كەزiندە بiر باتىس ساياحاتشىسى ايتىپتى دەيتٸن سٶز بار: «ورتالىق ازييادا قازاق دەيتٸن حالىق بار. كٶپتٸگٸ سونشا, قۇممەن پارا-پار». ولاي بولمادى عوي, عاسىرلىق سوعىس پەن اشارشىلىقتىڭ كەسiرiنەن قويداي قىرىلعان قازاقتىڭ سانىن شەتتەن كەلگەن ۇلىستار تولتىردى. 130 ۇلت بار دەلiنەدi قازiر, جىل ٶتكەن سايىن ولاردىڭ سانى ٶسiپ-ٶركەندەۋدە.
دياسپورانىڭ ەكi ٶكiلi بiرiگiپ ۇلت ەسەبiنە سانالسا, بۇدان دا ارتا تٷسەرٸ كەدٸك. ايتپاعىمىز, سولاردىن دەنiنiڭ سانى از. مەيلٸ, ەڭگٸمە ول تاراپتا ەمەس. توق ەتەرٸن سٶز ەتكەندە, تٷرلٸ سەبەپتەرمەن ەلiمiزدiڭ تٷرلi ايماعىنا قونىس تەپكەن ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸن باۋىرىنا باسىپ, بٸر تٸلٸم نانىن بٶلٸپ بەرگەن, ٶزٸنە كەرەكتiنi اۋزىنان جىرىپ الدىنا توسقان قازاقتىڭ كەڭپەيٸلدٸلٸگٸ تۋرالى ەڭگٸمە بٶلەك. قازاقتىڭ قوناقجايلىلىعىنا ٶزگە دياسپورالاردىڭ ٶكپەسٸ جوق بولسا كەرەك. وتان قۇراۋشى ۇلت, ماڭ دالانىڭ يەسٸ – قازاق. قازاقتى سىيلاۋ قازاقستاندى سىيلاۋ.
بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ ورداسى
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلىندا قازاقتىن جالپى ٷلەسٸ نەبەرٸ 42 پايىز بولعانى ەسٸمٸزدە. سونى ەسەپكە العان كەيبٸر ساراپشىلار قازاقستان قانتٶگiستiڭ ورداسىنا اينالادى دەپ تە بولجاعان. شىن مەنٸندە سولاي ويلاۋىنىن, سونداي كەسiم جاساۋىنىن سەبەبi دە بار ەدٸ. ەتنيكالىك ەرتٷرلٸلٸك قاي ەل ٷشٸن بولسا دا وڭاي ەمەس. بiراق ەلدi بiرiكتiرiپ, «ىرىس الدى – ىنتىماق» ەكەنiن ويلاعان ەل باسشىلىعى 1992 جىلى ٶتكەن قازاقستان حالقىنىڭ I فورۋمىندا ٷلكەن ۇيىم قۇرۋدى ۇسىنعان ەدi.
1995 جىلى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى» قۇرىلىپ, وعان ەلدەگٸ تٷرلٸ ۇلىس ٶكٸلدەرiنەن مٷشەلٸككە الىنىپ, iرi ساياسي ەرi مەدەني وشاققا اينالدى.
سودان بەرٸ ولار ەلٸمٸزدەگٸ ماڭىزدى ساياسي مەسەلەلەرگە بەلسەنە ارالاسىپ كەلەدi. بۇل ۇيىمنىڭ اۋقىمى ٶتە ٷلكەن. ەر ٶڭiردەن ۇلتتىق مەدەني ورتالىقتار, سالت-دەستٷرٸن, تٸلٸن, ٶزٸندٸك دٷنيەتانىمىن جەتiلدiرەتiن بiرلەستiكتەر اشىلىپ, قازاقستاندى وتانىم دەپ تانيتىن جەنە سول ٷشٸن قىزمەت ەتەتٸن جاستار تەربيەلەۋگە اتسالىسۋدا.
بۇل بٸرلەستٸكتەر ٶز تٸلدەرٸن, سالت-دەستٷرٸن, مەدەنيەتiن نىعايتۋمەن قاتار, قازاق تٸلٸن, ونىڭ تاريحىن, سالت-دەستٷرiن بiلۋگە ھەم سىيلاۋعا مٸندەتتٸ. سول باعىتتا بٸراز جۇمىستار اتقارىلىپ تا جاتىر.
