تاريحي كەزەڭدەرگە تولى حXX عاسىر دا جىل ٶتكەن سايىن بٸزدەن الىستاپ بارادى. سول عاسىردىڭ باسىندا پاتشالىق بيلٸك قۇلاپ, كوممۋنيستٸك بيلٸككە نەگٸزدەلگەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناپ, ونىڭ قالىپتاسۋ جىلدارى دا تاريحي وقيعالارعا, ساياسي كٷرەستەرگە تولى بولدى. سول كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ مٷددەسٸن قورعاعان الاش ارىستارى مەن جەكەلەگەن ۇلت قايراتكەرلەرٸ ساياسات ساحناسىنا شىعىپ, ەل ٷشٸن, جەر ٷشٸن, ۇلت ٷشٸن تارتىستىڭ تالاسىنا تٷسٸپ, سول جولدا جاندارىن دا پيدا ەتتٸ. سونداي اردا تۋعان ەرلەردٸڭ ٸشٸندە مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ الار ورىنى ەرەكشە. بيىل اردا تۋعان ازاماتتىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاۋدى كٶزدەپ وتىرمىز.
جىل باسىنان بەرٸ تاريحي تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي تٷرلٸ ٸس-شارالار جوسپارلانىپ, ۇيىمداستىرىلۋدا. الداعى ۋاقىتتا رىسقۇلوۆتىڭ مەرەيتويىنا وراي, كٸندٸك قاندارى تامعان جامبىل وبلىسىندا كونفەرەنتسييالار مەن تٷرلٸ ٸس-شارالار ٶتەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە.
ۇلت قايراتكەرٸنٸڭ حالىق ٷشٸن سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٶتە زور. سوندىقتان وعان قانداي قۇرمەت كٶرسەتسەك تە جاراسادى.
ەل ٷشٸن تۋعان اسىل ازامات تۇتاس تٷركٸ حالقىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق بوستاندىعى ٷشٸن كٷرەسكەن تۇلعا دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. سوندىقتان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى ەلٸمٸزدٸ بىلاي قويىپ, تٷركٸ تٸلدەس ٶزگە ەلدەردە تويلانىپ جاتسا, تاڭقالمامايمىز!
بٸلٸكتٸ تٷركٸتانۋشى, ديپلومت, حالىقارالىق تٷرٸك اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, سەناتور دارحان قىدىرەلٸ مىرزا ٶز سٶزٸندە تۇرار رىسكۇلوۆتىڭ ٷلكەن ماسشتابتاعى تاريزحي تۇلعا ەكەنٸن ايشىقتاپ ايتىپ بەرگەنٸ ەسٸمٸزدٸ. ول:
– وسىدان بٸرماشا ۋاقىت بۇرىن موڭعوليياعا ساپارلاپ بارعانىمدا موڭعولييا ۇلتتىق اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جەنە موڭعولييا پارلامەنتٸنٸڭ باسشىلارى جوعارى بٸزدٸ دەڭگەيدە قارسى العان ەدٸ. سول ساپاردا كەزٸندە مينيستر بولعان, بٷگٸندە رەسپۋبليكا مۇراعاتىنىڭ باس مامانى چۋلۋۋن داشداۆاا مىرزا ٶزٸنٸڭ بايانداماسىندا: «قازٸرگٸ مونعولييانىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, اتا زاڭىن جازىپ بەرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ ەكەنٸن مۇنداعىلاردىڭ بەرٸ مويىنداپ وتىر. بٸز بۇل ەلدەن رىسقۇلوۆقا قاتىستى بٸر جارىم مىڭ بەتتەن تۇراتىن قۇجاتتى الىپ كەلدٸك» دەپ ايتقان ەدٸ. وسىدان-اق تۇرار رىسقۇلوۆ ەسٸمٸ موڭعولييادا اراداقتى ەسٸم ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى, – دەگەن بولاتىن دارحان قىدىرەلٸ.
ال تارازداعى جٷسٸپ بالاساعۇن اتىنداعى ۋنيۆەرسيتتەتٸڭ تٷركٸستان ٶلكەسٸ تاريحي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى وردالى قوڭىراتباەۆ قازاق مەملەكەتٸنٸڭ قالىپتاسۋىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ساياسي سيپاتىنا ناقتىلاي توقتالا كەلٸپ:
– بٸزدٸڭ ورتالىق «تٷركٸستان بيۋروسى ەگەمەندٸك يدەياسىنىڭ جارشىسى» دەپ اتالاتىن كٸتاپتى جارىققا شىعاردىق. بۇل – كٸتاپقا ماتەريالدار جيناۋ وڭاي بولعان جوق. مۇندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بيۋرونى كۇرۋى مەن ونىڭ جۇمىسى جايىندا كەڭٸنەن ايتىلعان. بٸراق بٸر جىلدان كەيٸن وسى بيۋرونى ٶزٸ جاپتى.
