكەري جەنە ازاماتتىق اۆياتسيياسىنىڭ ۇشۋىنا تىيىم سالدى.
وسىنىڭ بەرٸ رەسەيگە سوعىستا تەز جەڭۋٸنە جول بەرمەدٸ, مەسكەۋدٸڭ تٷپتٸڭ-تٷبٸندە بٸتٸمگە يلٸگەتٸندەي اۋىر احۋالعا دۋشار بولۋىنا ىقپال ەتتٸ. بۇل تۇرعىدان العاندا تٷركييا – ۋكراينانىڭ ەسكەري ستراتەگييالىق سەرٸكتەسٸنە اينالدى.
انكارانىڭ ۋكراينا جەنە قازاقستاندا سوعىس بەسپيلوتنيكتەرٸن شىعاراتىن زاۋىت سالۋعا ىنتا بٸلدٸرٸپ, جوسپار-جوبا قۇرۋى دا بٸراز جايتتان حابار بەرەدٸ.
مەسكەۋدٸڭ ساياساتى "نە جاۋىمسىڭ, نە دوسىمسىڭ" دەپ اق پەن قاراعا عانا بٶلەتٸن زالالدى ديحوتوميياعا قۇرىلعان. ال شىعىس ساياساتى ەلدەقايدا كٶپ قىرلى, كەڭ دياپازوندى, كٶپ سپەكترلى.
مىسالى, انكارا ٷشٸن مەسكەۋ ايماقتاعى قارسىلاس. بٸراق رەسەيمەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاسۋعا بولاتىن سالالاردا تٷركييا سولاي جاسايدى. الايدا ساياسي باقتالاستار ەكەنٸن ەستەن شىعارمايدى. ولار ورتالىق ازييادا, وڭتٷستٸك كاۆكازدا, تاياۋ شىعىستا, قارا تەڭٸز ايماعىندا, ليۆييادا, سيرييادا ساياسي قارسىلاستار بولىپ تابىلادى.
سوندىقتان مەسكەۋ يلٸكپەگەن تۇستا انكارا ونىمەن تەكەتٸرەسكە, تايتالاسقا تٷسەدٸ. كەلٸسۋگە بولاتىن جەردە ىمىراعا كەلەدٸ.
تٷركييانىڭ حالىقارالىق ساياساتتا الىپتانا, ايبىندانا تٷسۋٸ بٸزدٸڭ بەرٸمٸز, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستان ٷشٸن دە ماڭىزدى, ەرٸ ستراتەگييالىق قاجەتتٸلٸك. ول بٸزگە قورعان بولادى.
بۇل تۇرعىدان العاندا قۋاتتى تٷركييا – ەلسٸز رەسەي دەگەن سٶز.
تٷركييا ۋكراينانى رەسەيگە جىعىپ بەرمەيدٸ
– ەردوعان كيەۆكە كەلگەندە نە شەشتٸ دەپ ويلايسىز? گۋتتەريش ەكەۋٸ تٸزە قوسىپ, زەلەنسكييدٸ رەسەيلٸك ەسكەرلەر باسىپ العان جەرلەردٸ سولارعا بەرە سالىپ, بٸتٸمگە كەلۋگە ٷگٸتتەگەن دەگەن بولجامدار ايتىلۋدا. تٸپتٸ باتىس باسىلىمدارى دا ەردوعان مەن پۋتين تىم جاقىنداسىپ كەتتٸ دەپ جازۋدا.
– بۇل جالعان جورامالدار. ەردوعاننىڭ بۇل ساپارى تازا گۋمانيتارلىق مەسەلەلەرگە قاتىستى بولدى. ەلگٸندەي جالا سٶزدەردٸ نەگٸزٸنەن رەسەيلٸك دەرەككٶزدەر دەزينفورماتسييا ٷشٸن تاراتادى.
قىنجىلتاتىنى سول, ونى ۋكراينالىق كەيبٸر ساراپشىلار ٸلٸپ ەكەتتٸ. سپەكۋلياتسييامەن اينالىساتىندار يەك استىنداعى دٷنيەدەن باسقانى كٶرە المايدى, جاعدايدان ەش حابارى جوق. شىنىندا, ۋكراينانى جىعىپ بەرۋ تٷركيياعا قولايلى ەمەس, بۇل مەسكەۋدٸڭ رۋحىن كٶتەرٸپ, ەلەۋەتٸن نىعايتىپ, باسقا كٶرشٸلەرٸنە دە باسقىنشىلىق جاساۋىنا شابىتتاندىرار ەدٸ.
