– شىن سٶزٸم, سايلاۋدان شەتتەلەرٸمدٸ كٷنٸبۇرىن بٸلگەن جوقپىن. سايلاۋعا قاتىسۋعا بەل بۋىپ, بٸلەك سىبانا كٸرٸسكەن كەزدە بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەلٸمٸزدٸڭ «سايلاۋ تۋرالى» زاڭىمەن مۇقييات تانىسىپ شىقتىم.
زاڭدا سايلاۋعا قاتىسۋشىنىڭ قازاقستان ازاماتى بولۋ كەرەكتٸگٸ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. ونى جۇرتتىڭ بەرٸ بٸلەدٸ. سونىمەن قاتار مەجٸلٸس دەپۋتاتتىعىنا ٷمٸتكەر كەز كەلگەن ادام قازاقستان اۋماعىندا 10 جىل تۇرۋى شارت. ال مەنٸڭ تاريحي وتانىم – قازاقستانعا كەلٸپ, تۇرىپ جاتقانىما بيىل اتتاي 17 جىل بولدى. سوندىقتان ٶز باسىم سايلاۋدان شەتتەتٸلەم دەگەن وي ٷش ۇيىقتاسام تٷسٸمە كٸرمەدٸ.
– سٸز «Respublica» پارتيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ازاماتتاردىڭ بٸرٸسٸز. جالپى, اتالعان پارتييا ٶمٸرگە قالاي كەلدٸ? جوعارى جاقتان قانداي دا بٸر تاپسىرما تٷسكەن جوق پا?
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸر توپ جاس كەسٸپكەرلەردٸ قابىلداعانى ەسٸڭٸزدە شىعار. سول كەزدەسۋدەن شىققاننان كەيٸن ايداربەك قوجانازاروۆ ەكەۋمٸز كەزدەسٸپ, ەلٸمٸزگە قالاي پايدامىزدى تيگٸزەمٸز دەپ وي بٶلٸسكەن ەدٸك. ارتىنشا, بٸزگە بەيبٸت ەلٸبەكوۆ قوسىلدى.
بۇدان كەيٸن, بٸزدٸڭ ويىمىزدى بيزنەستٸڭ تٷرلٸ سالاسىندا جٷرگەن ٶزگە ازاماتتار قولدادى. وسىدان كەيٸن, بٸزدەر ەلٸمٸزدٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ ٷشٸن جاڭا ساياسي ۇيىم قۇرۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸك. «Respublica» پارتيياسى وسىلاي پايدا بولدى.
بٸزدٸڭ پارتييانىڭ سەگٸز تەڭتٶراعاسى بولعاندىقتان, بٸز ٷشٸن پارتييا قۇرۋ اناۋ ايتقانداي قيىندىق تۋعىزعان جوق. جٸگٸتتەر ٶزارا مٸندەتتەرٸمٸزدٸ ايقىنداپ, جەدەل ەرەكەت ەتٸپ, پارتييا قۇردىق.
– «Respublica» پارتيياسى نەگٸزٸنەن, جاس كەسٸپكەرلەردٸڭ باسىن قوسقان پارتييا رەتٸندە قوعامدىق ورتاعا تانىلۋدا. بۇل باعىتتا سٸزدەر «اق جولعا» بەسەكەلەس بولمايسىزدار ما?
– بٸردەن ايتايىن, «Respublica» پارتيياسى «اق جولدىڭ» بەسەكەلەسٸ بولمايدى. بٸزدٸڭ العا قويعان ماقساتىمىز اۋقىمدى.
ٶز باسىم ۇزاق جىل بيزنەستە جٷرگەن ادام رەتٸندە «اق جول» ەلٸمٸزدەگٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ مٷددەسٸن قورعاعان نەگٸزگٸ پارتييا بولدى دەپ ايتا الماس ەدٸم. ەڭگٸمەنٸڭ اشىعىن ايتساق, «اق جول» پارتيياسى مەن «اتامەكەن» پالاتاسى شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ مٷددەسٸن قورعاعان جوق. ونىڭ نەمەن اينالىسقانىن ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەسٸزدەر عوي. سول سەبەپتٸ بٸزگە «اق جول» بەسەكەلەس بولا المايدى.