ەتتەگەن-اي دەرلٸك تۇسىمىز, مۇنى تولىق, جٷيەلٸ تٷردە, جەرگiلiكتi بيلiكتiڭ باقىلاۋىمەن iسكە اسىرۋ جاعى كەمشiن سيياقتى. ەيتپەسە, 30 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقشا سايراپ كەتپەسە دە, iس-قاعازدارىن مەملەكەتتiك تiلدە جٷرگiزە الاتىن بۋىن ٶسiپ-جەتiلەر ەدٸ.
قالاي ايتساق تا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – بەيبٸتشٸلٸك ورداسىنا اينالدى. ۇلتتار اراسىنداعى ازىن-اۋلىق كيكٸلجٸڭدەر ورىن العانىمەن, ونى دەر ۋاقىتىندا شەشۋگە وسى ۇيىم مٷشەلەرٸ بٸر كٸسٸدەي ەڭبەك ەتۋدە. ەۋەلگٸ ماقساتىمىز دا سول ەمەس پە ەدٸ?
ۇيىم ماقساتى
مۇنى كەڭٸرەك ايتا كەتۋگە تيٸسپٸز. «قحا-نىڭ ماقساتى رەسپۋبليكاداعى وقيعالارعا باعا بەرۋ جەنە ساياسي جاعدايلارعا بولجام جاساۋ نەگٸزٸندە قوعامداعى ىنتىماقتى قامتاماسىز ەتەتٸن ٸس-تەجٸريبەلٸك ۇسىنىستاردى ويلاستىرۋ, قر پرەزيدەنتٸنٸڭ رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ كەپٸلٸ رەتٸندەگٸ قىزمەتٸنە اتسالىسۋ». دەل وسىلاي تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
اسسامبلەيا قازاق قوعامىنىڭ اجىراماس بٶلشەگٸنە اينالدى
اسسامبلەيا مٷشەلەرiنە زاڭ شىعارۋشى ورگاننان كۆوتا بەرiلiپ, العاشقىدا قر پارلامەنتٸ مەجiلiس قۇرامىنا ەندٸ. جالپى, بۇل ٸس-تەجٸريبە دامىعان ەلدەردە سەتتٸ جٷزەگە اسىپ كەلە جاتقان تەجٸريبە. بٸراق اينالامىزداعى ەلدەرگە قارار بولساق, مۇنداي جەڭٸلدٸك, مۇنداي وڭتايلى ساياسات جوقتىن قاسى ەكەنٸن بايقايمىز.
بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶزٸنٸڭ ساياسي جاڭعىرۋ رەفورمالارىن جارييا ەتكەندە, الداعى ۋاقىتتا اسسامبەلەيا مٷشەلەرٸنەن زاڭ شىعارۋشى ورگانعا بەرٸلەتٸن مەجٸلٸستەگٸ كۆوتاسى سەناتقا اۋىسقانىن العا تارتتى. سونىمەن قاتار سەناتقا دەپۋتات بولاتىن اسسمبلەيالىقتاردىڭ سانى بٸرشاما قىسقارعانىن دا ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
مۇنى كٶپشٸلٸك زامان تالابىنان تۋىنداعان شەشٸم دەپ قابىلداعانى انىق. ٶيتكەنٸ, وسىعان دەيٸن قازاقستان حالقى اسسەمبلەياسى مٷشەلەرٸنەن مۇنداي ارتىقشىلىق بەرۋ تۋراسىندا كەيبٸر قوعام ٶكٸلدەرٸ تاراپىنان سىندار ايتىلعانىن بٸلەمٸز.
بۇل سىنداردا اسسامبلەيانى ٶزەككە تەبۋ دەپ ەستە قاراستىرۋعا بولمايدى. قايتا كەرٸسٸنشە قازاق قوعامىنىڭ اجىراماس بٶلشەگٸنە اينالعان اسسامبلەيا مٷشەلەرٸ قوعامنىڭ تولىققاندى مٷشەسٸنە اينالىپ, قانداي ساياسي بەسەكەگە بولسا دا تٶتەپ بەرەتٸن ٸرگەلٸ ۇيىمعا اينالعانىن ايقىنداي تٷسەتٸنٸ انىق.
