18 قاڭتاردا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتتٸك شەكارا تۋرالى شارتقا قول قويىلعانىنا 20 جىل تولادى. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارا 2005 جىلى دەليميتاتسييالاندى, ياعني كارتادا شەكارا سىزىعى ناقتى انىقتالىپ, ەكٸ تاراپ كەلٸسٸمگە قول قويدى. بۇل كەلٸسٸم 2006 جىلدىڭ قاڭتارىندا كٷشٸنە ەندٸ.
بۇل تاريحي قۇجاتقا قول قويۋ شەكارانى مەجەلەۋ كەزەڭٸنٸڭ اياقتالۋىن جەنە تۇراقتى, تاتۋ كٶرشٸلٸك قاتىناستارعا كٶشۋدٸ بٸلدٸرەتٸن ماڭىزدى وقيعا بولدى. جەنە دە بۇل قۇجات پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ اۋماقتىق تۇتاستىق پەن دوستىق ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸن بەيبٸت جەنە سىندارلى شەشۋدٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ.
مەملەكەتتٸك شەكارا مەسەلەسٸ كەز كەلگەن تەۋەلسٸز مەملەكەت ٷشٸن اسا ماڭىزدى مەسەلە بولىپ تابىلادى. ناقتى بەلگٸلەنگەن جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان شەكارالار – بۇل بولاشاقتا اۋماقتىق داۋلاردىڭ تۋىنداۋىنىڭ العىشارتتارىن جويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەل قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزٸ.
مەملەكەت باسشىسى ق.ك. توقاەۆ قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارا تولىعىمەن بەلگٸلەنگەنٸن, ال تيٸستٸ شارتتى ەكٸ ەلدٸڭ پارلامەنتتەرٸ راتيفيكاتسييالاعانىن جەنە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىندا تٸركەلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل اۋماقتىق تالاپتاردى جوققا شىعارادى جەنە ەر تٷرلٸ ينتەگراتسييالىق فورماتتارداعى دوستىققا, سەنٸمگە جەنە ىنتىماقتاستىققا نەگٸزدەلگەن ەكٸجاقتى قاتىناستاردىڭ تۇراقتىلىعىن راستايدى.
بۇل شارتتىڭ بٸرەگەيلٸگٸ ونىڭ ەكٸ مەملەكەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسيياسى اراسىنداعى رەسمي شەكارانى بەكٸتٸپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن ٷزدٸكسٸز قۇرلىق شەكاراسىن (7 548 شاقىرىم) رەسٸمدەۋٸندە جاتىر. قازاقستان مەن رەسەي ۇزىندىعى وسىنشاما شەكارانى بەلگٸلەۋدٸ بەيبٸت, جىلدام ەرٸ تيٸمدٸ اياقتاي وتىرىپ, ەلەمدٸك پرەتسەدەنت ورناتتى.
ايتا كەتۋ كەرەك, 7548 شاقىرىمدىق ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن ٷزدٸكسٸز قۇرلىق شەكاراسىن رەسمي تٷردە رەسٸمدەۋ بارىسىندا مەملەكەتتەر اراسىندا ەشقاشان شەكارالىق قاقتىعىستار بولعان ەمەس. بۇل ٶزارا سەنٸمنٸڭ, سىيلاستىقتىڭ جەنە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن ادالدىقتىڭ جوعارى دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ.
رەسەي – ايماقتاعى ماڭىزدى گەوساياسي ويىنشى, ونى ەلەمەۋ مٷمكٸن ەمەس. قازاقستان مەن رەسەي بٸرقاتار وداقتاردىڭ مٷشەسٸ جەنە ٶزارا ٸس-قيمىلدان باس تارتۋ ەلدٸڭ بارلىق ترانسشەكارالىق بايلانىستارىنىڭ بۇزىلۋىنا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. ەلەمدٸك قىسىم جاعدايىندا قازاقستان, ەڭ الدىمەن, ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك جەنە ۇلتتىق مٷددەلەرٸن باسشىلىققا الۋى تيٸس. گەوساياسي جاعدايدا بەيتاراپتىقتى ساقتاي وتىرىپ جەنە رەسەيمەن ساۋدا قاتىناستارىن دامىتا وتىرىپ, قازاقستان, بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ٶز حالقىنىڭ مٷددەلەرٸنە قامقورلىق جاسايدى.