بٸزدٸڭ «Respublica» پارتيياسى نەگٸزٸنەن, مٷشەلەرٸ كرەاتيۆتٸ جاس كەسٸپكەرلەردەن قۇرالۋدا. الداعى ۋاقىتتا بٸزدەر مەجٸلٸسكە ٶتٸپ جاتساق, ٶزٸمٸز سەكٸلدٸ جاس كەسٸپكەرلەردٸڭ مٷددەسٸن قورعاپ, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوساتىن بولامىز.
اتا-بابالارىمىز «جاس كەلسە ٸسكە» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. سول اتالارىمىز ايتقان سٶزدٸ باستى نازاردا ۇستاپ, ەل مٷددەسٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەيمٸز. وعان سەنٸمدەرٸڭٸز كەمٸل بولسىن!
– تاماشا, سىرىمبەك مىرزا! سٸزدٸ كٶپشٸلٸك شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ ٶركەندەتٸپ تانىلعان ٸسكەر ازامات رەتٸندە تانيدى عوي. ەلٸمٸزدەگٸ شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸككە جاسالىنىپ جاتقان مەملەكەتتٸڭ كٶمەك-قولداۋلارىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– شىنىمدى ايتسام, مەملەكەتتٸڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىنا كٶڭٸلٸم تولمايدى. شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸنە مەملەكەت تاراپىنان كٶرسەتٸلٸپ جاتقان كٶمەكتەر ماردىمسىز.
شاعىن كەسٸپ يەلەرٸ مەملەكەتتٸڭ كٶمەگٸن پايدالانۋعا ۇمتىلعاندا بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەر مەن قاعازباستىلىققا قاتتى كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. وسىدان كەيٸن مۇنداي كٶمەكتەردٸ بيلٸكتە جٷرگەندەردٸڭ جاقىندارى, قۇدا-جەگجاتتارى الاتىنى جاسىرىن ەمەس. مۇنى مەن ايتپاسام دا حالىق جاقسى بٸلەدٸ.
تاعى ايتا تٷسسەك, مەملەكەتتٸڭ كەسٸپكەرلەرگە ۇسىنىپ وتىرعان جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەلەرٸنٸڭ پايىزدىق ٷستەمەسٸ ٶتە جوعارى. سول سەبەپتٸ كٶپتەگەن كەسٸپكەرلەر ونى الىپ, قارىزعا باتقاندى جٶن سانامايدى.
الداعى ۋاقىتتا بٸزدەر وسىمەن كٷرەسٸپ, كەسٸپ اشۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتٸڭ قارجىلاي قولداۋىن قولجەتٸمدٸ ەتۋگە كٷش سالاتىن بولامىز.
– ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ كەسٸپكەرلٸك سالانى قولداۋ ٷشٸن قىرۋار قارجى بٶلٸپ كەلەدٸ. كەسٸبٸڭٸزدٸ دامىتۋدا مەملەكەتتٸڭ جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەسٸن العان كەزٸڭٸز بولدى ما? ونى الۋ مەحانيزمٸنە كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– ەڭگٸمەنٸڭ اشىعىن ايتساق, ەلٸمٸزدەگٸ شاعىن كەسٸپكەرلەر مەملەكەتتٸڭ جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەسٸن الماۋعا تىرىسادى. ونىڭ باستى ەكٸ سەبەبٸ بار. بٸرٸنشٸسٸ, جوعارىدا ايتقانىمداي, جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەنٸ الۋ ٷشٸن ونىڭ اۋىر جولىن جٷرٸپ ٶتۋٸڭە تۋرا كەلەدٸ. بۇل جولدى جٷرٸپ ٶتۋگە كەتكەن كٷش-قايراتىڭدى باسقاعا جۇمساعان دۇرىس.
ەكٸنشٸدەن, مۇنداي جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەنٸ الۋ ٷشٸن كەسٸپكەرلەر جەمقورلىقتىڭ باتپاعىنا باتۋىنا تۋرا كەلەدٸ. مۇنى جاسىرۋدىڭ جٶن جوق شىعار? سوندىقتان كەسٸبٸمدٸ دامىتۋ بارىسىندا مەملەكەتتٸڭ جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەسٸن الۋعا اسا قاتتى قۇمارتپادىم.
