ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بارىسى ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىرادى, كەيدە ەرتٷرلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى ٷزٸلٸس جاسايدى, كەيدە قارقىندى ٷدەي تٷسەدٸ. كٶرٸپ جٷرگەنٸمٸزدەي, جاڭا تەحنولوگييالار ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردٸڭ دامۋىن ايتارلىقتاي جىلدامداتادى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا ەكونوميكالىق دامۋ جىلدامدىعىنا اقپاراتتىق جەنە تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ قوسىلۋى بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزگە دە بٸرتٸندەپ ەسەر ەتكەنٸ سونشا, جاڭا ەكونوميكا – تسيفرلىق ەكونوميكا تۋرالى ايتىلا باستادى.
دامىعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنەن بايقاعانىمىزداي, «تسيفرلىق ەكونوميكانى» ٶمٸرٸمٸزگە دەندەپ ەنٸ ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر شارتتاردى تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋٸمٸز قاجەت. بٸرٸنشٸدەن, ەكونوميكانى كومپيۋتەرلەر قارجىلاي قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس. ال ەكٸنشٸ, قوعام جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە تيٸستٸ ساۋاتتىلىققا يە بولىپ, كومپيۋتەردە جۇمىس ٸستەۋدٸ ٷيرەنۋ كەڭ ەتەك الۋى كەرەك. ٷشٸنشٸدەن, كومپيۋتەرلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ينتەرنەتكە, سونىڭ ٸشٸندە بيزنەستٸڭ دەنٸ دە عالامتورعا قوسىلۋى كەرەك. تٶرتٸنشٸدەن, تسيفرلىق تەحنولوگييالار وراسان زور پايدا ەكەلەدٸ (موبيلدٸ بانكينگ, ەلەكتروندى ٷكٸمەت جەنە ت.ب.), ەڭ الدىمەن ۋاقىتتى ٷنەمدەۋ تٷرٸندە, سوندىقتان بۇل سالاعا ەلەۋلٸ ينۆەستيتسييا قۇيعان ابزال.
ەندٸ وسىلاردى رەتٸمەن قاراستىرىپ كٶرەيٸك, ەڭ الدىمەن بٸزگە نە قاجەت? بٸرٸنشٸدەن, تسيفرلىق ەكونوميكا كەسٸپورىنداردا قولدانىلاتىن «اپپاراتتىق قۇرالدار» نەمەسە كومپيۋتەرلەردٸ قاجەت ەتەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ جەنە رەفورمالار اگەنتتٸگٸنٸڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ سايتىنداعى مەلٸمەتكە سٷيەنسەك, كومپيۋتەرلەندٸرۋ شىن مەنٸندە بٷكٸل قازاقستان ەكونوميكاسىن قامتىپ ٷلگەرگەن. سوڭعى 18 جىلدا كومپيۋتەرلەر سانى 20 ەسەدەن استام ٶسٸپ كەتٸپتٸ. ناقتىلاپ ايتساق, 52,5 مىڭنان 1,1 ميلليون بٸرلٸككە دەيٸن. بۇل ٶزگەرٸس بٷكٸل نارىققا ەسەر ەتكەنٸ سٶزسٸز, ٶيتكەنٸ ول تيٸستٸ تەحنيكالىق قىزمەت كٶرسەتۋدٸ قاجەت ەتتٸ, بۇل بٸر جاعىنان كەسٸپورىندار ٷشٸن شىعىنداردىڭ پايدا بولۋىنا, ال ەكٸنشٸ جاعىنان كومپيۋتەر نارىعىنىڭ ٶسۋٸنە الىپ كەلدٸ.