قازاقستان مەن رەسەي ەنەرگەتيكا, ٶنەركەسٸپ, كٶلٸك-لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە باسقا دا كٶپتەگەن سالالاردا اۋقىمدى بٸرلەسكەن قىزمەتتٸ جٷزەگە اسىرادى. ەڭ ماڭىزدى جوبالاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندا ٷش جەو قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىن, ەكٸباستۇز گرەس-ٸن جاڭعىرتۋدى, سونداي-اق ەلٸمٸزدٸڭ بٸرقاتار ٶڭٸرلەرٸن گازداندىرۋ, وڭتٷستٸك جەنە شىعىس باعىتتاعى رەسەي ەنەرگورەسۋرستارى ترانزيتٸنٸڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ جٶنٸندەگٸ اۋقىمدى باستامالاردى اتاپ ٶتۋگە بولادى.
ساياساتتانۋشى, پروفەسسور, PhD دوكتورى ەيگەرٸم وسپانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەكٸ ەل اراسىنداعى شەكارالاردى بەلگٸلەۋ جەنە بٶلۋ حالىقارالىق قاتىناستار, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ سالدارى بار ٶتە ماڭىزدى پروتسەسس بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەن رەسەي جاعدايىندا شەكارانى دەليميتاتسييالاۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويۋ پوستكەڭەستٸك گەوساياسي كەڭٸستٸكتٸ قالىپتاستىرۋداعى شەشۋشٸ سەت بولدى. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى جەنە جاڭا تەۋەلسٸز مەملەكەتتەردٸڭ قۇرىلۋى جاعدايىندا تۋىنداۋى مٷمكٸن اۋماقتىق داۋلاردىڭ الدىن العاندىقتان, ەرينە, دۇرىس شەشٸم بولدى.
جالپى العاندا, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارالاردى دەليميتاتسييالاۋ مەملەكەتارالىق قاتىناستارداعى تۇراقتىلىق پەن بولجامدىلىق ٷشٸن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن قۇقىقتىق ايقىندىقتى قامتاماسىز ەتەدٸ, كٶپتەگەن ەلەۋەتتٸ قاقتىعىس كٶزدەرٸن جويىپ, ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ تۇراقتى دامۋى ٷشٸن العىشارتتار جاسايدى. بۇل, ەسٸرەسە, شەكاراسى كەڭ, تابيعي رەسۋرستارى قوماقتى قازاقستان مەن رەسەي سيياقتى ٸرٸ ەلدەر ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان دەماركاتسييا پروتسەسٸ قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارالاردى دەليميتاتسييالاۋدىڭ قيسىندى ەرٸ قاجەتتٸ جالعاسى بولىپ تابىلادى. دەماركاتسييا سونىمەن قاتار بٸر ەلدٸڭ اۋماعى قاي جەردە اياقتالىپ, ەكٸنشٸ ەلدٸڭ اۋماعى باستالاتىنىن ناقتى جەنە سٶزسٸز انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ ارقىلى ەربٸر ەلدٸڭ ەگەمەندٸك مٷددەلەرٸن قورعاۋعا قىزمەت ەتەدٸ. بۇل زاڭسىز كٶشٸ-قون مەن كونترابانداعا قارسى كٷرەس سيياقتى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ەسٸرەسە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, ناقتى انىقتالعان شەكارالار ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ, ٶيتكەنٸ ولار ينۆەستورلاردىڭ ىنتاسىن تٷسٸرەتٸن جەنە ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىقتى قيىنداتاتىن قۇقىقتىق بەلگٸسٸزدٸكتٸ جويادى. مىسالى, 2010 جىلى اقتٶبە مەن ورىنبور وبلىستارى اراسىنداعى شەكارانىڭ سولتٷستٸك ۋچاسكەلەرٸن دەماركاتسييالاۋ باستالدى, بۇل قىلمىس پەن زاڭسىز كٶشٸ-قونعا قارسى كٷرەستە ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن ٶتكەلدەر مەن شەكارادان ٶتۋدٸ تيٸمدٸرەك باقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ- دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارالاردى دەماركاتسييالاۋ پروتسەسٸ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جەنە جٷيەلٸ تٷردە جالعاسۋدا. مٸندەتتٸڭ اۋقىمدىلىعى مەن كٷردەلٸلٸگٸنە قاراماستان, ەكٸ جاق تا كونسەنسۋسقا قول جەتكٸزۋگە جەنە بارلىق قاجەتتٸ رەسٸمدەردٸ جٷزەگە اسىرۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتۋدە. پروتسەستٸڭ ۇزاققا سوزىلعان سيپاتىنا قاراماستان, بۇل ەكٸ ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىمدىق بولىپ قالا بەرەتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن, بۇل ولاردىڭ شەكاراعا قاتىستى بارلىق مەسەلەلەردٸ بەيبٸت جولمەن شەشۋگە ۇمتىلىسىن راستايدى.
