باسقوسۋعا ماقتا زاۋىتتارىنىڭ باسشىلارى مەن ديقاندار دا بولدى. باسقوسۋدا جىل سايىن قايتالاناتىن ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ بٸرنەشە جولى ۇسىنىلدى.
– بيىل ماقتا باعاسى ناقتى بەلگٸلەنبەي ەرٸ تۇراقسىز بولىپ, سالدارى وسى سالاداعى اگروقۇرىلىمداردىڭ نارازىلىقتارىن تۋدىردى. بۇعان ماقتا سالاسىنىڭ شيكٸزات كٷيٸندە ەكسپورتقا باعىتتالىپ, ٶڭٸردە توقىما تٸگٸن كلاستەرٸن دامىتۋ تيٸستٸ دەڭگەيدە قولعا الىنباۋى دا سەبەپ بولۋدا. اتالعان مەسەلە جىلدا قايتالانادى. وسىعان بايلانىستى اگروقۇرىلىمداردى قولداپ, مەسەلەنٸ جٷيەلٸ شەشۋدٸڭ جولىن قاراستىرعان جٶن. بٸزدٸڭ شارۋالار شەتەلدٸك ترەيدەرلٸك كومپانييالارعا تەۋەلدٸ بولىپ وتىر.
بۇل مەسەلە جىلدا قايتالانۋدا. بٷگٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە وسى سالاداعى بارلىق پروبلەمانى تالقىلاپ, قورىتىندى جاساۋ ٷشٸن جينالىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا ۇسىنىستاردى ناقتىلاپ, ورتالىق ٷكٸمەتتٸك ورگان باسشىلارىن ٶڭٸرگە شاقىرامىز. شارۋالارمەن, ماقتا زاۋىتى باسشىلارىمەن تاعى دا كەزدەسەمٸز. بٸز ٶڭٸر شارۋالارىنىڭ ٶز جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ, وتباسىلارىن اسىراۋلارىنا قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋعا مٷددەلٸمٸز, – دەدٸ دارحان ساتىبالدى.
شيتتٸ ماقتا سالاسى تەك شيكٸزات كٷيٸندە ەكسپورتتالاتىندىقتان ماقتا باعاسى شەتەلدٸك ترەيدەرلٸك كومپانييالارعا تەۋەلدٸ. وسىدان ارىلۋ ماقساتىندا جەنە شەتەلدٸك ترەيدەرلٸك كومپانييالاردان تەۋەلسٸز جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن ٶڭٸردە ماقتا كلاستەرٸن دامىتۋدى قولعا الۋ قاجەت. بۇل جٶنٸندە ٷكٸمەتتٸڭ الداعى كەزەكتٸ وتىرىسىنىڭ كٷن تەرتٸبٸنە قاراۋ ٷشٸن ۇسىنىس ەنگٸزٸلەتٸن بولادى. وسىعان ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارعا بٸرقاتار مەسەلەلەردٸ نازارعا الىپ, وڭ شەشٸلۋٸنە ىقپال جاساۋى سۇرالدى. ٶيتكەنٸ ماقتا مەسەلەسٸن تەك وبلىس ەكٸمدٸگٸ دەڭگەيٸندە شەشۋ مٷمكٸن ەمەس. ونى كەسٸپكەرلەر دە مەلٸمدەپ, سالاداعى پروبلەمالار بويىنشا ويلارىن اشىق ايتتى.
ەلٸمٸزدە ماقتا كلاستەرٸن, جەڭٸل ٶنەركەسٸپ (توقىما, تٸگٸن) سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا «ماقتا سالاسىن دامىتۋدىڭ» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنىڭ قابىلداۋ, ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييا ارقىلى ماقتا ٶڭدەۋ زاۋىتتارىن, قايتا تەرەڭ ٶڭدەۋدٸ ونىڭ ٸشٸندە توقىما, تٸگٸن فابريكالارىن سالۋ مەن كەڭەيتۋ, قۇرال-جابدىقتارىن الۋ, رەكونسترۋكتسييالاۋ جٶنٸندەگٸ جاڭا پاسپورتىن ەنگٸزٸپ, ينۆەستيتسييالىق شىعىندى 50% ٶتەۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋ ۇسىنىلدى.
