قازاق ەجەلدەن تۇلعالاردان كەندە بولماعان. جالاڭاش بارىپ جاۋعا تيگەن بابالار جولى – اسقاق ارماندار مەن ٸزگٸ مۇراتتاردىڭ شەجٸرەسٸ. بٷگٸنگٸ قازاق قانىندا – سول ەرلٸك داستانى جازۋلى. ونى رۋحي تۇرعىدان وياتپاق لەزٸم. باسىن تٶمەن سالعان, ەل كٶزٸنە وتتى جانارىن تٸكتەپ قاداي الماعان ۇلاننىڭ – رۋحى پەس, تٸرلٸگٸ ەڭكٸش. قانشالىقتى قاتٸگەز زامانا تۋسا دا, قاسقايىپ قارسى تۇرارلىق ماحامبەتتٸك ٶرلٸك پەن كەنەسارىلىق جانپيدالىق بارشا الاش جۇرتىنا ورتاق مٸنەزدەمە بولۋى كەرەك. جٷنجٸگەندەردٸ جاردان ۋاقىت داۋىلى ٷيٸرٸپ, قۇزعا تاستايدى, بوركەمٸكتەردٸ دەۋٸر تاسقىنى جۇلمالاپ, جاعاعا لاقتىرادى. ۇلتتىق رۋحتىڭ تٸنٸ – ٶزەگٸڭدٸ ٶرت شالسا دا, ايباتىڭدى, ايبىنىڭدى جوعالتپاۋ. مٸنە, تەۋەلسٸزدٸك سىن ساعاتى بٸزگە وسىنى ٷيرەتتٸ. نارىقتىق ەكونوميكا قاراشا حالىقتى قوس بٷيٸرٸنەن قىسقاندا, ٶزٸنە ارقا سٷيەر قورعان ٸزدەدٸ, تابان تٸرەر تيياناعى – ەرتەڭگە سەنٸم ەكەنٸن ۇمىتپاۋ كەرەكتٸگٸن مىقتاپ تٷسٸندٸ. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقتىڭ ٷدەسٸنەن شىعاتىن جاستاردى ماڭىنا توپتاستىرا باستاعان توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەلگە ەرتە تانىلعان, ٸسٸمەن دە, سٶزٸمەن دە, بەرگەن ۋەدەسٸمەن دە حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنەن ورىن تاپقان ساناۋلى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – يمانعالي تاسماعامبەتوۆ بولدى.
دەۆالۆاتسييا تەك قارجى سالاسىنا قاتىستى تەرمين ەمەس, تۇلعالاردىڭ دا نارقىن ەيگٸلەيدٸ. كەشەگٸ ەگەيلەردٸڭ كٶبٸ ۋاقىت تەزٸنە شىداس بەرمەدٸ, بٸرٸنٸڭ اتى ون جىلدىقتار تٸزٸمٸندە جازىلسا, ەندٸ بٸرٸنٸڭ ەسٸمٸن ەل سىندارلى سەتتٸڭ ارحيۆتەرٸنەن عانا كٶرەتٸن كٷنگە جەتتٸ. كەيبٸرٸ ەز باستارىن بەيگەگە تٸگٸپ, شاھيد كەشسە, تاعى بٸرٸ بوراندى-شاشىندى مەزگٸلگە سىر بەرگەن جوق. از ۋاقىت كٶپ پەندەنٸڭ شىنايى بولمىسىن تارازىعا سالىپ ٷلگەردٸ. يمانعالي نۇرعاليۇلىنىڭ بيلٸك ساتىسىنداعى جٷرگەن جولىنا زەر سالساڭىز, قانداي قىزمەت اتقارسا دا, ەڭ ەۋەلٸ قاراپايىم كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, ەر ٸسٸمەن ٶزٸنٸڭ ساياسي تۇلعا ەكەندٸگٸن دەلەلدەگەنٸن كٶرەسٸز.
