جول جەنە كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, ەۋەجايلاردى جاڭعىرتۋ, قوعامدىق كٶلٸكتٸ جاقسارتۋ, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى, تيٸمدٸ باسقارۋ جەنە جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن جاڭارتۋ – بۇل جەنە باسقا دا مەسەلەلەر بٷگٸنگٸ كٷنٸ شىعىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىن الاڭداتۋدا. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى, الداعى جوسپارلار جەنە باسىم جوبالار تۋرالى شقو ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى باقىتجان باياحمەتوۆ ايتىپ بەرەدٸ.
– ٶڭٸردەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلە – جول. شىعىس قازاقستاندا جول جەلٸسٸن جاڭعىرتۋ مەن كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ٷشٸن قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتىر?
– شىعىس قازاقستان وبلىسى كٶلٸك لوگيستيكاسىندا ماڭىزدى رٶل اتقارادى, سەبەبٸ ول رەسەي مەن قىتاي اراسىندا ورنالاسقان. سوڭعى ۋاقىتتا وسى رٶلدٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار بەلسەندٸ دامىپ كەلەدٸ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن سالىنعان بۇقتىرما كٶپٸرٸنٸڭ پايدالانۋعا بەرٸلۋٸ – وبلىس ٷشٸن ماڭىزدى جەتٸستٸك. بۇل نىسان لوگيستيكانى ەدەۋٸر جاقسارتادى. سونىمەن قاتار كاتونقاراعاي مەن زايساندا جاڭا ەۋەجايلاردىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اتالعان جوبالار ٶڭٸردٸڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن عانا ەمەس, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن دا كٷشەيتەدٸ.
– بۇل جوبالار قالاي دامىپ جاتىر?
– 28 ناۋرىزدا كٶلٸك مينيسترٸ مارات قاراباەۆ جۇمىس ساپارى اياسىندا جاڭا نىسانداردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە ەۋەجايلاردىڭ قۇرىلىسىن رەسمي تٷردە ٸسكە قوستى. بارلىق جۇمىستار بەكٸتٸلگەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما بويىنشا تەجٸريبەلٸ مەردٸگەرلەردٸ تارتا وتىرىپ جٷرگٸزٸلۋدە, ال قارجىلاندىرۋ «قازاەروناۆيگاتسييا» رمك تاراپىنان قامتاماسىز ەتٸلۋدە.
سونىمەن قاتار ٶڭٸردە جولداردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى بەلسەندٸ تٷردە جالعاسىپ جاتىر. مىسالى, قالباتاۋ – مايقاپشاعاي ماڭىزدى اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. وسينوۆ اسۋى اينالما جولىنىڭ رەكونسترۋكتسيياسى جەنە «مايقاپشاعاي» باقىلاۋ-ٶتكٸزۋ پۋنكتٸنٸڭ جاڭعىرتىلۋى جٷرگٸزٸلۋدە.
– تاعى قانداي جول جوبالارى جوسپارلانىپ وتىر?
– مارقاكٶل كٶلٸنە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ جاقسارتۋ ماقساتىندا مارقاكٶل – ۇرانقاي جولى كٷردەلٸ جٶندەلٸپ, ۇزىندىعى 120 شاقىرىمدىق اۋسترييالىق جول ينفراقۇرىلىمى جاقسارتىلادى. سونداي-اق ريددەرگە, شەمونايحاعا جەنە اباي وبلىسى باعىتىنداعى سەمەيگە اپاراتىن جولداردا جٶندەۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر.
ٶتكەن جىلى, ياعني جول جىلى رەتٸندە جارييالانعان كەزەڭدە رەكوردتىق 710 شاقىرىم جول جٶندەلدٸ. بيىل تاعى 870 شاقىرىم جول جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلەدٸ. بۇل جۇمىستار رەسپۋبليكالىق تا, جەرگٸلٸكتٸ ماڭىزى بار جولداردى دا قامتيدى.
– ٶڭٸردە كٶلٸك ينفراقۇرىلىمى بويىنشا تاعى قانداي باستامالار بار?
– جول جوبالارىنان بٶلەك, «مايقاپشاعاي» جەنە «ٷبٸ» ٶتكٸزۋ پۋنكتتەرٸ ماڭىندا كەدەندٸك قويمالار قۇرۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلۋدا. بۇل سىرتقى ساۋدانى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدٸ. سونىمەن قاتار بٸز ٶزەن قاتىناسىن قايتا جانداندىرامىز, بۇل كٶرشٸ ەلدەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتادى.
جەكە ينۆەستيتسييالار اياسىندا ٶسكەمەندە جەنە ٶڭٸردەگٸ تاۋ-شاڭعى كۋرورتتارىندا اسپالى ارقان جولىن سالۋ جوبالارى قاراستىرىلۋدا. بۇل ٶڭٸردٸڭ تۋريستٸك تارتىمدىلىعىن ارتتىرىپ, كٶلٸك قاتىناسىن جاقسارتۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
– ال ٶڭٸردە قوعامدىق كٶلٸك سالاسى قالاي دامىپ جاتىر?