«قازاقستان تەمٸر جولى» ۇك» اق-نا ماقتا تالشىعىن ەكسپورتاۋشى كەسٸپكەرلەرگە ٷشٸن ماقتاارال - دوستىق (الاشانكوۋ) ستانتسييالارىنىڭ ارالىعىندا قاجەتتٸ كٶلەمدە ۆاگوندى مەرزٸمٸندە بٶلۋ جەنە ماقتا تالشىعىن تاسىمالداۋ شىعىنىن 50% تٶمەنگٸ باعادا بەلگٸلەۋ ۇسىنىلدى. ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸنە ماقتا تالشىعىن ەكسپورتتاۋ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ جەنە ينۆەستورلاردى قولداۋ ماقساتىندا تەمٸر جول, جٷك كٶلٸگٸ تاريفتەرٸن 50% تٶمەندەتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋدى, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ينۆەستيتسييا كوميتەتٸنە ماقتا تالشىعىن يمپورتاۋشى ەلدەردەگٸ (تٷركييا, قىتاي, بەلورۋس, رەسەي, چەحييا, ٶزبەكستان, مولدوۆا, لاتۆييا, بەلگييا, گەرمانييا ت.ب.) ەلشٸلٸكتەرمەن بٸرلەسٸپ, ماقتا كلاستەرٸن دامىتۋ ٷشٸن ينۆەستورلار تارتۋ مەسەلەسٸ كٶتەرٸلدٸ.
تٷركٸستان وبلىسى – رەسپۋبليكادا ماقتا داقىلىن ٶسٸرەتٸن ەلٸمٸزدەگٸ بٸردەن-بٸر ٶڭٸر. بۇل سالادا 25 مىڭعا جۋىق اگروقۇرىلىم ەڭبەك ەتەدٸ. بيىل ماقتا داقىلى 126,3 مىڭ گەكتارعا ەگٸلٸپ, 330,3 مىڭ توننا ٶنٸم جيناۋ جوسپارلانۋدا. بٷگٸنگٸ كٷنگە 305 مىڭ توننا نەمەسە 93% جينالدى. شيتتٸ ماقتانى قابىلداۋ ٷشٸن 22 ماقتا ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ 187 ماقتا قابىلداۋ بەكەتٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر. زاۋىتتار شيتتٸ ماقتانى 200 - 250 تەڭگەدەن الدىن الا تٶلەم جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە. بۇل اگروقۇرىلىمداردىڭ ٶزٸندٸك شىعىنىن اقتاماي وتىر.
بيىل شيتتٸ ماقتانى ساتىپ الۋ باعاسى تٶمەن بولىپ, اگروقۇرىلىمداردىڭ نارازىلىقتارىن تۋدىردى. ونىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – ەلەمدە بولىپ جاتقان گەوساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى لوگيستيكالىق جەلٸلەر كٷردەلەنٸپ, تاسىمالداۋ شىعىندارى بٸرنەشە ەسە ٶستٸ. بۇل ماقتا ساتىپ الۋشى شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ (ترەيدەرلەردٸڭ) قازاقستان نارىعىنا سۇرانىستارىن تٶمەندەتٸپ, شيتتٸ ماقتا باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا الىپ كەلدٸ.
شيتتٸ ماقتانىڭ ٶتكٸزۋ باعاسى ەلەمدٸك نارىقتاعى ماقتا تالشىعىنىڭ باعاسىنا تٸكەلەي تەۋەلدٸ جەنە ليۆەرپۋل ماقتا بيرجاسىنىڭ يندەكسٸنە سەيكەس بەلگٸلەنەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنگە ليۆەرپۋل بيرجاسىندا ورتا تالشىقتى ماقتا باعاسىنىڭ 1 توننا باعا كٶرسەتكٸشٸ 93,75 يندەكس, ياعني شيتتٸ ماقتانىڭ بولجامدىق باعاسى 231,9 مىڭ تەڭگەنٸ قۇراپ وتىر.
