تٷركٸستان – تەاتر تارلاندىرىنىڭ كٶزٸمەن
نۇركەن ٶتەۋٸل, ق. قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرٸ, قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ:
ەربٸر ٶنەر يەسٸ ٷشٸن تٷركٸستاننىڭ الار ورنى ەرەكشە
– ەربٸر ٶنەر يەسٸ رۋحاني بايلىقتى قاشاندا جوعارى قويادى. ونىڭ تۇلا بويى تۇنعان سەزٸم بولعاندىقتان رۋحاني ازىققا قاشاندا مۇقتاج. كەيدە قوعام ٶنەر ادامدارىن تٷسٸنبەي دە جاتادى. سوندىقتان بۇل سالا يەلەرٸ كٶپشٸلٸكتەن ٶزگەشە. ەربٸر ٶنەر يەسٸ ٷشٸن تٷركٸستاننىڭ الار ورنى ەرەكشە. ونىڭ ەر كٸرپٸشٸ تۇنعان تاريح, ەر تٶبەسٸ بٸر داستان. قويناۋى قازىنا, دالاسى مول مۇرا سانالاتىن شاھار ۇلتىمىز ٷشٸن دە اسا قادٸرلٸ. قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان, تٷركٸ جۇرتى ٷشٸن رۋحاني-مەدەني وردا اتانعان قالادا قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸ ورنالاسقان. ح عاسىردا سالىنعان شىعىس مونشاسى دا قالاعا ەرەكشە كٶرٸك بەرٸپ تۇر. العاشقى مىڭ جىلدىقتان بەرٸ كەلە جاتقان تٷركٸستان قازاقستان تاريحىندا ەڭ كٶپ كەزدەسەتٸن بەكٸنٸس, شاھار دەسەك ارتىق بولماس. ونداعى ەسەم سەۋلەتتٸ نىسانداردىڭ ٶزٸ بٸر ەرەك. قالادا جٷرگەندە ٶزگەشە سەزٸمگە بٶلەنٸپ, ورتا عاسىردىڭ التىن كەزەڭٸندە كٷن كەشكەندەي بولاسىڭ. وسى كٷنگە دەيٸن قالانىڭ لوگيستيكا جەنە سەرۆيس مەسەلەلەرٸ تۋرالى جيٸ ەستيتٸنمٸن. قالانىڭ وبلىس ورتالىعى بولىپ, تٷركٸستان وبلىسى دەپ قايتا اتالۋى سول وقىلىقتاردى جويادى دەپ ويلايمىن. كٶرٸكتٸ ساياباقتار مەنەن اللەيالار, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى دا بوي قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸن. سٶزسٸز, قالا ٶزٸنٸڭ تاريحي بەينەسٸن جوعالتپاۋى تيٸس. سودان قالار قالا ۇلتتىق ناقىشتا قايتا تٷلەپ, كٶنە نىساندار رەستوۆراتسييادان ٶتپەك. دەگەنمەن, زامان تالابىنا ساي سەۋلەت عيماراتتارى دا ارتىقتىق ەتپەيدٸ. قازاقستاننىڭ ەر وبلىسى دا تٷرلٸ نىساندار سالىپ بەرمەك ەكەن. بۇل حالقىمىزدىڭ بٸرلٸگٸن تانىتادى.
قالادا جاڭا حالىقارالىق ەۋەجاي قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلۋدە ەكەن. ول الىس-جاقىن شەت ەلگە شىعۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەك. بۇل دەگەنەمٸز الداعى ۋاقىتتا الىس ەلدەردەگٸ تۋريستەرگە دە جول اشىلماق. دەگەنمەن, باستىسى شاھاردىڭ ٶز اتىنا لايىقتى بولعانىن قالايمىز. سەبەبٸ تٷركٸستان - تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ, قاينار ورداسى, باعا جەتپەس بايلىعى دەپ بٸلەمٸن.