ەردوعاننىڭ بۇل ساپارى زاپوروجە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىمەن بايلانىستى بولدى (ول اەس-تٸ رف ەسكەرلەرٸ بيىلعى ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا باسىپ الىپ, ونىڭ اۋماعىنا ەسكەري تەحنيكالاردى كٸرگٸزدٸ جەنە اينالاسىن مينالاپ تاستادى). بٸلۋٸمشە, بۇل مەسەلە شەشٸلگەن. ستانتسيياعا اتوم ەنەرگيياسى حالىقارالىق اگەنتتٸگٸنٸڭ ينسپەكتورلارى جٸبەرٸلەتٸن بولدى. بۇل – ساپاردىڭ كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان بٸرٸنشٸ مەسەلە بولاتىن.
ال زەلەنسكييدٸ بٸتٸمگە كٶندٸرۋگە كەلسەك, باتىس ەلەمٸ دە, تٷركييا دا, رەسەي دە بيٸك دەڭگەيدەگٸ ساياسي كەلٸسسٶزدەرگە ەزٸر ەرتە ەكەنٸن, ونىڭ ۋاقىتى كەلمەگەنٸن جاقسى تٷسٸنەدٸ.
ٶيتكەنٸ ونداي كەلٸسسٶزدەر ۋاقىتى مايدان دالاسىندا تاراپتاردىڭ بٸرٸ ٸرٸ جەتٸستٸككە جەتٸپ, باسىمدىققا يە بولعاندا عانا تۋادى. ياعني ويسىراي ۇتىلعان جاق توز-توز بولىپ, قۇرىماۋ ٷشٸن بٸتٸمگەرلەردٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنەدٸ. بٷگٸندە العى شەپتە قوس تاراپ تا يتجىعىس تٷسۋدە. دەمەك ەكەۋٸ دە جەڭٸسكە جەتۋدەن ٷمٸتتٸ.
– وسى ورايدا مەسكەۋ ورتالىق ازيياعا ىقپالىن قايتادان كٷشەيتە باستاعان سىڭايلى. مىسالى, ۆ.پۋتين بيىلعى قازاندا نۇر-سۇلتاندا ٶتەتٸن تمد سامميتٸنە قاتىسپاق. 15-16 قىركٷيەكتە سامارقاندا شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ سامميتٸن ٶتكٸزەدٸ. ۆ.پۋتين رەسەي جەنە قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلٸكتەرٸ ۇقشۇ اياسىندا قازاقستاندىق "مەتٸبۇلاق" پوليگونىندا بٸرلەسكەن ەسكەري جاتتىعۋلاردى دايىنداپ جاتقانىن مەڭزەدٸ. كرەمل وسى ايماقتى تٸزە بٷكتٸرۋدە مە?
– مۇنىڭ بەرٸ, تٸپتٸ ەسكەري جاتتىعۋلار دا تەك ساياسي سيپاتقا يە. قازٸر رف ەسكەرٸ ۋكراينا جەرٸندە "باتپاقتاپ" جاتىر. رف ەكونوميكاسى قوس مايداندا قاتار قيمىلداۋدى كٶتەرە المايدى.
مىسالى, ازاتشىل قازاقستاندى كٷشتەپ, قۇرامىنا قوسىپ الا المايدى. مۇنىڭ بەرٸ جاھان جۇرتشىلىعىنا جارييا جاسالعان كٶزبوياۋشىلىق, بوس داڭقۇمارلىق. قازٸر وقشاۋلانعان رف ورتالىق ازييامەن ساۋدا جاساپ, ٶرٸسٸن ۇزارتۋدا. قازاقستانعا شاپقىنشىلىق جاساسا, ول مٷمكٸندٸكتەن دە ايىرىلادى.
مىسالى, رەسەي تٷركييانىڭ تٸكەلەي ەسكەري كٶمەگٸمەن وككۋپاتسييالانعان جەرلەرٸن قايتارىپ جاتقان ەزٸربايجانعا قارسى شىعا الماي, ارمەنيياعا كٶمەككە كەلە الماي وتىر. ٶيتكەنٸ ونىڭ ار جاعىندا انكارا تۇر. مەنٸڭشە, ەگەر رەسەي ورتالىق ازييادا قىرعىن سالسا, تٷركييا ونى قۇرتىپ تىنادى.
دەگەنمەن بۇل ەلدەرگە ساقتانعان, مەسكەۋدٸڭ جەنە رەسەيلٸك ەسكەرلەردٸڭ ناقتى كەلٸسٸمدەردەن, شەڭبەرلەردەن اۋىتقىماۋىن قاداعالاعان ابزال.
دايىنداعان جانات ارداق
تاعى وقىڭىز:
https://dalanews.kz/bilim/80622-mugalimder-zang-boyynsha-ozine-tan-emes
