سوۆەت ٷكٸمەتٸنەن بۇرىنعى ۋاقىتتا بٸلٸمدٸ, ٶنەردٸ قولداعان, تۇتاس اۋىلعا قامقور بولعان قازاق بايلارى ٶتكەنٸ بەلگٸلٸ. باتىستا ەندريۋ كارنەگي, گەنري فورد, ستيۆ دجوبس سەكٸلدٸ بايلار ٶزگەشە ويلايتىن, حالىقشىل ميلليونەر رەتٸندە مەلٸم بولدى. بٸزدە بۇنداي كٸسٸلەردٸ قۇدايعا قاراعان ادام دەيدٸ دەمەسەڭٸز, ارنايى تەرمين جوق, ال باتىستا ونداي بايلاردى social entrepreneur دەپ اتايدى ەكەن.
Social entrepreneur دەگەندٸ اۋدارساق, ەلەۋمەتي كەسٸپكەر بولادى (قازٸرگٸ قازاق سٶزجاسامى «ي» جۇرناعىن كٶپ قولدانباي, ونىڭ ورنىنا «دٸك», «دىق», «لٸك», «لىق» جۇرناعىنا ەرەكشە بەلسەندٸلٸك بەرگەن; تۋرا وسى جەردە «ەلەۋمەتتٸك كەسٸپكەر» دەگەننەن گٶرٸ, «ەلەۋمەتي كەسٸپكەر» دەگەن دۇرىسىراق بولاتىن سەكٸلدٸ; وسىلاي قولدانۋعا رۇقسات ەتٸڭٸز, مەرتەبەلٸ وقىرمان). بۇل, قىسقاشا ايتقاندا, اقشاسىن قىزىق پەن اتاققا عانا ەمەس, ٸزگٸلٸككە دە, نەمەسە تەك ٸزگٸلٸككە جۇمسايتىن, قايىرىمدى, حالىقشىل ادام دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. قايىرىمدىلىققا ارالاسىپ, مەتسەنات دەگەن اتاق الىپ جٷرگەندەردٸڭ بەرٸ بۇل كاتەگوريياعا ەنە المايدى. ەلەۋمەتي كەسٸپكەر, ياعني, social entrepreneur بولۋ ٷشٸن كەسٸبٸڭٸزدٸ ەل قامىنا قاراي باعىتتاۋىڭىز كەرەك, سٸز شىعاراتىن ٶنٸم نەمەسە ۇسىناتىن قىزمەتٸڭٸز قوعامعا پايدالى بولۋى تيٸس. ەلەۋمەتي كەسٸپكەر قىزمەتكە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ, از قامتىلعان جانداردى الۋعا تىرىسادى. قالتاسىنا تٷسەتٸن اقشادان بۇرىن, ەلەۋمەتكە پايدا تيگٸزۋدٸ, ودان دا بۇرىن زييان تيگٸزٸپ الماۋدى ويلايدى. ولار گەنري فوردتىڭ مىنا سٶزٸنە توقتايدى: «ادام قوعامعا قانشالىق پايدا تيگٸزسە, تۋرا سونشالىق تابىس تابۋى شارت».
يتسحاح اديزەستٸڭ ايتۋىنشا, كەسٸبٸنٸڭ يدەياسىنا بەرٸك ادام – كەسٸپكەر, ال روبەرت كيوساكي ٶزٸ ارالاسپاسا دا جٷرە بەرەتٸن كەسٸبٸ بار ادام عانا كەسٸپكەر دەيدٸ. قازاقستانعا تٷگەل تانىلىپ, ەڭ باي ادامداردىڭ قاتارىنا كٸرمەسە دە, جوعارىداعى ەكٸ تالاپقا تولىق جاۋاپ بەرە الاتىن بٸر ازاماتتى ەلەۋمەتي كەسٸپكەردٸڭ مىسالى رەتٸندە ەڭگٸمەلەگٸم كەلٸپ وتىر. ول – جەزقازعان بيزنەس جەنە كٶلٸك كوللەدجٸنٸڭ قۇرىلتايشىسى بەكزات التىنبەكوۆ.
ول ٶز يەلٸگٸندەگٸ كوللەدج ماماندارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتپاققا ٷنەمٸ تالپىنىپ جٷرەدٸ. ونىسى ستۋدەنتتەر الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنگەنٸنەن. جاڭا باستامالاردى قولداپ, وعان مٷمكٸندٸگٸنشە كٶمەككە مۇقتاج جاستاردى تارتادى. تاپقان اقشاسىن جۇمساردا ٶزٸنە عانا قاتىستى ەتٸپ ەمەس, اينالاسىنداعىلاردىڭ دا اقىسىن ەسكەرٸپ جوسپارلايدى. ونىڭ بۇل ەدەتٸنە الىس-جاقىن تانىستارىنىڭ بەرٸ قانىق. وسى جەردەن بٸراز ليريكالىق شەگٸنٸس جاساعان جٶن. ٶيتكەنٸ, بەكزات التىنبەكوۆ جاساعان ەربٸر ٸزگٸ ٸستٸڭ استارىندا ونىڭ بالالىق شاعىنان قالعان ەسەرلەر جاتادى...