الايدا بيۋرونىڭ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ مٷددەسٸن قورعاۋداعى رولٸ زور. كەڭەستەر وداعىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ٸرٸ مۇسىلمان ۇيىمى بولعان ەمەس. ساياساتقا ىقپالى دا كٷشتٸ بولعان. 1920 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ مەسكەۋگە بارىپ, لەنين مەن ستاليننەن تٷركٸستاننىڭ ەگەمەندٸگٸن تالاپ ەتكەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, ول ٶزٸنٸڭ يدەياسىن ٶتكٸزە الماعان سوڭ, وتستاۆكاعا كەتۋگە مەجبٷر بولدى. جالپى, مۇسىلمان بيۋروسى تۋرالى تەشكەنت مۇراعاتىندا ەلٸ دە قۇپيياسى اشىلماعان قۇجاتتار بار. سەتٸ تٷسكەن كەزدە سول قۇجاتتارعا دا قولىمىز جەتەر دەپ وتىرمىز, – دەيدٸ مايتالمان زەرتتەۋشٸ.
مٸنە, وردالى قوڭىراتباەۆتىڭ وسى سٶزٸنەن-اق تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ كٶزدەگەن ماقساتى قانشالىقتى اۋقىمدى بولعانىن بايقاۋعا بولادى.
سٶز جوق, رىسقۇلوۆتان كەيٸن رەسەيدە تٷركٸ تٸلدەس ەلدەردٸڭ مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن تٷركٸستان بيۋروسى سىندى ٸرگەلٸ ۇيىم قۇرىلماعانىنىن ەسكەرسەك, تٷرٸكشٸل ساياسي تۇلعانىڭ كٶزدەگەن ماقساتى, ساياسي امبيتسيياسى قانشىلىقتى اۋقىمدى بولعانىن انىق بايقاۋعا بولادى. ول بۇل جولدا جان اياماي كٷرەسكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. وسى جولدا جانىن پيدا ەتتٸ.
بٷگٸندە تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ سامميتٸ ۇيىمداستىرىلىپ, رىسقۇلوۆتى كٶزدەگەن ماقسات-مٷددەسٸ قايتادان كٶگەرٸپ, كٶكتەۋدە. اتالعان كەڭەستٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ, جۇمىسىن جانداندىرۋدا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ساياسي كٷرەس تەجٸريبەسٸن باسشىلىققا الۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸز.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تا تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ قۋاتتى ۇيىمعا اينالۋى ٷشٸن بار-كٷش جٸگەرٸن جۇمىساپ كەلەدٸ. پرەزيدەنتٸمٸز تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ VIII سامميتٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە تامىرى بٸر, تاريحى ورتاق ەلدەردٸڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸن ارتتىرا تٷسۋدٸڭ ماڭىزىنا توقتالعانى ەسٸمٸزدە.
– بٸز وسى كەزەڭدە ٸرگەمٸزدٸ بەكٸتٸپ, ەڭسەمٸزدٸ تٸكتەدٸك. مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ اراسىنداعى دوستىق قاتىناستى نىعايتا تٷستٸك. بيىلدىڭ ٶزٸندە ەكٸ رەت باس قوسىپ, جوعارى دەڭگەيدە سامميت ٶتكٸزدٸك. بۇل – مىزعىماس باۋىرلاستىعىمىزدىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ. قازاقتا «تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەگەن ۇلاعاتتى سٶز بار. وسى جەردە جينالعان ەلدەردٸڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ نيەتٸ تٷزۋ. بٸز بارلىق مەملەكەتتەردٸ ىنتىماقتاستىققا شاقىرامىز, سوندىقتان بٷگٸنگٸ باسقوسۋ تامىرى بٸر, تاريحى ورتاق ەلدەردٸڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸن ارتتىرا تٷسەرٸ سٶزسٸز, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
پرەزيدەنت سٶزٸنەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ارمان-ماقساتى قايتادان بٷر جارىپ, تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ دوستىعى ارتا باستاعانىن بايقاۋعا بولادى. رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە تويلاناتىن رۇسقۇلوۆتىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, جاڭا كەزەڭگە شىعاراتىنى انىق. لايىم سولاي بولعاي.