قۋاندىق قىستىقباەۆ, تەاتر جەنە كينو اكتەرٸ, قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ:
تٷركٸستان جەر بەتٸ تاڭداي قاقتىرار قالاعا اينالارىنا سەنٸمٸم مول
– تاريحتا ياسسى, شاۆگار اتانعان تٷركٸستان كٶنە قالالاردىڭ بٸرٸ. ول حالقىمىز ٷشٸن عانا ەمەس, جالپى تٷركٸ جۇرتى ٷشٸن قاسيەتتٸ سانالادى. جىلدا ون مىڭداعان ادام تٷركٸستان قالاسىنا قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸن كٶرٸپ, دۇعا ەتٸپ, رۋحاني ازىقتانۋعا بارادى. الىس-جاقىن شەت ەلدەن كەلەر ازاماتتار دا بارشىلىق. ونىڭ بارلىعى قالانىڭ مول تاريحىمەن بايلانىستى. ونىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ٸشكەن ادام وعان عاشىق بولماي كەتپەيتٸن بولار. تالاي اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان ٶلكەدە ارىستان باب پەن قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەلەرٸ, «اق مەشٸت ەۋليە» ٷڭگٸرٸ, قاسيەتتٸ دومالاق انا مەن ٷكاشا اتا كەسەنەلەرٸ, جەتٸ قابات دۋالمەن قورشالعان كٶنە ساۋران قالاسى, جىلاعان اتا ٷڭگٸرٸ, جىلاعان اتا بۇلاعى جەتٸ كەرەمەتٸ بار. ەبۋ ناسىر ەل-فارابي ەلەمنٸڭ ەكٸنشٸ ۇستازى اتانىپ, ۇلى دالامىزعا 40-قا جۋىق ويشىلدى سىيلاعان كٶنە فاراب قالاسى دا وسى دالادا ورىن تەپكەن.ٶز قويناۋىندا حاندارىمىز بەن بيلەرٸمٸزدٸڭ, سۇلتاندارىمىز بەن بەكتەرٸمٸزدٸڭ, باتىرلارىمىز بەن ابىزدارىمىزدىڭ قورىمى جاتقان قۇتتى جەر قازاق حالقى ٷشٸن قۇندى ايماققا جاتادى.سودان بولسا كەرەك, 2018 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى ن.نازارباەۆ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعىن تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرٸپ, تٷركٸستان وبلىسى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
تاريحي تامىرىنان اجىراماي, ٶركەنيەتكە قادام باسقان تٷركٸستان قالاسىنىڭ وبلىس ورتالىعىنا اينالعانىنا دا 1 جىل ٶتە شىعىپتى. ەرينە, بٸر جىل كٶپ ەمەس. دەسە دە وسى بٸر قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا قىرۋار ٸس تىڭعىلىقتى جاسالىپ, ٶز جەمٸسٸن بەرە باستادى. تەك وبلىس ەمەس, ەلٸمٸز ٷشٸن مەگاجوبالاردىڭ تۇساۋى دا كەسٸلدٸ. مۇنىڭ بارلىعى الداعى ۋاقىتتا ٶز نەتيجەسٸن بەرەتٸندٸگٸنە ەش كٷمەنٸم جوق.جاڭادان سان تٷرلٸ نىساندار بوي كٶتەرٸپ, كٶنە عيماراتتار كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتپەك. باستىسى, قالانىڭ ٶزٸندٸك بولمىسى ساقتالىپ, ۇلتتىق ناقىشقا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنبەك. الداعى ۋاقىتتاجٷيەلٸ اتقارىلار جۇمىستار ارقىلى كەربەز مەكەننٸڭ الىپ شاھارعا اينالىپ, جەر بەتٸ تاڭداي قاقتىرار قالا اتانارىنا سەنٸمٸم مول.