بىلتىر كٷزدە الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا «التىن جٷرەك» سىيلىعىنىڭ «بٸلٸمگە قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن» نوميناتسيياسىن الىپ تۇرىپ بۇل كٸسٸ مىنا مازمۇنداعى سٶزدٸ ايتتى: «وسى كٷنگە جەتكەنٸم ٷشٸن, 41 جاس عۇمىرىندا بٸزگە ٷلگٸ كٶرسەتٸپ كەتكەن عومار ەكەمە, 37 جاسىندا 13 بالامەن جەسٸر قالىپ, ولاردى امان-ەسەن ٶسٸرگەن اسىل انام قايىنجامالعا راقمەت ايتامىن». بۇل ون ٷش بالانىڭ ورتانشىسى بولعان, ون بٸر جاسىندا ەكەدەن جەتٸم قالعان بالانىڭ سٶزٸ ەدٸ.
الدىمدا اعالارىم بار عوي دەپ الاڭسىز كەتپەي, كەيٸنگٸ ٸنٸ-قارىنداستارى ٷشٸن جٷرەگٸ سىزداعان بالا بەكزات ويناۋدان ەرتە تيىلعان. تاڭەرتەڭ تۇرا سالا سيىر ساۋىپ, ٷيدٸڭ ونى-مۇنى شارۋاسىن رەتتەپ, تٷس بولىپ قالعان كەزدە نان ەكەلۋ ٷشٸن دٷكەنگە جٷگٸرەدٸ ەكەن. سوندا دٷكەندە كەزدەسكەن ەيەلدەر «سيىر ساۋىپ كەلٸپسٸڭ عوي, اينالايىن» دەپ ريزا بولىسىپ جاتسا, ىڭعايسىزدانىپ «ساۋعان جوقپىن» دەيتٸن كٶرٸنەدٸ. سيىردىڭ جەلٸنٸن تارتا بەرگەننەن ساۋساقتارى اپپاق بولىپ قالاتىنىن بايقاۋعا ول كەزدە ٶمٸر تەجٸريبەسٸ جەتپەگەنٸ عوي...
سوندا قاراسى كٶپ وتباسى بٸر تٷسكٸ استىڭ ٶزٸندە تٶرت بٶلكە نان جەيدٸ ەكەن. ەرينە, بٸر قوزى ارتىق تۋسا, بٸر تٷپ جۋسان ارتىق شىعادى. بٸراق پەندەگە تەن بٸر قاسيەت, مويىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنٸپ, سول ٷشٸن ۋايىم جەۋ عوي. شاي ٷستٸندە وسى بالا-شاعانى قالاي اشىقتىرمايمىن, قالاي قاتارعا قوسامىن دەپ ەلٸ قىرىققا كەلمەگەن كەلٸنشەك ۋايىمداپ وتىرسا, سونى ەرەكشە سەزٸپ ون بٸر جاسار ورتانشى ۇل دا قامىعىپ ەرٸ شيرىعىپ وتىرادى ەكەن. شيرىققانى عوي, ٶزٸمنەن كەيٸنگٸ بالالار باسقا ٷيدٸڭ داستارقانىنا قىزىقپاسا ەكەن دەپ, تاماقتىڭ نەشە تٷرٸن پٸسٸرۋدٸ ٷيرەنٸپ, شاماسى جەتكەنشە داستارقاندى تولتىرۋعا تىرىسىپ جٷرەدٸ. سولايشا, ەلگەزەكتٸگٸمەن كٶپشٸلٸككە جاققان بالا عومار ەكەسٸنٸڭ ابىرويلى اتىنا كٸر كەلتٸرمەي ەر جەتەدٸ.
مەكتەپتٸ بٸتٸرگەن سوڭ, كەسٸبي تەحنيكالىق مەكتەپكە تٷسپەك بولىپتى. الايدا اناسى ٷمٸت ەتكەن ۇلى جوعارى بٸلٸم السا ەكەن دەيدٸ, سول ٷشٸن دە ەمتيحان تاپسىرۋعا ۋنيۆەرسيتەتكە اتتاندىرادى. سٶيتسە دە, ول جولى تٷسۋ بۇيىرماي تۇر ەكەن. وعان, بٸراق بوزبالا بەكزات قۋانباسا, مۇڭايمايدى. وقۋعا جۇمسا دەپ بەرگەن اقشاعا سول جىلى تۇرمىسقا شىققالى جاتقان اپاسىنىڭ تويىنا كەرەكتٸ زاتتاردى الىپ, ەلگە قايتادى. سٶيتٸپ, روبەرت كيوساكي ايتاتىن, سەتسٸزدٸكتٸ قۋانىشقا, سٷرٸنٸستٸ جەڭٸسكە اينالدىرۋ پرينتسيپٸن بولاشاق كەسٸپكەر بٸرٸنشٸ رەت باسشىلىققا الادى.