ەرينە, كومپيۋتەرلەندٸرۋ قىزمەتكەرلەردٸڭ كومپيۋتەردە ەڭبەك مٸندەتتەرٸن ورىنداي وتىرىپ, بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, ٶزٸنە سەنٸمدٸ پايدالانۋشىعا اينالدىرادى. ال بۇل جاڭا تەحنولوگييانى پايدالانۋشىلار سانىنىڭ ارتۋىنا, سەيكەسٸنشە حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا جەتكٸزەدٸ. الايدا, پايدالانۋشىلاردىڭ ٶسۋٸ - بۇل قۇبىلىستىڭ بٸر جاعى عانا, ال ەكٸنشٸ جاعى - كومپيۋتەرلەر كٶلەمٸن ساقتاپ قالۋ قاجەت. سوندىقتان بٸز قازاقستان ەكونوميكاسىندا ارنايى جۇمىس ٸستەيتٸن قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ پروپورتسيونالدى ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتٸپ, كومپيۋتەرلەردٸ جٶندەۋ جەنە ولاردى قوساتىن جەلٸلەردٸڭ فۋنكتسيونالدىعىن قولداۋ قۇزىرەتتەرٸن جەتٸلدٸرگەنٸمٸز جٶن. سونىمەن قاتار, كەز كەلگەن دەڭگەيدە, سونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەتتە كومپيۋتەردٸ قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن قىزمەتكەرلەردٸ دە نازارداي تىس قالدىرماۋ قاجەت.
كەسٸپورىن كومپيۋتەرلەرٸ ليتسەنزييالانعان باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدٸ قاجەت ەتەتٸندٸكتەن جەنە ونى نەگٸزٸنەن شەتەلدٸك ٶندٸرۋشٸلەر جاسايدى جەنە قىمبات بولعاندىقتان, وتاندىق باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندايدى. سول سەبەپتەن كومپيۋتەرلەندٸرۋمەن اينالىساتىن جەرگٸلٸكتٸ باعدارلاماشىلاردى نارىقتا وقىتۋعا ىنتالاندىرا تٷسۋ - كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن شارۋا. بۇل IT ماماندارىن دايىنداۋ بويىنشا بٸلٸم بەرۋ قىزمەتتەرٸ نارىعىنىڭ دامۋىنا ەكەلەدٸ.
ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگٸزگٸ شارتى - كەسٸپورىندار اراسىندا تسيفرلىق بايلانىستىڭ بولۋى كەرەك جەنە بۇل مٸندەت ينتەرنەتتٸڭ كٶمەگٸمەن شەشٸلەدٸ. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرٸ ينتەرنەتتٸ پايدالاناتىن ۇيىمدار سانىنىڭ قانشالىقتى جىلدام ٶسٸپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. بۇل, ەسٸرەسە 2008 جىلى بايقالعان, بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە پايدالانۋشىلار سانى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا (2007 جىلى) بەس ەسەگە ٶستٸ, دەلٸرەك ايتساق, 7 مىڭنان 35 مىڭ ۇيىمعا ٶزگەردٸ.
مىسالى, 2004 جىلدان 2022 جىلعا دەيٸن ينتەرنەتتٸ پايدالانۋشىلار سانىنىڭ ٶزگەرۋٸن قاراستىراتىن بولساق, پايدالانۋشى-ۇيىمدار مٶلشەرٸنٸڭ 30 ەسەدەن استام ٶزگەرگەنٸن, سونىمەن قاتار ەلدە ناقتى رەۆوليۋتسييالىق ٶسٸم بايقالعانىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. ينتەرنەتتٸ پايدالانۋشىلار رەتٸندە ۇيىمداردىڭ سانىنىڭ ٶسۋٸ بۇل ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸنٸڭ قاجەتتٸ شارتىنا اينالۋدا دەگەن قورىتىندى جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ال بۇل ٶز كەزەگٸندە شارۋاشىلىق سۋبەكتٸلەرٸنە تسيفرلىق سالادا تيٸستٸ بٸلٸمٸ بار جۇمىسشىلارعا ارتىقشىلىق بەرۋ مٸندەتٸن جٷكتەيدٸ.
جالپى, ٶز قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋدى ويلايتىن ۇيىمدار وقۋ ٷدەرٸسٸنە تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى مەڭگەرۋدٸ قوسۋى كەرەك. ساندىق ساۋاتتىلىق جاڭا تەحنولوگييالاردى تيٸمدٸ پايدالانىپ قانا قويماي, ولاردى قاۋٸپسٸز پايدالانا بٸلۋدٸ قاجەت ەتەتٸن بيزنەس-ورتادا ەرەكشە ماڭىزدى.