سايا توقمانعاليەۆا, تەاتر اكتريساسى, «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ:
تٷركٸستان – كيەلٸ مەكەن
– تٷركٸستان – كيەلٸ مەكەن. تٷركٸ جۇرتىنا اسا قادٸرلٸ, حالقىمىز ٷشٸن قاستەرلٸ شاھار عاسىر تولقىنىندا جويىلماي, ورنىعا بٸلگەن تاريحتىڭ التىن بٶلٸگٸ. مۇندا ەرتە دەۋٸردٸڭ ٶزٸندە بٷتٸن بٸر ۇلت ٷشٸن ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلدانىپ, حاندار وردالارىن تٸككەن. ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان دانىشپاندار تٷرلٸ جاڭالىقتار اشسا, ويشىلدار كٶرنەكتٸ ەڭبەكتەرٸن جازعان. جەر جٷزٸ مويىنداعان, ٸٸ ۇستاز اتانعان اسا كٶرنەكتٸ عالىم, ويشىل, فيلوسوف ەبۋ-ناسىر ەل-فارابيدٸڭ كٸندٸگٸ تامىپ, العاشقى قادامىن جاساعان كٶنە فاراب قالاسى دا وسىندا. تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ يسلام دٸنٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ, سوفىلىق ٸلٸمدٸ تەرەڭ زەرتتەپ, زەردەلەگەن قوجا احمەت ياسساۋي شەكٸرت تەربيەلەپ, حيكمەتتەرٸن دە وسى شاھاردا جازعان, ٶزٸ دە وسىندا جەرلەنگەن. ورتا ازييانى دٷر سٸلكٸندٸرگەن داڭقتى قولباسشى, جۇرت اراسىندا اقساق تەمٸر اتانعان ەمٸر تەمٸر ۇلى تۇلعاعا ارناپ كەسەنە سوقتىرىپ, قۇرمەت تانىتقان. دومالاق انا كەسەنەسٸ, اق ٷڭگٸر, ٷكەش اتا كەسەنەلەرٸ دە وسى دالادا جاتىر. كەزٸندە داستانىن جارىسا جاتتاپ, سان رەت قايتالاعان اتاقتى وتىرار قالاسى دا بۇل دالانىڭ ماقتانىشى. كٶنە دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, تٷركٸستان ەر دەۋٸردە ەرەكشە ماڭىزدى رٶل ويناعان. بٸرٸندە ەسكەري بەكٸنٸس, بٸرٸندە عىلىم مەن ٶنەر قالاسى, ەندٸ بٸرٸندە حان ورداسى بولعان.
2018 جىلى ەلٸمٸز ٷشٸن ايتۋلى جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ بولعان وقيعا وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرٸلٸپ, وبلىس تٷركٸستان دەپ اتالۋى ەدٸ. بٸر جىل ٸشٸندە قالانىڭ باس جوسپارى بەكٸتٸلٸپ, وبلىستا جاڭا بٸرنەشە اۋدان پايدا بولدى. تٷركٸستان قالاسىنىڭ ٶزٸ قايناعان قۇرىلىستىڭ ورتاسىنا اينالدى. سەۋلەتٸ مەن دەۋلەتٸ تاسىعان عيماراتتار بوي كٶتەرٸپ, كٶپتەگەن تاريحي نىساندار كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتۋدە. الداعى ون جىلدىققا قازىقتاي قاداعان ناقتى مٸندەتتەرٸ دە بار. تاريحىن ۇلىقتايتىن بٸزدەي حالىقتىڭ مۇنداي ٸستٸ قولعا الۋى ورىندى دەپ بٸلەمٸن. تەك باستىسى تٷركٸستان ٶز بەينەسٸن جوعالتپاي, تٷركٸ دٷنيەسٸ ٷشٸن مەدەني-رۋحاني استاناسى اتانىپ قالا بەرسە دەپ تٸلەيمٸن.
