مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «ەل بٸرلٸگٸ – جاڭارعان قازاقستاننىڭ تٸرەگٸ» اتتى XXXI سەسسيياسىندا: «بٸرلٸك, تاتۋلىق جەنە بەيبٸتشٸلٸك – بٸزدٸڭ مىزعىماس قۇندىلىقتارىمىز», – دەگەن بولاتىن. كٶپ ۇلتتى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تاتۋلىعى, الاشتىڭ اسىعىنىڭ اشلىسىنان تٷسۋٸنە جىلدار بويى سەبەپشٸ بولىپ كەلەدٸ. تۇعىرىنا قونعان, ساياسي ارەنادا ٶزٸنە ساي تۇرپاتى بار تەۋەلسٸز ەلدٸڭ شاڭىراعىن شايقالتپاۋ وسىناۋ ەلدٸڭ ەر پەرزەنتٸنٸڭ پارىزى دەسەك, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الدىنداعى ابىرويلى مٸندەت. وسىعان وراي, جەتٸسۋ وبلىسىنىڭ «تۋعان تەل» تاتار مەدەني ورتالىعىنىڭ تٶرايىمى رۋفينا ۋسانوۆامەن ەڭگٸمەلەسٸپ, كٶكەيدەگٸ ساۋالىمىزعا جاۋاپ الدىق.
– رۋفينا قاسىمقىزى, بٸرلٸك – بٸر تۇتاس مەملەكەت قۇرىپ, ونىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋدەگٸ ەڭ باستى فاكتور ەكەنٸ داۋسىز. وسى تۇرعىسىنان كەلگەندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستى ميسسيياسى قانداي, ول ورىندالىپ جاتىر ما?
– كەز-كەلگەن ەلدٸڭ تۇراقتى دامىپ, جاھاندىق بەسەكەلەستٸك الاڭىندا جوعارى دەڭگەيدەن كٶرٸنە الۋى ەڭ الدىمەن مەملەكەت ٸشٸندەگٸ بەرەكە-بٸرلٸككە, قوعامدىق تۇتاستىققا, حالىقتىڭ ىنتىماعىنا بايلانىستى.
بٷكٸل قازاقستاندىق بٸرلٸكتٸڭ بٸرەگەي مودەلٸن قالىپتاستىرۋدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى (قحا) ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
اسسامبلەيا تٸلدٸ دامىتۋعا دا, مەدياتسييانى ٶركەندەتۋگە دە, قايىرىمدىلىقتى جانداندىرۋعا دا, تٸپتٸ, قوعامداعى ٸرٸلٸ-ۇساقتى مەسەلەلەردٸ شەشۋدە دە كٶشباسشى بولىپ كەلەدٸ.
ەلەم ەلدەرٸندە بالاماسى جوق ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىلدان استى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ٶزٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ اسقان جاۋاپكەرشٸلٸكپەن اتقارىپ كەلەدٸ. اسسامبلەيانىڭ نەگٸزگٸ ميسسيياسى – قوعامدىق كەلٸسٸم ورناتۋ. قازاق توپىراعىنداعى تاتۋلىقتىڭ بٸرەگەي مودەلٸ ۇلتتار دوستىعى مەن ٶزارا كەلٸسٸمٸنٸڭ ارقاسىندا قالىپتاستى. تٸپتٸ, ەل دامۋىنىڭ باستى سىرى دا ىنتىماعىمىزدا. بۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتٸڭ مەرەيٸ دەسەك, اسسامبلەيا سونىڭ باستاۋ شىڭى, ھەس ۇيىتقىسى بولىپ, موينىنداعى مٸندەتٸن حالىقتىڭ سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرمەي ورىنداپ كەلەدٸ.
– «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ستراتەگيياسى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەرەجەسٸ تۋرالى» زاڭدا «اسسامبلەيا مەملەكەتتiك ۇلتتىق ساياساتتى iسكە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋعا تيiس» دەلٸنگەن. ەندەشە, اسسامبلەيا ٶز كەزەگٸندە ۇلتتىق ساياساتقا قالاي ەسەر ەتەدٸ?
– اسسامبلەيانىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى تيٸمدٸ ٶزارا ٸس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتۋ, قوعامداعى ەتنوسارالىق كەلٸسٸم مەن تولەرانتتىلىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋ ٷشٸن قولايلى جاعدايلار جاساۋ, حالىق بٸرلٸگٸن نىعايتۋ, قازاقستاندىق قوعامنىڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىقتارى بويىنشا قوعامدىق كونسەنسۋستى قولداۋ جەنە دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
بۇدان باسقا, اسسامبلەيا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا قوعامداعى ەكسترەميزم مەن راديكاليزمنٸڭ كٶرٸنٸستەرٸنە قارسى ٸس-قيمىلدا, دەموكراتييالىق نورمالارعا سٷيەنەتٸن ازاماتتاردىڭ ساياسي-قۇقىقتىق مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋدا كٶمەك كٶرسەتەدٸ.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭدا اتاپ كٶرسەتٸلگەندەي, قازاق حالقىمەن تاريحي تاعدىرى بٸرٸكتٸرگەن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ازاماتتارى بٸرتۇتاس قازاقستان حالقىن قۇرايدى جەنە ۇلتىنا قاراماي بارلىعى تەڭ قۇقىققا يە. بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ ەڭ باستى قاعيداسى رەتٸندە نەگٸزدەلگەن. سونىڭ نەتيجەسٸندە مەملەكەتتٸڭ تۇراقتى دامۋى جەنە رەفورمالاردىڭ دۇرىس جٷزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ەتنوسارالىق كەلٸسٸم ساياساتى باسىم باعىت بولىپ سانالادى.