كەسٸبٸنە ٶمٸرٸن ارناعان كەز كەلگەن ازامات بٸرٸنشٸ ورىنعا ادالدىقتى قويادى. ال جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەنٸ الۋ ٷشٸن بٸرەۋگە «شاپكاسىن» بەرۋٸڭە تۋرا كەلەدٸ. وسىدان كەيٸن ار-وجدانىڭا داق تٷسەدٸ.
تەك پاندەمييا كەزٸندە عانا كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋعا باعىتتالعان نەسيەنٸ الىپ, ونى تەز ارادا ٶتەپ تاستادىم. ٶز باسىم مەملەكەتتٸڭ جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەسٸن كەسٸپكەرلەر كەدەرگٸسٸز, اعا-كٶكەسٸز الۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
– ساياساتقا قاتىستى تاعى بٸر سۇراق. سٸز سايلاۋعا قاتىساتىنىڭىزدى جارييا ەتكەندە تالاي قانداستارىمىز قۋانىشىن جاسىرمادى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلٸمٸزگە شەتەلدەن ميلليوننان استام قانداسىمىز كٶشٸپ كەلدٸ. «Respublica» پارتيياسىندا قانداستاردىڭ مٷددەسٸن كٶزدەۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلعان با?
– 1991 جىلدان بەرٸ ەلٸمٸزگە كٶشٸپ كەلگەن قانداستاردىڭ سانى ميلليوننان استى. سولاردىڭ اراسىنان بٸر دەپۋتات, بٸر مينيستر بولاتىنداي ادام كەزدەسپەدٸ دەگەنگە كٸم سەنەدٸ. سوندىقتان قانداستاردىڭ اراسىنان زاڭ شىعارۋشى ورگاندا بٸر ەمەس, بٸرنەشە دەپۋتات بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل جايت ەلگە قايتۋدى جوسپارلاپ جٷرگەن مىڭداعان قانداسىمىزدىڭ قازاقستانعا ورالۋىنا دەم بەرەتٸنٸ انىق.
سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە قازاق كٶشٸ ايتارلىقتاي سايابىرسىپ قالدى. وسى كٶشتٸڭ قايتا جاندانۋىنا مٷددەلٸ قانداستارىمىزدىڭ مەجٸلٸسكە بارىپ, بيٸك مٸنبەدە مەسەلە كٶتەرۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
قازٸرگٸدەي قيىن كەزەڭدە بٸر ەل تۇرماق, بٸر اۋىلدان كەلەسٸ بٸر اۋىلعا كٶشۋدٸڭ ٶزٸ مۇڭعا اينالعانى جاسىرىن ەمەس. سىرتتا جٷرگەن قانداستارىمىزعا «ەلگە كٶشٸڭدەر» دەگەن ەكٸ اۋىز سٶز جەتكٸلٸكسٸز. بۇل ٸستٸڭ تٸگٸسٸن جاتقىزىپ, جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كەشەندٸ جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك. ال قانداستاردىڭ مەسەلەسٸن ەلگە كەلگەن قانداستاردىڭ اينالىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن جٶن. سول كەزدە جۇمىس العا باساتىن بولادى.
وسىعان دەيٸن ەلگە كەلگەن قانداستارىمىز جاعدايلارىنىڭ جوقتىعىنان قازاقستانعا كٶشٸپ كەلگەن جوق. ولار تاريحي وتانىنا كەلگەندە قازاقستانىمىزدى كٶركەيتەيٸك دەگەن ويىمەن شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى تٸرشٸلٸگٸن تاستاپ, ەلگە ورالدى.
سول قانداستارىمىز سوڭعى 30 جىلدا بيلٸكتٸڭ شاۋجايىنا جارماسىپ, ساياساتقا ارالاسقان جوق. بەرٸ قوڭىرتٶبەل تٸرشٸلٸگٸن كٷيتتەپ, مەملەكەتكە سالماق سالماي كٷنٸن كٶردٸ.