ولجاس جاقىپبەك, تەاتر اكتەرٸ, كومپوزيتور, «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ:
تٷركٸستان كٶنە دەۋٸردەگٸ تٷركٸ جۇرتىنىڭ ورداسى
– ورتا عاسىرلاردا كٷللٸ تٷركٸ جۇرتىنىڭ اتا-قونىسى اتالعان تٷركٸستان قالاسى قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا ەلٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى. كٶنە دەۋٸردٸڭ ٶزٸندە ساياسي تۇرعىدان اسا ماڭىزدى رٶلگە يە بولعان شاھار حاندار مەن بيلەردٸڭ, سۇلتاندار مەن تٶرەلەردٸڭ قونىس ەتٸپ, مەكەن ەتكەن جەرٸ سانالادى. وندا جۇرت اۋزىنداعى ەزٸرەت سۇلتان اتانعان قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ مەكەن ەتٸپ, ٸلٸم جالعاپ, شەكٸرت تەربيەلەپ, سوڭىندا سوندا جەرلەنۋٸ تٷركٸستاننىڭ قاسيەتتٸلٸگٸن ايشىقتاي تٷسەدٸ. اراعا 300 جىلداي ۋاقىت سالىپ ەمٸر تەمٸردٸڭ ۇلى باباعا كەسەنە ورناتۋى دا بەكەر ەمەس. ازييا مەن ەۋروپانى جالعاعان ۇلى جٸبەك جولىنىڭ تارماقتارى وسى ٶڭٸردەن ٶتٸپ, ساۋدا-ساتتىقتىڭ قايناعان ورتاسىنا دا اينالعان كەزەڭ بولعان. ٶز ۋاقىتىندا ٶركەنيەت كٶشٸنٸڭ باستاۋى اتانىپ, كٶرشٸ ەلدەر قىزىعا دا قىزعانا دا قارايتىن شاھار رەتٸندە تانىلدى. بەرتٸن كەلە حٸح عاسىردىڭ اياعىندا قازاق دالاسىندا العاش جارىق كٶرگەن تٷركٸستان ۋەلاياتى گازەتٸنٸڭ دە دەل سولاي اتالۋى بەكەر ەمەس. الاشتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ بٸر توبى تٷركٸستان اۆتونوميياسىن قۇرۋدى كٶكسەپ, باتىل باستامالار دا كٶتەرگەن ەدٸ. حالقىمىزدىڭ دارا تۇلعاسى ساتتار ەرۋباەۆتىڭ دا تٷركٸستان قالاسىمەن بايلانىسى زور. مۇنداي مىسالدار ايتا بەرسەك جەتەدٸ جەنە ولاردىڭ ەر بٸرٸ قالانىڭ مەرتەبەسٸن ەسەلەمەسە, تٶمەندەتپەيدٸ.
ٶتكەن جىلى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تٷركٸستان وبلىسىن قۇرىپ, ونىڭ ورتالىعى رەتٸندە تٷركٸستان قالاسىن بەكٸتكەن بولاتىن. جوعارىدا اتالعان جەيٸتتەردٸ ەسكەرسەك, بۇل شەشٸم ٶتە ورىندى دەپ بٸلەمٸن. عاسىرلار بويى حالقىمىزدىڭ تاعدىرىندا ايتارلىقتاي ورىن العان شاھارعا دا, ٶڭٸرگە دە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ قالىپتى ٸس. الداعى ۋاقىتتا تەك قانا وبلىس ورتالىعى بولىپ قويماي, تٸزبەكتەلگەن تاريحي قۇندىلىقتارىن قايتا جاڭعىرتىپ, ەلەم ساحناسىنا كٶتەرەر بولساق ٶتكەن مەن بٷگٸنگە دەگەن ەرەكشە قۇرمەت تانىتقان بولار ەدٸك. بۇل تۇرعىدا تىنىمسىز ەڭبەك پەنەن ٸرٸ باستامالار كٶتەرٸلسە, الداعى ون جىلدىقتا تٷركٸستان جاڭا تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ ماقتانىشىنا اينالادى.
