2020 جىلى تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸ قۇرىلعاننان كەيٸن قازاقستان تۇرعىندارى مەن بٸزدٸڭ قۇتقارۋشىلار كٷردەلٸ سىناقتارعا تاپ بولدى. وسى جىلدار ٸشٸندە بٸز پاندەمييالىق جەنە كارانتيندٸك شەكتەۋلەرمەن, ٶرتتەرمەن, سۋ تاسقىندارىمەن, قار كٶشكٸندەرٸمەن, جارىلىستارمەن جەنە ٶندٸرٸستەگٸ اپاتتارمەن كٷرەستٸك. كٶلٸكتەگٸ تٶتەنشە جاعدايلارعا بايلانىستى شاقىرتۋلارعا بٸزدٸڭ قۇتقارۋشىلار جيٸ بارۋعا مەجبٷر بولدى. جالپى, بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن تٶتەنشە جاعدايلاردان كەلگەن شىعىن 5 ميلليارد تەڭگەدەن اسقان ەكەن. سونىمەن بٸرگە 14,6 مىڭ تٶتەنشە وقيعانىڭ سالدارىن جويۋ شارالارى جٷرگٸزٸلدٸ.
تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, ٶزبەكستاننىڭ سىردارييا وبلىسىنداعى سۋ قويماسىنىڭ بٶگەتتەرٸنٸڭ بٸرٸندە 2020 جىلدىڭ 1 مامىرىندا بولعان جارىلىستىڭ سالدارىن جويۋ قيىنعا سوقتى. سول كٷندەرٸ ۆەدومستۆونىڭ رەسمي اقپارات كٶزٸنە مىناداي دەرەك جارييالاندى: «ٶزبەكستانداعى سۋ قويماسى بٶگەتٸنٸڭ بۇزىلۋىنان ايتارلىقتاي ماتەريالدىق شىعىن كەلدٸ.
رەسمي حابارلامانىڭ استارىندا سۋ قويماسىنا جاقىن ورنالاسقان اۋدانداردىڭ 11598 تۇرعىنىن ەۆاكۋاتسييالاۋعا اتسالىسقان قۇتقارۋشىلارىمىزدىڭ جانقييارلىق ەڭبەگٸ جاتىر. سودان كەيٸن مىڭنان استام قازاقستاندىقتاردىڭ ٷيلەرٸ سۋ استىندا قالدى. قايعىلى وقيعا سالدارىنان تٶرت ادام قازا تاۋىپ, بٸرەۋٸ حابار-وشارسىز كەتتٸ. بۇل تەك 1 مامىر كٷنگٸ ساندار. ال 2 مامىر كٷنٸ تاڭەرتەڭ 14 ەلدٸ مەكەننەن 31 مىڭ ادام ەۆاكۋاتسييالانۋعا مەجبٷر بولدى. ول كەزدە قۇتقارۋ جۇمىستارىنا 986 ادام مەن 180-نەن استام تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. ادامداردى عانا ەمەس, امان قالعان مالداردى دا كٶشٸرۋگە تۋرا كەلدٸ. ال بٸزدٸڭ قۇتقارۋشىلار بۇدان كەيٸن دەمالۋ مەن ۇيقى دەگەندٸ ۇمىتىپ, جانقييارلىق جەنە باتىلدىق تانىتتى, تىنىم تاپپاي ادامداردى قۇتقاردى.
بٸراق سۋ تاسقىنىنان دا جويقىن جەنە قاۋٸپتٸسٸ – ٶرت. ال «تٸلسٸز جاۋ» قازاقستانعا جيٸ شابۋىل جاسادى. ٶتكەن 2022 جىلى ٶرت قاۋٸپتٸ كەزەڭ باستالعاننان بەرٸ رەسپۋبليكادا 800 ورمان جەنە 111 دالا ٶرتٸ ورىن العان. اۋقىمى مەن زالالى بويىنشا ەڭ ٷلكەنٸ ٶتكەن جىلى قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸندە, قاراعاندى, الماتى وبلىستارى مەن شىعىس قازاقستان ايماعىندا بولدى. ولار 100 مىڭ گەكتار ورماندى جايپاپ ٶتتٸ.