كەلەسٸ شارت – بۇل سالاعا قوماقتى ينۆەستيتسييانىڭ بولۋى, ونسىز تسيفرلاندىرۋعا حالىقتىڭ وراسان زور ماسساسىن تارتۋ مٷمكٸن ەمەس. نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى وسى سالاعا ينۆەستيتسييا سالۋ قاجەتتٸلٸگٸن تٷسٸنەدٸ, بۇل شىن مەنٸندە ستاتيستيكالىق دەرەكتەرمەن راستالعان. سول ستاتيستيكا سوڭعى 14 جىلدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالار سالاسىنداعى شىعىنداردىڭ ٶسكەنٸن دە ايعاقتاپ وتىر. مۇندا شىعىنداردىڭ جىلدار بويىنا اۋىتقۋىن بايقاۋعا بولادى, بٸراق تۇتاستاي العاندا ول ٷنەمٸ ٶسٸپ وتىرادى, سوندىقتان وسى سالانىڭ دامۋ تەندەنتسيياسىن ناقتى انىقتاۋعا بولادى.
سونداي-اق ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋعا بٸرٸنشٸ كەزەكتە مٷددەلٸ جەنە وسىعان بايلانىستى تٷرلٸ زاڭدار مەن باعدارلامالار قابىلداپ وتىرعان مەملەكەتتٸڭ بۇل ٷدەرٸسكە تٸكەلەي بەلسەندٸ قاتىسۋىن اتاپ ٶتكەن جٶن. ەڭ ماڭىزدى مەملەكەتتٸك باعدارلامالار قاتارىندا 2013 جىلى قابىلدانعان «اقپاراتتىق قازاقستان – 2020» مەن 2017 جىلى ٸسكە قوسىلعان «تسيفرلىق قازاقستان» جوبالارى بار.
«تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ 2017 جىلعى 12 جەلتوقسانداعى (2022 جىلعى 17 مامىردان كٷشٸ جويىلدى) قاۋلىسىمەن قابىلداندى. تۇتاستاي العاندا, ول قولدانىستاعى ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ, ناقتى سەكتورداعى بٸرەگەي جوبالاردان تۇراتىن پراگماتيكالىق باستامانى قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانىڭ جۇمىس ٸستەپ تۇرعان سەكتورلارىن, مەملەكەتتٸك ورگانداردى تسيفرلاندىرۋ جەنە تەحنولوگييالىق قايتا جاراقتاندىرۋ جەنە دامىتۋ جوبالارىن ٸسكە قوسۋ ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىن ايتارلىقتاي ٷدەتتٸ
ەكونوميكانىڭ تسيفرلاندىرۋ جولىنداعى دامۋىن ايقىندايتىن سوڭعى قابىلدانعان قۇجات «تسيفرلىق ترانسفورماتسييانى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالار سالاسىن جەنە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ دامىتۋدىڭ 2023-جىلعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكٸتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسى بولدى. مەملەكەتتٸڭ وسى ٸسپەتتٸ ەرەكەتٸ, سايىپ كەلگەندە, قازاقستاندا «ەلەكتروندىق ٷكٸمەتتٸڭ» پايدا بولۋىنا ەكەلٸپ سوقتى, ەندٸ ەربٸر ادام ٷيدەن شىقپاي-اق مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ ونلاين رەجيمٸندە الا الادى.
وسىلايشا, ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ جەدەلدەتٸلگەن قارقىنمەن جٷرگٸزٸلۋدە جەنە بۇل ٷدەرٸستٸڭ وڭ ەسەرٸن قازاقستاندىقتار بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸ كومپيۋتەرلەرمەن, ينتەرنەتپەن, موبيلدٸ بانكينگپەن, ەلەكتروندى ٷكٸمەتپەن جەنە باسقا دا ەنگٸزٸلگەن تەحنولوگييالارمەن سالىستىرۋ ارقىلى باعالاي الادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, تسيفرلىق ەكونوميكا كٶپ نەرسەنٸ جەڭٸلدەتەدٸ.