بۇل – تٷسiنگەن جانعا جالپاقشەشەيلٸك ەمەس, قايتا ٶزگەنٸ باۋىرعا تارتا وتىرىپ, ٶزiمiزگە جاقىنداتۋدىڭ امالى. سونىمەن بٸرگە, ۇلتتىق مەكتەپتەر, مەدەنيەت وشاقتارى, تەاترلار جۇمىس ٸستەۋدە. قازاق ەجەلدەن ٶزگەگە تiزەسiن باتىرعان ەل ەمەس. وسىنداي ايرىقشا قامقورلىقتى باعالاي بٸلەتٸن, ۇلتىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىن سىيلاي الاتىن ٶزگە ۇلت جاستارى ٶسسە ەڭبەگiمiزدiڭ, قامقورلىعىمىزدىڭ ٶتەلگەنi.
تٸلٸم – تٸرەگٸم
قازاق جەرٸن مەكەندەگەن ٶزگە ۇلىستىڭ ٶكiلدەرi ەشقاشان قازاقتان تەپەرٸش كٶرگەن ەمەس. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ولارعا قازاق قولىنان كەلگەنٸنشە كٶمەك قولىن ۇسىندى. بiزدiڭ ساياسي ساۋاتتىلىعىمىزدى, باۋىرمالدىعىمىزدى انىق سەزiنگەن بٸر بۋىن ٶستٸ. سولاردىن قازاق تiلiنە شىن مەنiندەگi قۇرمەتٸن وياتۋ قاجەتتiگi باسا ايتىلسا, ورىندى بولارى حاق.
بۇعان اسسامبلەيانىن مٷمكiندiگi جەتەدٸ. ەر ۇلتتىڭ ٶكٸلٸنەن قۇرالعان اسسامبلەيا مٷشەلەرٸ, وسى ۇيىم اتىنان ەلٸمٸزدٸڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانىنان دەپۋتاتتىق ماندات العان اق جاعالىلار جەرگiلiكتi جەرلەردە, ٶز ۇلىستارىنىڭ ورتاسىندا كەڭٸرەك ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزسە, نۇر ٷستiنە نۇر بولار ەدٸ.
بٷگٸن بولماسا دا ەرتەڭ مەملەكەتتiك تiلدiڭ قاجەتتiلiگi ايقىن تٷردە سەزiلەدi. بيلٸك ورىندارىندا, قوعامدىك ورتادا ٶزiنiڭ قازاقستاندىق ەكەنiن كٶرسەتۋ ٷشiن, جاقسى جۇمىس تابۋ ٷشiن مەملەكەتتiك تٸلدٸ يگەرۋ ماڭىزدىلىعى ارتا تٷسەدٸ. وسى باستان iسكە كiرiسۋ بەرiمiز ٷشiن تيiمدi.
ۆيتاليي تۆاريوناس, ليتۆا ۇلتتىق-مەدەني ورتالىعىنىڭ تٶراعاسى:
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا حالىق مۇراتىن جاڭا بەلەسكە شىعارىپ, ٶز كەلەشەگٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز كەمەلدەندٸرۋگە بار كٷش جٸگەرٸمٸزدٸ جۇمىسايمىز.
بٸز اتامەكەننٸڭ كٶركٸن, اتا-جۇرتتىڭ ابىرويىن اسىرۋدا ايانىپ قالمايمىز! قازاق ەلٸنٸڭ دارحان پەيٸلٸنٸڭ ارقاسىندا بابالار ارمانى بولعان تەۋەلسٸزدٸك ورنادى, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك رەفورمالاردىڭ ٸسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتكەن تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلٸسٸم ەلٸمٸزدٸ ەلەم ەلدەرٸنە تانىتتى. قازاقستان سەنٸمدٸ جەنە نەتيجەلٸ تابىستارعا قول جەتكٸزەتٸنە سەنٸمدٸمٸن.
قادٸرلٸ وتانىمىزدىڭ يگٸلٸگٸ ارتىپ, ٶسٸپ-ٶركەندەۋ جولىنا تٷستٸ. جاڭا قازاقستاننىڭ, جاڭا قوعامىن, تەۋەلسٸزدٸك تاريحىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, ٶزٸمٸزدٸ دە جاڭا ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي ٶزگەرتە بٸلدٸك. ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعدايى جاقسارىپ, بٸر شاڭىراق استىنا جينالعان تٷرلٸ ۇلت پەن ۇلىستار تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. قاراپايىم حالىق ٷشٸن بارلىق جاعدايلار قاراستىرىلىپ, بٸرنەشە مەملەكەتتٸك باعدارلامالار دا جٷزەگە اسىرىلۋدا. مەملەكەتٸمٸز وزىق ەلدەردٸڭ قاتارىنان كٶرٸنەدٸ دەپ سەنەمٸن!