– ەتنوسارالىق كەلٸسٸم دەدٸڭٸز, قازاقستاننىڭ بايلىعى – حالىقتار دوستىعىمەن استاساتىنى بارشاعا مەلٸم, ولاي بولسا, قوعامدىق كەلٸسٸمنٸڭ مەن – ماڭىزىنا توقتالساڭىز. ونىڭ ەل ٶمٸرٸندەگٸ ورنى قانداي?
– ەر تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك جەنە ەتنيكالىق توپتار اراسىنداعى كەلٸسٸم – بۇل بٷكٸل قوعامنىڭ كٷش-جٸگەرٸنٸڭ نەتيجەسٸ. قوعامدىق كەلٸسٸمدٸ نىعايتۋ قازٸرگٸ زامانعى تيٸمدٸ مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
مەملەكەت ٸشٸندە شوعىرلاندىرۋعا قول جەتكٸزبەي, العا جىلجۋ, ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ, رەفورمالاردى ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶمٸردٸڭ ٶزٸ جاڭا قوعام قۇرۋ جولى قاراما-قايشىلىق ارقىلى ەمەس, حالىقتار اراسىنداعى كەلٸسٸم ارقىلى ٸسكە اساتىنى بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قوعامدىق كەلٸسٸم – بيلٸك پەن حالىق اراسىنداعى التىن كٶپٸردٸڭ قىزمەتٸن اتقارۋدا.
– حالىقتار اراسىنداعى كەلٸسٸم مەن سەنٸم كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ قاجەت?
– 100-دەن استام ەتنوس ٶكٸلٸ تۇراتىن دارحان ەلدەگٸ ىنتىماق كٶپتٸڭ كٶزٸن قىزىقتىراتىنى راس. دەگەنگمەن كەز-كەلگەن ٸستە وعان دەم بەرٸپ, جان بٸتٸرٸپ وتىرماسىڭ ونىڭ ٶمٸرٸ قىسقا بولۋى بەك مٷمكٸن.
سول سەبەپتٸ دە ۇلتتار اراسىنداعى قىل ٶتپەس دوستىقتى ساقتاپ قالۋ بارشا حالىقتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸندەگٸ ٸس. ٶزارا كەلٸسٸم مەن سەنٸم «قازاق» دەگەن ۇلى شاڭىراقتىڭ استىنا توپتاسۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بٸرٸ استىعا بٸرٸ ٷستٸگە «اققۋ, شورتان, ھەم شايان» سىندى ەركٸم ٶزٸنە تارتقاندا ەلەم تامسانعان بٸرلٸكتٸڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتە الماس ەدٸك.
قازاقتىڭ باسىنداعى باعىدا كٶلدەي كٶڭٸلٸمەن, سونداعى نەزٸك «سەنٸم» جٸبٸنٸڭ ٷزٸلمەۋٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەمەس پە!? ۇلتتار اراسىنداعى كٶزگە كٶرٸنبەس جىلىلىق قانا كەلٸسٸم مەن سەنٸمنٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتەدٸ دەگەن پايىمدامىن. مەن ايتقان جىلىلىقتىڭ قاينار كٶزٸ – ادامگەرشٸلٸك. «ادامنىڭ ۇياتى بەتٸندە, ادامگەرشٸلٸگٸ نيەتٸندە» دەگەن دانا سٶز بار. وسىنى ەسكەرە كەلە, نيەتٸمٸزدٸ تۋرالاساق بٸزدەگٸ سەنٸمگە سەلكەۋ تٷسپەسٸ انىق.
تٷيٸن:
بٸرلٸك – بابالار اماناتىنداي, قاسيەتتٸ ەلدٸڭ موينىنا تاققان تۇمارى, تەكتٸلٸكتٸڭ تامىرى بولدى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى وسى بٸر تەكتٸلٸك بٷر جارىپ, قوعامدىق كەلٸسٸم بولىپ گٷلدەدٸ. اتاعى ايعا جەتكەندە, اتى وزعان جٷيرٸكتە, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن پالۋاندا ىنتىماقتىڭ الدىندا تٸزٸ بٷگٸپ, تىنىشتىقتىڭ قامالىن بۇزا المايتىندىعى وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ. اسسامبلەيا ول – قۇنىن جوعالتپاعان ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ!
سۇحباتتاسقان انار سابىروۆا
جەتٸسۋ وبلىسى