بٷگٸندە الماتى وبلىسىنان باستاپ, شىعىس قازاقستانعا دەيٸنگٸ اۋىل-ايماقتارعا سىرتتان كەلگەن قانداستارىمىز قونىستانىپ, مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتٸپ جاتىر. بٷگٸندە ولاردىڭ كەيبٸرٸ كەسٸبٸن دامىتۋ ٷشٸن جايىلىم جەر تاپپاي بٸرقانشا قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. الداعى ۋاقىتتا وسى مەسەلەلەردٸڭ بەرٸن كەزەك كٷتتٸرمەي شەشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
– قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن ەلٸمٸزدە بٸراز ٶزگەرٸستەر باستالىپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. قاسٸرەتتٸ قاڭتار سٸزدٸڭ ٶمٸرٸڭٸزگە قالاي ەسەر ەتتٸ. بۇل جاعداي ورىن الماعاندا ساياسات ساحناسىنا شىعار ما ەدٸڭٸز?
– سٶز جوق, قاڭتار وقيعاسى ەلٸمٸزگە ٷلكەن ٶزگەرٸستەر ەكەلدٸ. بٸراق ونىڭ قۇنى ٶتە جوعارى بولعانىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
دەل سول ۋاقىتتا تالاي جاستىڭ قانى تٶگٸلٸپ, ەلٸمٸز ٷلكەن قاۋٸپ-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلدٸ. الداعى ۋاقىتتا تاريحشىلار قاڭتار وقيعاسىنا ٶز باعاسىن بەرەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
ال «قاڭتار وقيعاسى ورىن الماعاندا ساياسات ساحناسىنا شىعار ما ەدٸڭٸز» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرسەم. مەنٸڭ انىق بٸلەتٸن دٷنيەم – قاسٸرەتتٸ قاڭتار ٶزٸم سەكٸلدٸ جٸگٸتتەردٸڭ ساياساتپەن اينالىسۋىن جەدەلدەتتٸ. قاڭتار بٸزدٸ ورتاق مٷددەگە بٸرٸكتٸرٸپ, كٷرەسۋٸمٸزگە نەگٸز بولدى. ەگەر بۇل وقيعا ورىن الماعاندا بٸرٸمٸز ەرتە, بٸرٸمٸز كەش ساياساتپەن اينالىسار ەدٸك. بٸراق ونىڭ ەسەرٸ بٷگٸنگٸدەي بولماس ەدٸ.
– ٶتكەندە ساۋدا مينيسترٸ سەرٸك جۇمانعارين ەلٸمٸزدەگٸ قىمباتشىلىق ٷشٸن ەكٸمدەردٸ كٸنەلادى? شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سالاسىندا ۇزاق جىل تەجٸريبە جيناعان مامان رەتٸندە ايتىڭىزشى, قىمباتشىلىقپەن قالاي كٷرەسۋگە بولادى?
– ٶز باسىم مينيستردٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ قىمباتشىلىق ٷشٸن ەكٸمدەردٸ كٸنەلاعانىن دۇرىس دەپ ايتا المايمىن. شەتەلدەن ٶندٸرٸلەتٸن حالىققا قاجەتتٸ تاۋارلاردى ەلٸمٸزگە ەكٸمدەر ەكەلٸپ جاتقان جوق قوي.
بۇل جەردە بٸزدٸڭ ٷكٸمەت ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. سول كەزدە قىمباتشىلىقتى اۋىزدىقتاۋعا بولادى.
بۇدان باسقا, ەلٸمٸزدەگٸ كەسٸپكەرلەرگە بەرٸلەتٸن نەسيەنٸڭ پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸ تىم جوعارى. بٷگٸندە جىلدىق پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸ 23 پايىز بولاتىن نەسيەمەن قىمباتشىلىقپەن كٷرەسۋ مٷمكٸن ەمەس.
سودان كەيٸن تەمٸرجول سالاسىنداعى جەمقورلىقتى تٷبەگەيلٸ جويۋ كەرەك. «قازاقستان تەمٸر جولى» كومپانيياسى جەمقورلىقتىڭ ۇيىعىنا بەلشەدەن باتقان. مىسالى, كەسٸپكەرلەر ٸشكەرٸ قىتايدان تاۋاردى شەكارامىزعا دەيٸن وڭاي, ەرٸ ارزان باعادا جەتكٸزەدٸ.