ەسكەري ماماندارعا يدەولوگييالىق جۇمىس, پاتريوتتىق رۋح جەتٸڭكٸرەمەيدٸ, شەكارانى كٷزەتۋ – قازاقستان كارتاسىن كٷزەتۋ ەمەس, ونىڭ رۋحاني بولمىسى مەن ەلدٸڭ رۋحىن كٷزەتۋ ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋ پارىز. يمانعالي نۇرعاليۇلىنىڭ الدىنداعى ەڭ باستى مٸندەت وسى عوي دەپ ويلايمىز.
ۇتىمدى شەشٸم
[caption id="attachment_9067" align="alignright" width="471"]
مەملەكەت – الىپ مەحانيزم. ونىڭ جٷرەگٸ – ساياسي جٷيە. بٸراق, جٷرەك ساۋ بولۋ ٷشٸن مەحانيزمنٸڭ ەربٸر تەتٸگٸ مىعىم بولعانى جٶن. بٸز كٶپ جاعدايدا جٷرەك تۋرالى سٶز قوزعايمىز, جٷرەكتٸ نۇرلاندىرار ٶزگە دە مىڭداعان تەتٸكتەردٸڭ بار ەكەنٸن ەستەن شىعارامىز. ەگەر ەلدٸڭ ەربٸر قۇرىلىمى دۇرىس جۇمىس ٸستەسە, جۇلىن-جٷيكەسٸ, قان تامىرلارى, ٶزگە دە اعزالارى ساۋ بولسا, جٷرەك تە تىنىش, قالىپتى ىرعاعىنان تايماق ەمەس. بۇل – ەربٸر وبلىس, اۋدان, اۋىل باسشىلارىنىڭ, بارشا ساياسي ھەم ەكٸمشٸلٸك قۇزىرەتتٸڭ ٶزٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ ويداعىداي ورىنداۋىنا بايلانىستى كٷردەلٸ بارىس.
يمانعالي تاسماعامبەتوۆتى پرەزيدەنت ەڭ ٶزەكتٸ ورىندارعا سەنٸممەن تاعايىنداپ, ٷلكەن ٷمٸت كٷتەتٸنٸ سول سەبەپتەن دەپ ويلايمىز. بۇرىنعى اتقارعان قىزمەتتەرٸ تۋرالى بۇعان دەيٸن تالاي مەرتە ايتىلدى, جازىلدى. بٸز قولعا العانىنا كٶپ بولا قويماعان قورعانىس مينيسترلٸگٸنە بارعالى بەرٸ مەملەكەت ٷشٸن, تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى سالانىڭ تەرتٸپكە كەلە باستاعانىن كٶرٸپ, جۇرتتىڭ رۋحى سەرپٸلە باستاعانىنا كۋە بوپ وتىرمىز. «تەرتٸپكە باعىنعان – قۇل بولمايدى». قورعانىسىن جەمقورلىق, بەيبەرەكەتسٸزدٸك, ۇلتسىزدىق جايلاعان ەلدٸڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر. ەلباسى تاسماعامبەتوۆكە وسى سالانى تاپسىرعاندا ەل اراسىندا تٷرلٸ ەڭگٸمەلەر گۋلەدٸ. بٸزدٸڭشە, بۇنىڭ ەڭ ۇتىمدى كەزدەگٸ شەشٸم ەكەنٸن اڭعارعاندار دا بولدى. ٶيتكەنٸ, قازٸر بٸز ٷشٸن باستى مەسەلە – ەلدٸڭ بٷتٸندٸگٸ, ٸرگەنٸڭ سٶگٸلمەۋٸ جەنە حالىقتىڭ ٶز قورعانىسىنا سەنٸمٸ.