قازاقستاننىڭ رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىن ستراتەگييالىق ماڭىزدى جەنە كٶپ قىرلى دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. ەكٸ ەل گەوگرافييالىق جاقىندىققا, ورتاق تاريحقا, تىعىز ەكونوميكالىق ينتەگراتسيياعا جەنە ەاەو جەنە ۇقشۇ سيياقتى حالىقارالىق ۇيىمدارعا بٸرلەسٸپ قاتىسۋعا نەگٸزدەلگەن.
قازاقستان مەن رەسەي تۇراقتى ساياسي ديالوگتى ساقتاۋدا. 2024 جىلعى 22 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆ «بولاشاق ويىندارىنا», ال 24 قازاندا قازان قالاسىندا بريكس پلەنارلىق وتىرىسىنا باردى. 8 قازاندا مەملەكەت باسشىسى مەسكەۋدە جۇمىس ساپارىمەن بولىپ قايتتى. 3-4 شٸلدەدە رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆ.پۋتين شىۇ سامميتٸنە قاتىسۋ ٷشٸن قازاقستانعا جۇمىس ساپارىمەن كەلدٸ. 2024 جىلعى 27 قاراشادا رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆ.پۋتين قازاقستانعا مەملەكەتتٸك ساپارمەن كەلدٸ. جوعارى دەڭگەيدەگٸ تۇراقتى كەزدەسۋلەر ەلدەردٸڭ ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ نىعايتۋعا ۇمتىلاتىنىن كٶرسەتەدٸ – دەيدٸ وسپانوۆا.
رەسەي قازاقستاننىڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى جەنە تاۋار اينالىمىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ ەاەو ارقاسىندا جٷزەگە اسىرىلادى. وسىلايشا, 2024 جىلدىڭ قاڭتار-قىركٷيەك ايلارىندا رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 20 ميلليارد دوللاردان استى.
تەرەڭ مەدەني-اعارتۋشىلىق بايلانىستار دا قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى, ستۋدەنتتەر الماسۋ جەنە بٸرلەسكەن عىلىمي جوبالار بۇل سالانى نىعايتادى.
ۇقشۇ جەنە ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىنداعى بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەر ايماقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. دەگەنمەن, جاھاندىق گەوساياساتتاعى ٶزگەرٸستەر ىقتيمال تەۋەكەلدەردٸ بارىنشا ازايتۋ ٷشٸن يكەمدٸ كٶزقاراستى تالاپ ەتەدٸ.
وسىلايشا, قارىم-قاتىناستاردىڭ قازٸرگٸ دەڭگەيٸن ايتارلىقتاي جوعارى دەپ ساناۋعا بولادى, بٸراق ونى ەلٸ دە جاقسارتۋعا جۇمىس ٸستەۋ كەرەك. ەكونوميكالىق قاتىناستار ٷلكەن تەپە-تەڭدٸكتٸ جەنە بٸرلەسكەن جوعارى تەحنولوگييالىق جوبالاردى دامىتۋدى قاجەت ەتەدٸ. ساياسي ديالوگ ەكٸ تاراپتىڭ دا مٷددەلەرٸن, ەسٸرەسە قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتى جاعدايىندا ەسكەرۋلٸ تيٸس.