كٶپتەگەن وتاندىق باق قوستاناي وبلىسى ەۋليەكٶل اۋدانىنا قاراستى باسامان جەنە سەميوزەرنىي ورمان شارۋاشىلىعى بٶلٸمدەرٸنٸڭ اۋماقتارىندا العاشقى ٶرتتەر باستالعانىن جارىسا جازدى. ورمان ٶرتٸ بٸر اپتادان استام ۋاقىت بويى جۇرتتى ەبٸگەرگە سالدى. ٶرت 43 مىڭ گەكتار اۋماقتى شارپىعان. ال ەكٸ ەلدٸ مەكەندەگٸ 91 تۇرعىن ٷي زارداپ شەكتٸ. 12 ادام دەنە جاراقاتىن الىپ, كٷيٸك شالىپ, جەڭٸل جەنە ورتاشا دەرەجەدە ۋلانىپ, بٸرەۋٸ قايتىس بولدى. سونداي-اق 137 باس مال مەن 130 قۇس ٶلدٸ. عالىمدار مەن ەكولوگتار ٶرت سالدارىنان بٷلٸنگەن ايماقتىڭ ەكوجٷيەسٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە شامامەن 100 جىل قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ.
بٸراق تٶتەنشە وقيعالار لەگٸ مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق, قازاقستاننىڭ باسقا ايماقتارىندا دا ورمانداردى ٶرت شالا باستادى. سونىڭ سالدارىنان ەلٸمٸزدٸڭ ورمان قورىنىڭ شىعىنى 92 567 گەكتاردى قۇرادى. ال بٸزدٸڭ قۇتقارۋشىلار ٶزدەرٸنٸڭ ناعىز كەسٸپقوي ەكەندٸكتەرٸن تاعى دا دەلەلدەدٸ. قوستاناي وبلىسىنداعى تابيعي ٶرتتەردٸ جويۋ جۇمىستارىنان سوڭ, اقمولا وبلىسىنىڭ تٶتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتٸ 10 قۇتقارۋشىنى «تٶتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جەنە جويۋدا جانقييارلىق تانىتقانى ٷشٸن» مەدالٸمەن جەنە 14 ازاماتتى «قۇتقارۋ وپەراتسييالارىنداعى بەلسەندٸلٸگٸ ٷشٸن» تٶسبەلگٸسٸمەن ماراپاتتادى. «تٶتەنشە جاعدايداعى ەرلٸگٸ ٷشٸن» تٶسبەلگٸسٸ – 11, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸنٸڭ گراموتاسى – 10, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸنٸڭ العىس حاتى 7 قىزمەتكەرگە تابىستالدى. اقمولا وبلىسى تٶتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتٸنٸڭ 5 قىزمەتكەرٸ ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ العىس حاتىنا يە بولدى.
كٶپ ۇزاماي قوستاناي وبلىسىنداعى ٶرتتٸ سٶندٸرۋ كەزٸندە ەرەكشە كٶزگە تٷسكەن قۇتقارۋشىلاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترٸ ماراپاتتادى. ەۋليەكٶل اۋدانىنىڭ ٶرت سٶندٸرۋ بٶلٸمدەرٸ مەن بەكەتتەرٸنٸڭ ماماندارى مەدالدار مەن تٶسبەلگٸلەرگە يە بولدى. ولاردىڭ بٸرقاتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن جەنە العىس حاتتارىن ەنشٸلەدٸ. «ەرەن ەڭبەگٸ ٷشٸن» مەدالٸ بارلىعى 48 ازاماتقا بۇيىردى. مەملەكەت باسشىسى قوستاناي وبلىسىنداعى ٶرتتٸ سٶندٸرۋگە قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن 20 قازاقستاندىقتى ٶزٸ ماراپاتتادى.
قازاقستاندىق قۇتقارۋشىلار ٶرت كەزٸندەگٸ قۇتقارۋ جۇمىستارىندا بٸرنەشە رەت باتىلدىق پەن كەسٸبيلٸك كٶرسەتتٸ. ٶتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ورتاسىندا ەلورداداعى كٶپقاباتتى ٷيدە بولعان ٶرت كەزٸندە قۇتقارۋشىلار ناعىز قاھارمان ەكەندٸكتەرٸن دەلەلدەدٸ. ولاردىڭ ەرلٸك ٸستەرٸنٸڭ نەتيجەسٸندە بەس ادام ٶرت قاقپانىنان امان قالدى. دەگەنمەن بٸر ٶرت سٶندٸرۋشٸنٸڭ دەنەسٸن 80 پايىز كٷيٸك شالعان. ٶكٸنٸشكە قاراي, ول بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن جانساقتاۋ بٶلٸمٸندە كٶز جۇمدى. تاعى بٸر جاۋىنگەردٸڭ قولى مەن بەتٸن قاتتى كٷيٸك شالدى, بٸراق امان قالدى.