نە ٷشٸن ەڭ ۇتىمدى شەشٸم? اينالاڭىزعا قاراڭىز, ەلەمدە تەرتٸپ ورناعان جوق, حانتينگتون ايتقان ٶركەنيەتتەر قاقتىعىسى جاڭا مازمۇندا شيەلەنٸسە تٷستٸ, تٸپتٸ, ۋكراينا مەن رەسەيدٸڭ ٶزٸ – اعايىندى ەلدەر سوعىس ٶرتٸن ۋشىقتىرىپ وتىر (حانتينگتون بۇل ەكٸ ەلدٸڭ توقسانىنشى جىلدارداعى قىرعيقاباق شاقتان امان ٶتكەنٸن ٶزارا ورتاق ٶركەنيەتتٸڭ, تٸلدٸڭ, دٸننٸڭ, گەوگرافييالىق, تۋىسقاندىق جاقىندىقتىڭ ارقاسى ەكەنٸن ايتىپ, سوعىسپاۋى مٷمكٸن دەگەن بولجام جاساعان). ەۋرازييالىق كەڭٸستٸكتەگٸ بٸرٸگۋدٸڭ استارىنان ساياسي مٸنەز دە قىلاڭ بەرٸپ جٷر, جاڭا رەسەي ەلەسٸ كەزگەن ٷيەكتە ٷرەي باسىم. بۇدان بٶلەك, تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىق پەن قانتٶگٸس بٸزگە دە قاۋٸپ تٶندٸرٸپ تۇرعانى انىق. ەل ٸشٸنەن شىققان تٷرلٸ دٸني توپتار تۇراندى تاستاپ, قان مايداندا قارۋ اسىنىپ, عالامتورلىق مٷمكٸندٸكتٸ ەبجٸلدٸكپەن پايدالانۋدا. ورتالىق ازييانىڭ تٷن ۇيقىسى تٶرت بولماسا دا, ٷنەمٸ قاۋٸپ-قاتەردٸڭ ٶتٸندە ەكەنٸن ۇمىتپاعان ابزال. قىتاي ەسكەرٸ بٸزدٸ عانا ەمەس, بارشا ەلەمدٸ تٸتٸركەندٸرٸپ وتىر; باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى داۋ-داماي ەكونوميكالىق تارتىستان گٶرٸ, ەسكەري ەلٸمجەتتٸلٸككە باسىمدىق بەرٸپ كەتپەسٸنە كٸم كەپٸل?! مۇنداي الماعايىپ كٷندە قورعانىستى كٷشەيتپەسكە لاج قايسى?!
«تەرتٸپكە باعىنعان – قۇل بولمايدى». قورعانىسىن جەمقورلىق, بەيبەرەكەتسٸزدٸك, ۇلتسىزدىق جايلاعان ەلدٸڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر. ەلباسى تاسماعامبەتوۆكە وسى سالانى تاپسىرعاندا ەل اراسىندا تٷرلٸ ەڭگٸمەلەر گۋلەدٸ. بٸزدٸڭشە, بۇنىڭ ەڭ ۇتىمدى كەزدەگٸ شەشٸم ەكەنٸن اڭعارعاندار دا بولدى. ٶيتكەنٸ, قازٸر بٸز ٷشٸن باستى مەسەلە – ەلدٸڭ بٷتٸندٸگٸ, ٸرگەنٸڭ سٶگٸلمەۋٸ جەنە حالىقتىڭ ٶز قورعانىسىنا سەنٸمٸ.
شەكارانى كٷزەتۋ – قازاقستان كارتاسىن كٷزەتۋ ەمەس
[caption id="attachment_9063" align="alignleft" width="443"]
ەرينە, بٷكٸل ەلدٸڭ قورعانىسىن سالا باسشىسى عانا رەتكە كەلتٸرمەيدٸ, تۇتاس ەلدٸڭ ساقتىعى مەن ەلگەزەكتٸگٸ, سەرگەكتٸگٸ قاجەت. الاش كٶركەيسە, الاش ٶسسە, ٶزٸنٸڭ بارىن قادٸرلەۋٸمەن, قولدا بارىنان ايىرىلماۋىمەن ٶسەدٸ. ەسكەرٸ مىعىم ەلدٸڭ عانا ۇيقىسى تىنىش.
تەۋەلسٸز ەل اتانۋ – ۇلى ماقسات. تەۋەلسٸزدٸكتٸ كٸرپٸك قاقپاي قورعاۋ – ەزٸز مۇرات. تەۋەلسٸزدٸك الۋدان گٶرٸ, ونى ساقتاۋ – قيىننىڭ قيىنى. سەنبەسەڭٸز, دەۋٸرلەر كەرۋەنٸنە قاراڭىز, ۇلى دالانىڭ تٶسٸندە تالاي حاندىقتار قۇرىلىپ, نەبٸر پاتشالىقتاردىڭ دەۋرەنٸ جٷرگەن.