ەربولات جاسۇلان, تەاتر اكتەرٸ, «دارىن» مەملەكەتتٸك جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ:
حالقىمىزدىڭ قاسيەتتٸ مەكەنٸ – تٷركٸستان
– جالپى تٷركٸستان تۋرالى وي ٶربٸتەر الدىن ۇلتىمىزدىڭ ٶتكەنٸنە تەرەڭنەن ٶڭٸلگەنٸمٸز ابزال. ونىڭ قاتپار بەتتەرٸنٸڭ قاي كەزەڭٸن قاراساڭىز تٷركٸستان ەرەكشە اتالىپ ٶتەدٸ. سٶزسٸز, ورتا عاسىرلاردا ٶزگەشە اتالعانىمەن سول كٶنە شاھار حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ويىپ تۇرىپ ٸز قالدىرعان. تەك حالقىمىز ٷشٸن ەمەس, تٷركٸ جۇرتى ٷشٸن قاسيەتتٸ سانالادى. العاشقى مىڭ جىلدىقتىڭ ٶزٸندە فاراب سەكٸلدٸ قالالار ٶز دەۋٸرٸنٸڭ كٶشٸن باستاپ تۇرعان. سول تۇستا جەر جٷزٸن مويىنداتقان, ەلەمدە اريستوتەلدەن كەيٸن ەكٸنشٸ ۇستاز اتانعان ەب-ناسىر ەل-فارابي دٷنيەگە كەلٸپ, سول ٶڭٸردە العاشقى ٸلٸمٸن العان. ورتا عاسىردا حاندارىمىز ورداسىن تٸگٸپ, ەل باسقارسا, شايىر-جىراۋلار جىرعا قوسقان ول قالانى. حٸV عاسىردىڭ ٶزٸندە اراب ساياحاتشىلارى «تٷركٸلەر ەلٸ» دەپ كٷللٸ ەلەمگە تانىتسا, م. قاشكاري تٷركٸستان قالاسى مەن ونىڭ ايماعىنا قاتىستى جەنە ونىڭ حالقىنىڭ تٸلٸ, دٸنٸ, دٸلٸ سالتى حاقىندا كەيٸنگٸ ۇرپاققا مول اقپارات قالدىردى. يسلام دٸنٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ ەزٸرەت سۇلتان كەسەنەسٸنٸڭ ٶزٸ سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ وزىق تۋىندىسى, رۋحاني مەكەن سانالادى. سول كەسەنە ماڭايىندا ەسٸم حان مەن قاتار كٶپتەگەن حاندارىمىز جەرلەنگەن.
بٷگٸندە تٷركٸ ەلدەرٸ ٷشٸن اسا قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن تٷركٸستاننىڭ تۋريستٸك قالا اتانۋعا بارلىق مٷمكٸندٸگٸ بار. دەگەنمەن, سەرۆيستٸك مەسەلەلەر, لوگيستيكا جاعىنا ەلٸ دە بولسىن جاقسارتقان جٶن سەكٸلدٸ. قالانىڭ وبلىس ورتالىعى بولعانى وسى سىندى دٷنيەلەردٸ تٷزەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ دەپ سەنەمٸن. جاڭا تٷركٸستاننىڭ شىعىستىق سەۋلەت ديزاينى مەن ۇلتتىق ناقىشتا سالىناتىنى كٶڭٸل قۋانتادى. بۇل قالانىڭ ٶز اجارىن جوعالتپاي, زامان تالابىنا ساي تٷرلەنۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ دەپ ويلايمىن. اقپاراتتىق قولداۋ مەن جارناما مەسەلەسٸن دە نازاردا ۇستاعان ابزال. قانشا كەرەمەت بولعانىمەن ونى ەلەمگە تانىستىرا الماساق, جۇرتشىلىق تٷركٸستان تۋرالى ەسٸتٸپ, بٸلمەسە قالادا تۋريستٸك كلاسستەردٸ دامىتۋ مٷمكٸن بولمايدى. جەڭٸل جول, جايلى قوناق ٷي مەن سەۋلەتتٸ قالا عانا تۋريستەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى دەپ ەسەپتەيمٸن.
دايىنداعان: بەكارىستان امانجول