قىزمەتتٸك بورىشىن ورىنداۋ كەزٸندە كٶرسەتكەن باتىلدىعى مەن ادالدىعى ٷشٸن استانا قالاسى تٶتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتٸ ٶرت سٶندٸرۋ جەنە اۆارييالىق-قۇتقارۋ جۇمىستارى قىزمەتٸ جەدەل كەزەكشٸسٸنٸڭ كٶمەكشٸسٸ اسقار زابيكۋلين قايتىس بولعاننان كەيٸن 1-دەرەجەلٸ «ايبىن» وردەنٸمەن ماراپاتتالدى. سونىمەن قاتار, زابيكۋلين «جىل قاھارمانى» اتالىمى بويىنشا ۇلتتىق «التىن ادام» سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى. بۇل ناگرادانىڭ ارنايى مٷسٸنٸ ٶرت سٶندٸرۋشٸنٸڭ ەيەلٸنە سىيعا تارتىلدى. سونىمەن قاتار ەل استاناسىنداعى كٶشەگە ٶرت سٶندٸرۋشٸنٸڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ. اسقاردىڭ ارتىندا ەكٸ كٸشكەنتاي قىزى قالدى.
سونداي-اق, استانا قالاسى تٶتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتٸ ٶرت سٶندٸرۋ جەنە اۆارييالىق-قۇتقارۋ جۇمىستارى قىزمەتٸ №10 ٶرت سٶندٸرۋ بٶلٸمٸنٸڭ كومانديرٸ ايان كەمپٸروۆ ٸٸٸ دەرەجەلٸ «ايبىن» وردەنٸمەن ماراپاتتالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترٸ ماراپاتتى تاپسىرۋ كەزٸندە ايان كەمپٸروۆتىڭ اناسىنا ۇلىن ەرجٷرەك ەتٸپ تەربيەلەگەنٸ ٷشٸن العىس ايتتى.
سول سيياقتى, قوستانايدا اعا سەرجانت ەرلٸك سۇراعانوۆ دوسىمەن بٸرگە 73 جاستاعى زەينەتكەردٸ ٶرتەنٸپ جاتقان ٷيدەن امان-ەسەن الىپ شىققانى بار. 2022 جىلى پرەزيدەنت جٸتٸقارادان كەلگەن پوليتسەيگە «ەرلٸگٸ ٷشٸن» مەدالٸن تابىس ەتتٸ.
ال پاۆلوداردا ٶرت سٶندٸرۋشٸ مارلەن ەبەنوۆ دەمالىس كٷنٸ ٶزٸنٸڭ كٶپقاباتتى ٷيٸنٸڭ شاتىرىنىڭ استىنان تٷتٸن شىعىپ جاتقانىن بايقاپ قالادى. ول بٸردەن توعىزىنشى قاباتقا كٶتەرٸلٸپ, تٶرت ادامدى, ونىڭ ٸشٸندە ەيەل مەن بالانى سىرتقا الىپ شىعاردى. قايتادان دەرەۋ جەرتٶلەگە جٷگٸرٸپ بارىپ, ٷستٸنە سۋ قۇيىپ, جالىندى سٶندٸرۋگە كٸرٸستٸ.
قازاقستاندىق قۇتقارۋشىلار ەشكٸمگە كٶمەك كٶرسەتۋدەن باس تارتپايدى. مەسەلەن, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇتقارۋشىلارى ەسٸل ٶزەنٸ ماڭىنداعى قالىڭ توعايدا بٸر تەۋلٸككە جۋىق ۋاقىت بويى ەبدەن قاجىپ-قالجىراعان ەلٸكتەردٸ قۇتقارعان بولاتىن. ولار قالىڭ قاردا قيمىلسىز جاتىپ قالعان ەكەن. كەلگەن قۇتقارۋشىلار دالا جانۋارلارىن كٶلٸككە زەمبٸلمەن اپارىپ, ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ ينسپەكتسيياسىنىڭ ماماندارىنا تاپسىرعان. ەلٸكتەردٸ قۇتقارعان قۇتقارۋشىلار - ايبول وتارباەۆ, سامات احمەتجانوۆ, كەرٸم بايتۋحانوۆ جەنە ەدٸل زيكرين. ولار بۇعان دەيٸن يتتەرگە, تٸپتٸ اققۋلارعا دا كٶمەكتەسكەندەرٸن ەسكە الادى.
قازٸرگٸ تاڭدا دا قۇتقارۋشىلار مەن ٶرت سٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەر مينۋتى قاربالاسقا, قاۋٸپ-قاتەرگە تولى. ٶيتكەنٸ, جىلىتۋ ماۋسىمى باستالىپ جاتىر. ەزٸرلٸك شارالارىنان بٶلەك, ناقتى تٶتەنشە وقيعالار دا جيٸلەپ تۇر. ٶرت سٶندٸرۋشٸنٸڭ ەر شاقىرۋدان امان-ەسەن وتباسىنا ورالاتىنىنا ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. سول سەبەپتەن دە ولار قاھارمەن دەۋگە ەبدەن لايىقتى.
اسحات قويشىعاراۇلى