وقۋعا بارماي قالعان جىلى جٷكشٸ بولىپ جۇمىس ٸستەي باستاپتى. دەگەنمەن, كٶپ ۇزاماي بٸر كەزدەرٸ عومار مارقۇمنىڭ جاقسىلىعىن كٶرگەن اۋداندىق گازەتتٸڭ باس رەداكتورى جۇمىسقا شاقىرعان ەكەن. بۇل جاڭا ٶمٸردٸڭ, اعارتۋشىلىق-قايراتكەرلٸك ٶمٸردٸڭ باسى ەدٸ. ودان ازداعان جىل ٶتكەن سوڭ بەكزات التىنبەكوۆ جەزقازعان قالاسىنا كەلٸپ, «ديدار» تەلەارناسىنا جۇمىسقا تۇرادى, تاعى از ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتٸن تاريح ماماندىعى بويىنشا بٸتٸردٸ. ديپلومى بار مامان رەتٸندە قىزمەت جولىن مەكتەپتە باستاپ, اقىرى جەكەمەنشٸك وقۋ ورداسىن اشادى. بۇل ارالىقتا قىزمەت جولىنان كەسٸپ جولىنا بەت بۇرۋعا سەبەپ بولعان بٸر وقيعا بار...
«بٸر جولى جۇمىسقا كەتٸپ بارا جاتىپ, بەتەڭكەمنٸڭ باۋىن بايلاماق بولىپ ەڭكەيگەندە قان قىسىمىم كٶتەرٸلٸپ, قۇلاپ قالا جازدادىم», – دەيدٸ بەكزات عومارۇلى: «سوندا مەن بٸر كٷنٸ وسىلاي ٶلٸپ قالسام, بالا-شاعام كەدەيلٸكتە قالا ما دەگەن وي كەلدٸ. سٶيتٸپ, ەسٸك الدىنان شاعىن دٷكەن اشتىم, سودان قيىندىعى مەن قىزىعى ارالاس كەسٸپ جولى باستالىپ كەتتٸ».
تاعى سول بىلتىرعى جىلى جازدا وسى جەزقازعاندىق بيزنەس جەنە كٶلٸك كوللەدجٸنٸڭ دەستٷرلٸ جيىنى ٶتتٸ. سەركە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ عيماراتىندا كوللەدجدٸڭ ۇستازدارىنا, ستۋدەنتتەرٸنە, سونداي-اق قالا مەكتەپتەرٸندە وقيتىن وقۋشىلارعا بەكزات التىنبەكوۆتٸڭ اتىنان ستيپەندييالار تابىستالدى. ەڭ ٷلكەن سىيلىق – پەتەردٸڭ كٸلتٸ بولدى. كوللەدجدە قىزمەت ٸستەيتٸن ەرلٸ-زايىپتى ەكٸ قىزمەتكەرگە جەزقازعان قالاسىنان بٸر بٶلمەلٸ پەتەردٸڭ كٸلتٸ بەرٸلدٸ. شاعىن بولماسا دا جەكە باسپاناعا قول جەتكٸزگەن ادامنىڭ ساحناعا شىققاندا تولقىعاننان راقمەتتٸ ەزەر ايتىپ, باسقا سٶزگە شاماسى كەلمەي قۋانىشتان كٷلٸپ جٸبەرگەنٸن كٶز الدىڭىزعا ەلەستەتكەن بولارسىز.
وسىلايشا, بٸر كەزدەرٸ ٶزٸ قالاماقى ٷشٸن جازۋ جازعان جاس جۋرناليست بٷگٸندە جاستارعا ستيپەندييا, ەرتٷرلٸ سىياقى, تٸپتٸ قالاماقى بەرٸپ وتىر. ەندٸ-ەندٸ قاز-قاز باسىپ ورنىنان تۇرىپ كەلە جاتقان, رەسپۋبليكاعا تاراي باستاعان «بەكزادا» جۋرنالى وسى ەلەۋمەتي كەسٸپكەردٸڭ يەلٸگٸندە. اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە جاعىمدى مەلٸمەتتەردٸ كٶبەيتۋدٸ كٶزدەگەن جۋرنال, اۆتورلارىنا قالاماقى بەرۋمەن دە ەرەكشەلەنەدٸ.
بەكزات التىنبەكوۆ باستاعان ەربٸر ٸزگٸ ٸسكە سەتتٸلٸك تٸلەيمٸز جەنە بۇدان دا زور جۇمىستار كٷتەمٸز.
ارمان ەلمەنبەت