ەل ەگەمەندٸگٸن العالى بەرٸ قورعانىس سالاسىنا قىرۋار قارجى قۇيىلىپ, وسىزاماندىق تەحنولوگييالار, ەسكەري تەحنيكالارمەن جابدىقتالدى. قورعانىستىڭ قىر-سىرىن بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ ماماندار قازاق ەسكەرٸنٸڭ ٶسۋٸنە, دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوستى. قازٸر ورتالىق ازييا بويىنشا ەڭ قۋاتتى ارمييا بٸزدٸكٸ. دەگەنمەن, بۇل سالانىڭ ٶزٸندٸك كەمشٸلٸكتەرٸ مەن قيىندىقتارى دا جەتەرلٸك. سوڭعى جىلدارى قورعانىستاعى بٸراز بىلىقتاردىڭ بەتٸ اشىلىپ, ەل ٸشٸندە ەجٸك-كٷجٸك ەڭگٸمە تارادى. سونىڭ بەرٸن حالقىمىز عانا باقىلاپ وتىرعان جوق, سىرتتان سىعالاعان نەشە تٷرلٸ توپتار بار. «جاۋ – جار استىندا». ەسكەري ەلۋەتتٸلٸكتٸ كٶرسەتۋ ٷشٸن جىلىنا بٸرنەشە رەت ەسكەري دايىندىق ٶتكٸزٸپ, ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز مارقايتۋ جەتكٸلٸكسٸز, ەڭ ماڭىزدىسى – بۇل سالادا ۇلتىنا قورعان بولاتىن ساربازداردىڭ كٶپ ەكەندٸگٸن, ولاردىڭ جاڭا ەلەمدٸك ەسكەري تاحنولوگييانى جەتٸك مەڭگەرگەن, بٸلٸمدٸ, سەرتكە بەرٸك, وتان الدىنداعى انتقا بەرٸك جٸگەر-كٷش يەلەرٸ ەكەنٸن ەلگە كٶرسەتە بٸلۋ. ايتپاعىمىز, ەسكەري ماماندارعا يدەولوگييالىق جۇمىس, پاتريوتتىق رۋح جەتٸڭكٸرەمەيدٸ, شەكارانى كٷزەتۋ – قازاقستان كارتاسىن كٷزەتۋ ەمەس, ونىڭ رۋحاني بولمىسى مەن ەلدٸڭ رۋحىن كٷزەتۋ ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋ پارىز. يمانعالي نۇرعاليۇلىنىڭ الدىنداعى ەڭ باستى مٸندەت وسى عوي دەپ ويلايمىز.
بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ٶتەتٸن بٸزدٸڭ ەل سوناۋ قاسىم حاننىڭ تۇسىندا بٸر ميلليون ەسكەرٸ بولعانىن جاستار ساناسىنا, ەسٸرەسە, ەسكەري قىزمەتكەرەلەر مەن ساربازدار ساناسىنا مىقتاپ سٸڭٸرگەنٸ جٶن. ولار قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ تەرريتوريياسىن باعزى بابالاردىڭ قالاي قورعاعاندارىن تاريح بەتتەرٸنەن عانا وقىماي, شىنايى جٷرەكتەرٸمەن سەزەرٸنە سەنٸمدٸمٸز. ەسكەرٸندە رۋح بولماعان ەلدٸڭ ەرتەڭٸنە سەنٸمٸ ازايادى. ەسكەرٸ ٶتكەن تاريحىن بٸلمەسە, ۇرى-قارى, ساتقىن, وپاسىزدار كٶبەيەدٸ. ەسكەري سالادا ساتقىندىققا جول جوق!
ايبىندان, الاش ەسكەرٸ! سەنٸڭ رۋحي سەرگەكتٸگٸڭ – ەلدٸڭ تىنىشتىعى. سەن قالعىساڭ, سەن پەس بولساڭ – ەلدەن بەرەكەت, ىرىس كەتەدٸ.
