مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2025 جىلى 14 قاڭتاردا بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸنە جۇمىس ساپارى اياسىندا "ابۋ دابيدٸڭ ورنىقتى دامۋ اپتالىعى" سامميتٸنە قاتىستى. مەملەكەت باسشىسى سامميتتە بٸرٸنشٸ بولىپ سٶز سٶيلەدٸ, دەپ جازادى Dalanews.kz اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بٷگٸندە ەلەم كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, قۋاڭشىلىق, بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸڭ جويىلۋى, سۋ تاپشىلىعى جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ سەكٸلدٸ اسا ٶزەكتٸ پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ. گەوساياسي شيەلەنٸس پەن جەتكٸزۋ تٸزبەگٸنٸڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى بۇل جاعداي ودان سايىن ۋشىعا تٷستٸ.
پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ اتالعان تٷيتكٸلدەردٸ ٷش باستى باعىتقا, اتاپ ايتقاندا, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت, ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار جەنە يادرولىق ەنەرگەتيكا سالالارىنا نەگٸزدەلگەن ستراتەگييا ارقىلى شەشۋگە نيەتتٸ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
– بٷكٸل ەلەم بويىنشا پارنيكتٸك گاز شىعارىندىلارىنىڭ 75 پايىزى ەنەرگەتيكالىق جٷيەلەرگە تيەسٸلٸ. بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸڭ 10 پايىزى سونىڭ سالدارىنان جويىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا, Masdar, Total, Eni سيياقتى حالىقارالىق سەرٸكتەستەردٸڭ قازاقستاندا جالپى قۋاتى 43 گۆت بولاتىن جاسىل ەنەرگەتيكا جوبالارىن جٷزەگە اسىرۋعا مٸندەتتەمە الۋىنىڭ مەنٸ زور. ەلٸمٸزدەگٸ العاشقى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسى وتاندىق ەنەرگەتيكا سالاسىن ورنىقتى دامىتۋ باعىتىنداعى ەلەۋلٸ قادام بولماق. بۇل باستاما جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قولداۋ تاپقان. سونىمەن قاتار قازاقستان ەلەمدٸك نارىققا اسا ماڭىزدى شيكٸزات تٷرلەرٸن جەتكٸزۋگە ۇمتىلىپ وتىر. اۋاعا تارايتىن كٶمٸرتەگٸ مٶلشەرٸن ازايتۋ جٶنٸندەگٸ جاھاندىق ماقساتتى ورىنداۋ ٷشٸن بۇل ماتەريالدار ٶتە قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇدان سوڭ پرەزيدەنت كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
– ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى جەتەكشٸ ترانزيتتٸك توراپقا اينالعان بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن ورنىقتى دامۋدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى العىشارتى – كٶلٸك جەنە ترانزيت سالاسى. بٸز كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنا, اتاپ ايتقاندا, اۆتوموبيل جەنە تەمٸر جولدارىنىڭ, ەۋەجايلار مەن تەڭٸز ايلاقتارىنىڭ قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسييا سالۋدى بەلسەندٸ تٷردە قولعا الدىق. بايلانىس مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ اياسىن ودان ەرٸ كەڭەيتۋ ٷشٸن قازاقستان ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتى مەن سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك كٶلٸك دەلٸزٸن دامىتۋعا, سونداي-اق "بٸر بەلدەۋ, بٸر جول" باستاماسىندا ەلەۋلٸ رٶل اتقارۋعا نيەتتٸ. ماقساتىمىز – ٶڭٸرارالىق قاتىناستاردى نىعايتىپ قانا قويماي, ورنىقتى ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن تۇراقتى جەتكٸزۋ تٸزبەگٸن قالىپتاستىرۋ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق جىلىنۋ – ورتالىق ازييا ٷشٸن باستى سىن-قاتەردٸڭ بٸرٸ.
– جىلىنۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ ٷدەي تٷسۋٸ ەكوجٷيەلەرگە, تۇرمىس-تٸرشٸلٸككە جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەدٸ. سول سەبەپتٸ تەز ارادا كليماتقا بەيٸمدەلۋ ستراتەگيياسى قاجەت. سونداي-اق بٸزدٸڭ ٶڭٸر ترانسشەكارالىق ٶزەندەرگە تەۋەلدٸ. سوندىقتان بٸزگە ەرتە ەسكەرتۋ جٷيەسٸن قۇرىپ, سۋ جەنە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ ٸسٸن جەتٸلدٸرۋ كەرەك. بۇل رەتتە سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارىنا ينۆەستيتسييا سالىپ, يرريگاتسييا جٷيەلەرٸن جاڭعىرتۋعا تيٸسپٸز. سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ باسقارۋ كەلٸسٸمدەرٸنە قول جەتكٸزٸپ, جاساندى ينتەللەكتتٸڭ, جەرسەرٸك ارقىلى مونيتورينگتٸڭ جەنە باسقا دا تسيفرلىق قۇرالداردىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنگەنٸمٸز جٶن, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە باسا نازار اۋدارىپ, كٷن تەرتٸبٸندەگٸ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلەنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە اتادى.
– ەلەمدٸك نارىقتى ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸمەن جەنە تىڭايتقىشتارمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن يننوۆاتسييالىق تەسٸلدەر قاجەت. قازاقستان حالىقارالىق نارىققا مول كٶلەمدە بيداي مەن ۇن ەكسپورتتايتىن ەل رەتٸندە ورنىقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەدٸستەرٸ مەن تەحنولوگييالارىن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋدٸ كٶزدەيدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, اتالعان سىن-قاتەرلەرگە تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن ەلەمگە جاڭا دامۋ پاراديگماسى كەرەك. ول ورنىقتىلىق, ەدٸلدٸك پەن تۇراقتىلىق ۇعىمدارىنا نەگٸزدەلۋگە تيٸس. جاھاندىق پروبلەمالاردى ٷش ماڭىزدى قاعيداتقا ارقا سٷيەگەن بٸرتۇتاس جٷيە ارقىلى شەشۋگە بولادى.
– بٸرٸنشٸ, "جاسىل" قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ. ونىڭ كٶلەمٸ ەلەۋلٸ تٷردە ۇلعايۋعا تيٸس. ەكٸنشٸ, تەحنولوگييا ترانسفەرتٸ, تەحنيكالىق قولداۋ جەنە عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ اياسىن كەڭەيتۋ. كٷن ەنەرگيياسى, "اقىلدى" اۋىل شارۋاشىلىعى, كٶمٸرتەگٸ سٷزگٸسٸ جەنە جاساندى ينتەللەكت نەگٸزٸندەگٸ كليماتتىق تەحنولوگييالار ەرتٷرلٸ يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەر ۇسىنادى. ٷشٸنشٸ, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قارسى كٷرەستەگٸ باسىمدىقتاردىڭ, ەكونوميكالىق دامۋ مەن جاساندى ينتەللەكتتٸڭ سينەرگييالىق ىقپالداستىعى. 2030 جىلعا قاراي جاھاندىق ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 16 پايىزدان استامىن وسى ٷش باعىتتىڭ ٶزارا ٷيلەسٸمٸ قامتاماسىز ەتۋٸ مٷمكٸن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: مەملەكەتتەر ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى تٷرلٸ ماقساتتارعا بارىنشا يكەمدٸ ەرٸ دەربەس تەسٸل قولدانعانى دۇرىس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت سٶز سوڭىندا اتالعان سامميت ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى الداعى ونجىلدىقتارعا ارنالعان باسىمدىقتاردى ايقىنداپ, ەرەكەتتەردٸ ٷيلەستٸرەتٸن ماڭىزدى الاڭعا اينالۋىنا تٸلەكتeستٸك بٸلدٸردٸ.
سامميتتە ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, رۋاندا پرەزيدەنتٸ پول كاگامە, فينلياندييا پرەمەر-مينيسترٸ پەتتەري ورپو, مالايزييا پرەمەر-مينيسترٸ انۋار يبراگيم, حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ پرەزيدەنتٸ رازان ەل مٷباراك جەنە باسقالار سٶز سٶيلەدٸ.
