مەملەكەت باسشىسىنىڭ نيۋ-يورك قالاسىنا رەسمي ساپارى اياسىندا اقش ساۋدا مينيسترٸ گوۆارد لاتنيكتٸڭ قاتىسۋىمەن امەريكالىق Wabtec كومپانيياسىمەن جالپى سوماسى 4,2 ميلليارد دوللارعا جۋىق كەلٸسٸمگە قول قويۋ رەسٸمٸ ٶتتٸ. قۇجاتتا قازاقستاندا تەحنيكالىق تۇرعىدان جەتٸلدٸرٸلگەن 300 لوكوموتيۆ شىعارۋ جەنە وعان سەرۆيستٸك قىزمەت كٶرسەتۋ قاراستىرىلعان. ەڭ باستىسى, تەڭٸزدٸڭ ارعى جاعىندا كەشە تٷندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ٶتكەن ٸسكەرلٸك كەزدەسۋلەر مەن كەلٸسٸمدەر اراسىندا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ تۋرا وسى شاراعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ, دەن ريزا بولعانىن باسا ايتا كەتەلٸك, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
تٸپتٸ, اقش باسشىسى توقاەۆتى وسى ٸرٸ كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزۋٸمەن قۇتتىقتاپ, جەلٸدە دە جازبا جارييالادى.
"مەن جاڭا عانا قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆپەن ەڭگٸمەلەسٸپ بولدىم. ولار قۇنى 4 ملرد دوللار بولاتىن امەريكاندىق لوكوموتيۆتەر مەن تەمٸرجول جابدىقتارىن قامتيتىن تاريحتاعى ەڭ ٸرٸ كەلٸسٸمگە قول قويدى. بٸز كٶپتەگەن جىلدار بويى "جالعان ەكولوگتاردىڭ" شابۋىلىنا ۇشىراپ كەلگەن اقش-تاعى تەمٸرجول سالاسىن قولداۋىمىز كەرەك. توقاەۆتى وسى ٸرٸ كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزۋٸمەن قۇتتىقتايمىن. بۇل ەل دە جەنە بٷكٸل ەلەم دە سەنٸمدٸ جەنە ەدەمٸ تەمٸرجولداردان تۇرادى. ەندٸ ولار قايتا كەلٸپ جاتىر, وندا دا تەز!", دەپ جازدى ترامپ Truth Social-داعى پاراقشاسىندا.
ايتا كەتسەك, كٶلٸك تەحنولوگيياسى بويىنشا ەلەمدەگٸ كٶشباسشى كومپانييا ەلٸمٸزدٸڭ تەمٸرجول سالاسىن جاڭعىرتۋ ٸسٸندە نەگٸزگٸ سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ سانالادى. 2009 جىلدان بەرٸ استانادا Wabtec Kazakhstan لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى تابىستى جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. وسى ارالىقتا كومپانييا ٶندٸرٸسكە 230 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسييا قۇيدى. كەسٸپورىن بٷگٸنگە دەيٸن “قازاقستان تەمٸر جولىنا” جەنە ەكسپورتقا ارنالعان 600-دەن استام لوكوموتيۆ قۇراستىردى. ٶندٸرٸستٸڭ لوكاليزاتسييا دەڭگەيٸ 45 پايىزعا جەتتٸ. ال بىلتىر شٸلدە ايىندا Wabtec كومپانيياسى ەلٸمٸزدە يننوۆاتسييالاردى ەنگٸزٸپ, كادر دايارلاۋعا ٷلەس قوساتىن تەحنولوگييالىق جەنە ينجەنەرلٸك ورتالىعىن اشتى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ٷكٸمەتتٸڭ, "قتج" ۇلتتىق كومپانيياسى باسشىلىعىنىڭ وسىنداي كەڭ كٶلەمدٸ ەرٸ ماڭىزدى ۇمتىلىستارى مەن ەرەكەتتەرٸنە قاراماستان ەلٸمٸزدەگٸ بۇل سالانى جوعارى تيٸمدٸ ساپاعا جەتكٸزە الماي جاتقان جايىمىز بار. اتالعان سٷيٸنشٸ جاڭالىقتار اياسىندا, مەسەلەن, كەشە "قتج-جٷك تاسىمالى" جشس قر ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنٸڭ 159-بابى 3-1-بٶلٸگٸ بويىنشا ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلىپ, 1,42 ملرد تەڭگە ايىپپۇل سالىنعانى بەلگٸلٸ بولدى. بۇل رەتتەگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋگە وتاندىقتان بٶلەك, كٶرشٸ ەلدٸڭ دە (قىرعىزستان) بٸرقاتار كٶلٸك-ەكسپەديتورلىق كومپانييالارى تاراپىنان كەلٸپ تٷسكەن ٶتٸنٸشتەر نەگٸز بولعان. ونىڭ نەتيجەسٸندە "قتج-جٷك تاسىمالى" جشس جٷك تاسىمالداۋ جوسپارلارىن كەلٸسۋ بارىسىندا اففيلييرلەنگەن كومپانييالارعا – "KTZ Express" اق جەنە "كەدەنترانسسەرۆيس" اق-عا ارتىقشىلىق بەرٸپ, جەكە ەكسپەديتورلىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸنە كەدەرگٸلەر جاساعانى انىقتالدى. اتالعان ەرەكەتتەر "قتج-جٷك تاسىمالى" جشس تاراپىنان مونوپولييالىق جاعدايدى تەرٸس پايدالانۋ رەتٸندە باعالاندى. بۇل تەك بٸر عانا جايت. قىرعىزستاننان بٶلەك, رەسەي, بەلارۋس, ٶزبەكستاننىڭ دا جٷك جٶنەلتۋشٸلەرٸ تاراپىنان دا وسى سيپاتتا جيٸ شاعىمدار كەلٸپ تٷسۋدە. ولار جٷكتەرٸن ۋاقتىلى جٶنەلتە المايتىنىن, قىزمەت كٶرسەتۋدەن باس تارتۋ سەبەپتەرٸن تٷسٸندٸرمەيتٸنٸن, سالدارىنان ۋاقىت جوعالتىپ, قىرۋار شىعىنعا باتاتىندارىن ايتادى. بۇل جايتتى ٶتكەن جىلدارى بٸر توپ دەپۋتات (ز.كۋزيەۆ, ە.بولگەرت, ن.نييازوۆا, ا. ساتىبالديەۆ, گ.شيپوۆسكيح) مەجٸلٸس قابىرعاسىندا كٶتەرٸپ, ٷكٸمەتكە ارنايى ساۋال دا جولداعان. وندا "قتج-جٷك تاسىمالىنىڭ" بٷيرەگٸ بۇرىپ تۇراتىن ٶز ەكسپەديتورلىق كومپانييالارىنا باسىمدىق بەرەتٸنٸ عانا ەمەس, ٶزگە دە بىلىق-شىلىقتارى اشىق ايتىلعان. مەسەلەن, قتج جٷرگٸزگەن 424 قىزمەتتٸڭ تەك 81-ٸن عانا ارنايى ورگانمەن كەلٸستٸرٸپ, جٷزەگە اسىرعان, ياعني بار قىزمەتٸنٸڭ 19% عانا مونيتورينگتەن ٶتكەن. بۇل ەكسپورت تاسىمالىندا ەدٸلەتسٸز بەسەكەلەستٸك قالىپتاستىرىپ, ماگيسترالدى جەلٸ قوزعالىسىن تيٸمسٸز جوسپارلاۋ مەن باسقارۋعا جول بەرۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. مەسەلەن,بٸر 2023 جىلى جولدا قالىپ كەتكەن قۇراما سانى 400-دەن اسادى ەكەن. مٸنە, وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸنٸڭ تارتىمدىلىعىنا سەلكەۋ تٷسٸرٸپ, كٶرشٸ ەلدەردٸ باسقا تاسىمال كٶزٸن ٸزدەۋگە مەجبٷر ەتۋدە.
بۇل رەتتتە دەپۋتاتتار مىنانداي شۇعىل شارالاردى قابىلداۋدى ۇسىنادى:
- وتاندىق جٷك جٶنەلتۋشٸلەر مەن ەكسپەديتورلىق كومپانييالار ٷشٸن ەكسپورت پەن ترانزيت تاسىمالىنىڭ نەگٸزگٸ جەنە قوسىمشا جوسپارلارىن كەلٸسۋدە تۋىندايتىن كەدەرگٸلەردٸ جويۋ;
- قتج-نى تەمٸرجول كٶلٸگٸمەن جٷك تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى تاسىمالداۋشىلار مەن ەكسپەديتورلار اراسىندا ٷلگٸلٸك شارتتار جاساسۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مٸندەتتەۋ;
- ەگەر قر قارجى مينيسترلٸگٸ مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنٸڭ تەۋەكەلدەردٸ باسقارۋ جٷيەسٸ ترانزيتتٸك جٷكتەردٸ تەكسەرۋدٸ جٷزەگە اسىرۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتپەگەن جاعدايدا, زاڭدى جەنە جەكە تۇلعالاردىڭ جازباشا ٶتٸنٸشتەرٸ بويىنشا ترانزيتتٸك جٷكتەردٸ توقتاتۋ مٷمكٸندٸگٸن بولدىرماۋ بٶلٸگٸندە قولدانىستاعى زاڭناماعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ;
- وسى سالادا جوعارى بەسەكەلەستٸك دەڭگەيٸنە يە بولۋىنا بايلانىستى كۆازيمەملەكەتتٸك كومپانييالاردىڭ كٶلٸك قىزمەتتەرٸن كٶرسەتۋ نارىعىنا ىقپالىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قتج - نىڭ ەنشٸلەس كەسٸپورىندارى - "كەدەنترانسسەرۆيس" اق مەن "KTZ Express" اق-نى جەكەشەلەندٸرۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋ.
جالپى, سالانى اۆتوماتتاندىرۋ دەڭگەيٸ دە تٶمەن, سالدارىنان تاسىمالدى ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاۋ مەن باقىلاۋ جاعى ەلٸ دە كەنجەلەپ كەلەدٸ. ەرينە, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ Wabtec سەكٸلدٸ كومپانييالاردى تارتۋ ارقىلى جاقىن بولاشاقتا مۇنداي تەحنيكالىق كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ ەڭسەرۋگە بولادى دەپ سەنەمٸز. ال, ٸشكٸ باسقارۋ مەن جوسپارلاۋعا قاتىستى رەفورمانىڭ جايى نە بولار ەكەن?.. ەيتپەسە, قتج-نىڭ باستى تابىس كٶزٸ دە وسى جٷك تاسىمالى بولىپ تابىلادى. وعان بارلىق تابىستىڭ 86%-ى تيەسٸلٸ ەكەنٸن ەسكە سالا كەتەلٸك.