ەيگەرٸم وسپانوۆانىڭ پايىمداۋىنشا, ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ ٷشٸن كەلەسٸ قادامدار قاجەت:
– بٸرلەسكەن يننوۆاتسييالىق جوبالار مەن شيكٸزاتتىق ەمەس سالالاردى دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانى تەرەڭدەتۋ;
– ساۋدا جەنە لوگيستيكا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ;
– ازاماتتار اراسىنداعى ٶزارا سەنٸمدٸ نىعايتۋ ٷشٸن قوعامدىق ديپلوماتييانى ٸلگەرٸلەتۋ;
– ۇلتتىق ەگەمەندٸكتٸ ساقتاۋ جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە تەڭ قۇقىلى سەرٸكتەستٸككە جەردەمدەسۋ.
وسىعان سٷيەنە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ رەسەيمەن قارىم-قاتىناسى جاقسى دەڭگەيدە, بٸراق ونى ودان ەرٸ نىعايتۋ يكەمدٸلٸكتٸ, تەڭگەرٸمدٸ كٶزقاراستى جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ مٷددەلەرگە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدٸ.
بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ ودان ەرٸ ىنتىماقتاستىعىنىڭ بولاشاعى ٶتە وپتيميستٸك بولىپ قالا بەرەدٸ دەپ سەنٸممەن ايتا الامىن. بٸزدە رەسەيمەن ورتاق شەكارا مەن ورتاق نارىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار توعىسقان ەكونوميكالىق جەنە مەدەني مٷددەلەر بار, بۇل ٶزارا ٸس-قيمىلدى ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋ ٷشٸن بەرٸك نەگٸز جاسايدى. ساۋدا پروتسەدۋرالارىن جەڭٸلدەتۋگە, تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋعا جەنە ينۆەستيتسييا تارتۋعا ىقپال ەتەتٸن قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ەاەو-عا قاتىسۋى ەرەكشە ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدٸ – دەيدٸ ساراپشى.
قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاتۋ كٶرشٸلٸك قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋ ٷشٸن بٸرنەشە نەگٸزگٸ باعىتتارعا نازار اۋدارۋ قاجەت. بٸرٸنشٸدەن, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋ ماڭىزدى. ەنەرگەتيكا, ينفراقۇرىلىم جەنە كٶلٸك سيياقتى سالالاردا بار بٸرلەسكەن جوبالاردى كٷشەيتٸپ, جاڭا جوبالاردى باستاۋ كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ەرٸ نىعايتۋ قاجەت. مەدەني كٷندەردٸ, بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن جەنە عىلىمي الماسۋلاردى ۇدايى ٶتكٸزۋ حالىقتار اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن سەنٸمدٸ قارىم-قاتىناسقا ىقپال ەتەدٸ. قازاقستان مەن رەسەي ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ اراسىنداعى ستۋدەنتتەر الماسۋ باعدارلامالارى مەن بٸرلەسكەن بٸلٸم بەرۋ جوبالارى ەكٸ جاقتى قارىم-قاتىناسىمىزدى نىعايتا تٷسەتٸن مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن دامىتۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
وسىلايشا, بٸزدٸڭ رەسەيمەن بولاشاق قارىم-قاتىناسىمىز ٶزارا قۇرمەت, ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك جەنە نەگٸزگٸ سالالارداعى ورتاق مٷددەلەر نەگٸزٸندە قۇرىلاتىن بولادى. بۇل شارالار بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ تۇراقتىلىعىن, ٶركەندەۋٸن جەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ, ولاردىڭ ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق ارەناداعى سەنٸمدٸ سەرٸكتەس رەتٸندەگٸ ۇستانىمدارىن نىعايتادى.