– ٶتكەن جىلى قوعامدىق كٶلٸك پاركٸ جاڭارتىلدى: 77 اۆتوبۋس جەنە 26 شاعىن اۆتوبۋس ساتىپ الىندى. بيىل تاعى 40 تەحنيكا ساتىپ الىنادى, بۇل وبلىس تۇرعىندارى ٷشٸن جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ ساپاسىن جاقسارتادى.
ايتا كەتەيٸن, وسى جوبالاردىڭ بارلىعى «تۇيىق» ٶڭٸر سانالاتىن شىعىس قازاقستان وبلىسىن ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ لوگيستيكالىق جەنە ينفراقۇرىلىمدىق ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدىرۋعا باعىتتالعان. بٸز بۇل ٶزگەرٸستەر كٶلٸك قاتىناسىن ەدەۋٸر جاقسارتىپ, ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكالىق ٶسۋٸنە سەرپٸن بەرەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸز.
– شمەليوۆ لوگ اۋدانىنداعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونى 1957 جىلدان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇل جەردە 7 ميلليون توننادان استام قالدىق جينالعان. 1997 جىلدان باستاپ بۇل نىسانعا رەسمي تٷردە «ٶسكەمەنسپەتسكوممۋنترانس» جشس قىزمەت كٶرسەتەدٸ. ول وبلىستىق ەكولوگييا دەپارتامەنتٸ بەرگەن ەميسسييا رۇقساتى بويىنشا جۇمىس ٸستەيدٸ.
الايدا قازٸرگٸ قولدانىستاعى زاڭناما ەكولوگييالىق ستاندارتتاردىڭ جوعارى بولۋىن تالاپ ەتەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قالدىقتاردى كٶمۋ ليميتتەرٸ بٸرنەشە ەسەگە قىسقارتىلدى: ەگەر بۇرىن جىلىنا 70 مىڭ تونناعا دەيٸن قابىلدانسا, 2025 جىلعا قاراي بۇل كٶلەم 11,4 مىڭ توننادان اسپاۋعا تيٸس.
جٷكتەمەنٸ ازايتۋ ماقساتىندا قازٸرگٸ ۋاقىتتا قالدىقتاردى ورنالاستىرۋ نورماتيۆتەرٸ قايتا قارالىپ, پوليگوندى جاڭعىرتۋدىڭ مٷمكٸن بولاتىن نۇسقالارى نەمەسە قوقىستى قايتا ٶڭدەۋدٸڭ جاڭا تەسٸلدەرٸ تالقىلانۋدا. بٸز باقىلاۋشى ورگاندارمەن كەڭەسٸپ, قازٸرگٸ زامانعى ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸز شەشٸمدەردٸ قاراستىرىپ جاتىرمىز.
– جاڭا پوليگون سالۋ جوسپاردا بار ما? ەگەر بار بولسا, بۇل ٷدەرٸس قانداي كەزەڭدە?
– يە, قازٸرگٸ قولدانىستاعى پوليگون ٶز مٷمكٸندٸگٸن تاۋىستى جەنە رەكۋلتيۆاتسييالاۋعا جاتادى. قازٸرگٸ كەزدە بٸز جاڭا زاماناۋي پوليگون سالۋعا ارنالعان جەر تەلٸمٸن بەلسەندٸ تٷردە ٸزدەستٸرٸپ جاتىرمىز.
ايقىن تالاپتار بار: جەر ۋچاسكەسٸ تۇرعىن ٷيدەن كەم دەگەندە 1 شاقىرىم قاشىقتىقتا, ەۋەجايدان 13 شاقىرىمنان جاقىن ەمەس, سۋ كٶزدەرٸنەن 500 مەتردەن الشاق ورنالاسۋى جەنە توپىراقتاعى جەر استى سۋى كەمٸندە 20 مەتر تەرەڭدٸكتە بولۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار قالدىقتاردى ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسىن تاڭداۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. ەكولوگييالىق جەنە تەحنيكالىق تۇرعىدان قولايلى شەشٸم بەكٸتٸلگەننەن كەيٸن عانا ناقتى ورىن تاڭدالىپ, قۇرىلىستىڭ باستالۋ مەرزٸمٸ انىقتالادى.
– سوڭعى ەكٸ جىلدا ريددەر جەو-دا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر ورىن الدى. جابدىقتاردىڭ توزۋ دەڭگەيٸ 74,5%-دان 45,7%-عا دەيٸن, ال جىلۋ جەلٸلەرٸنٸكٸ 82%-دان 66,8%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ. بۇل اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى. 6 قازاندىق پەن 3 تۋربينا كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتتٸ, 19 شاقىرىم جەلٸ اۋىستىرىلدى.
2024 جىلى ٷكٸمەتتٸڭ قولداۋىمەن اۋقىمدى جۇمىس جٷزەگە اسىرىلدى: ەكٸ قازاندىق جٶندەلٸپ, شامامەن 13 شاقىرىم جەلٸ اۋىستىرىلدى, وتىن جەتكٸزۋ جٷيەسٸ سەيسميكالىق قورعانىسپەن كٷشەيتٸلٸپ, جاڭعىرتىلدى. بۇل جىلىتۋ ماۋسىمىندا جىلۋ جەتكٸزۋدٸڭ تۇراقتىلىعى مەن سەنٸمدٸلٸگٸن ەدەۋٸر ارتتىرادى.