ال ەلٸمٸزدٸڭ شەتٸنە كەلگەن تاۋاردى قالالارعا جەتكٸزۋ كەزٸندە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق جولىڭدى كەس-كەستەي بەرەدٸ. بۇل دا قىمباتشىلىقتىڭ باس كٶتەرۋٸنە سەبەپشٸ بولاتىن فاكتور ەكەنٸن جاسىرۋدىڭ جٶنٸ جوق.
سوندىقتان بۇل رەتتە مينيستر سەرٸك جۇمانعاريننٸڭ قىمباتشىلىق ٷشٸن ەكٸمدەردٸ جازعىرعانشا, كەدەن مەن تەمٸرجول سالاسىنداعى جەمقورلىققا كٶبٸرەك نازار اۋدارۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
ٶيتكەنٸ بٸزدە حالىقتىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن تاۋارلارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ سىرت ەلدەردە ٶندٸرٸلەدٸ. ەگەر بٸز سول تاۋارلاردى ٶزٸمٸز ٶندٸرمەسەك, سول تاۋارلاردى ەل ٸشٸنە تەز جەتكٸزٸپ, تيٸمدٸ باعامەن تارالۋىنا جاعداي جاساۋعا تيٸسپٸز. سول كەزدە قىمباتشىلىقتى اۋىزدىقتاۋعا بولادى.
– قازٸر ەلٸمٸزدە كەسٸپكەرلٸك سالانىڭ قىر-سىرىن ٷيرەتەتٸن «موتيۆاتورلار» كٶبەيٸپ كەتتٸ. بۇدان ەلٸمٸزدە تەز تابىسقا كەنەلگٸسٸ كەلەتٸن جۇرتتىڭ كٶپ ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. بيزنەستە جەتٸستٸككە جەتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك. ٸس-تەجٸريبەسٸ مول كەسٸپكەر رەتٸندە ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.
– سٶز جوق, سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە بيزنەس موتيۆاتورلار كٶبەيٸپ كەتتٸ. بۇدان جۇرتتىڭ بەرٸ كەسٸپكەر بولىپ كەتكەن جوق.
قاراپايىم حالىق سول موتيۆاتورلاردىڭ الدىنا بارىپ دەرٸس تىڭداردىڭ الدىندا, ول ادامىنىڭ بيزنەستە قانداي جەتٸستٸككە جەتكەنٸن سارالاپ الۋى كەرەك. سول كەزدە كٶپتەگەن جايتتار بەلگٸلٸ بولادى.
مەنٸڭشە, ٸس تۋراسىندا ايتاتىن ادامنان ەمەس, كٷندەلٸكتٸ ٸس ٸستەپ, قيىندىقتى ەڭسەرٸپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ وي-پٸكٸرٸنە قۇلاق اسقان جٶن.
بٷگٸندە كٶپتەگەن ادامدار تەز ارادا تابىسقا كەنەلٸپ, بايىپ كەتۋدٸ ارماندايدى. شىندىعىندا, تابىسقا كەنەلۋدٸڭ استارىندا ٷلكەن ەڭبەك جاتىر.
سول ٷشٸن كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋعا اڭسارى اۋعان ازاماتتارعا باعىتىن ايقىنداپ سول جولدا ەرٸنبەي, جالىقپاي ەڭبەك ەتۋگە كەڭەس بەرەمٸن. تابىسقا جەتۋدٸڭ «موتۆاتورلار» ايتاتىنداي قۇپيياسى جوق. كەز كەلگەن جەتٸستٸك ٷلكەن ەڭبەكپەن كەلەدٸ. سونى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
سۇحباتتاسقان, نازگٷل عيزاتقىزى
وسى تۇستا:
https://dalanews.kz/kogam/86803-aqzholdyqtardyng-tarazdagy-kezdesu
https://dalanews.kz/kogam/86781-auyldarda-36-medicinalyq-nysan-ashylady
قازاقستانعا بلينكەن كەلە جاتىر: اقوردا اقش-تىڭ ىقپالدى شەنەۋنٸگٸمەن اۋىر ەڭگٸمە ٶربٸتەدٸ, تولىعىراق: https://t.me/dalainside/1169
https://dalanews.kz/news/86772-amanat-tyng-saylaualdy-shtaby-shalgaydagy-auy
https://dalanews.kz/sadak/86740-blinken-kele-zhatyr-zhanga-qazaqstan-aqsh
