Memleket basshysynyń Niý-Iork qalasyna resmi sapary aiasynda AQSh Saýda ministri Govard Latniktiń qatysýymen amerikalyq Wabtec kompaniiasymen jalpy somasy 4,2 milliard dollarǵa jýyq kelisimge qol qoiý rásimi ótti. Qujatta Qazaqstanda tehnikalyq turǵydan jetildirilgen 300 lokomotiv shyǵarý jáne oǵan servistik qyzmet kórsetý qarastyrylǵan. Eń bastysy, teńizdiń arǵy jaǵynda keshe túnde Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen ótken iskerlik kezdesýler men kelisimder arasynda AQSh prezidenti Donald Tramp týra osy sharaǵa erekshe kóńil bólip, dán riza bolǵanyn basa aita ketelik, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Tipti, AQSh basshysy Toqaevty osy iri kelisimge qol jetkizýimen quttyqtap, jelide de jazba jariialady.
"Men jańa ǵana Qazaqstannyń qurmetti prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevpen áńgimelesip boldym. Olar quny 4 mlrd dollar bolatyn amerikandyq lokomotivter men temirjol jabdyqtaryn qamtityn tarihtaǵy eń iri kelisimge qol qoidy. Biz kóptegen jyldar boiy "jalǵan ekologtardyń" shabýylyna ushyrap kelgen AQSh-taǵy temirjol salasyn qoldaýymyz kerek. Toqaevty osy iri kelisimge qol jetkizýimen quttyqtaimyn. Bul el de jáne búkil álem de senimdi jáne ádemi temirjoldardan turady. Endi olar qaita kelip jatyr, onda da tez!", dep jazdy Tramp Truth Social-daǵy paraqshasynda.
Aita ketsek, kólik tehnologiiasy boiynsha álemdegi kóshbasshy kompaniia elimizdiń temirjol salasyn jańǵyrtý isinde negizgi seriktesterimizdiń biri sanalady. 2009 jyldan beri Astanada Wabtec Kazakhstan lokomotiv qurastyrý zaýyty tabysty jumys istep keledi. Osy aralyqta kompaniia óndiriske 230 million dollardan astam investitsiia quidy. Kásiporyn búginge deiin “Qazaqstan temir jolyna” jáne eksportqa arnalǵan 600-den astam lokomotiv qurastyrdy. Óndiristiń lokalizatsiia deńgeii 45 paiyzǵa jetti. Al byltyr shilde aiynda Wabtec kompaniiasy elimizde innovatsiialardy engizip, kadr daiarlaýǵa úles qosatyn tehnologiialyq jáne injenerlik ortalyǵyn ashty.
Ókinishke qarai, Memleket basshysynyń, Úkimettiń, "QTJ" ulttyq kompaniiasy basshylyǵynyń osyndai keń kólemdi ári mańyzdy umtylystary men áreketterine qaramastan elimizdegi bul salany joǵary tiimdi sapaǵa jetkize almai jatqan jaiymyz bar. Atalǵan súiinshi jańalyqtar aiasynda, máselen, keshe "QTJ-Júk tasymaly" JShS QR Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 159-baby 3-1-bóligi boiynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, 1,42 mlrd teńge aiyppul salynǵany belgili boldy. Bul rettegi tergep-tekserýge otandyqtan bólek, kórshi eldiń de (Qyrǵyzstan) birqatar kólik-ekspeditorlyq kompaniialary tarapynan kelip túsken ótinishter negiz bolǵan. Onyń nátijesinde "QTJ-Júk tasymaly" JShS júk tasymaldaý josparlaryn kelisý barysynda affiliirlengen kompaniialarǵa – "KTZ Express" AQ jáne "KedentransServis" AQ-ǵa artyqshylyq berip, jeke ekspeditorlyq uiymdardyń qyzmetine kedergiler jasaǵany anyqtaldy. Atalǵan áreketter "QTJ-Júk tasymaly" JShS tarapynan monopoliialyq jaǵdaidy teris paidalaný retinde baǵalandy. Bul tek bir ǵana jait. Qyrǵyzstannan bólek, Resei, Belarýs, Ózbekstannyń da júk jóneltýshileri tarapynan da osy sipatta jii shaǵymdar kelip túsýde. Olar júkterin ýaqtyly jónelte almaitynyn, qyzmet kórsetýden bas tartý sebepterin túsindirmeitinin, saldarynan ýaqyt joǵaltyp, qyrýar shyǵynǵa batatyndaryn aitady. Bul jaitty ótken jyldary bir top depýtat (Z.Kýziev, E.Bolgert, N.Niiazova, A. Satybaldiev, G.Shipovskih) Májilis qabyrǵasynda kóterip, Úkimetke arnaiy saýal da joldaǵan. Onda "QTJ-Júk tasymalynyń" búiregi buryp turatyn óz ekspeditorlyq kompaniialaryna basymdyq beretini ǵana emes, ózge de bylyq-shylyqtary ashyq aitylǵan. Máselen, QTJ júrgizgen 424 qyzmettiń tek 81-in ǵana arnaiy organmen kelistirip, júzege asyrǵan, iaǵni bar qyzmetiniń 19% ǵana monitoringten ótken. Bul eksport tasymalynda ádiletsiz básekelestik qalyptastyryp, magistraldy jeli qozǵalysyn tiimsiz josparlaý men basqarýǵa jol berý degendi bildiredi. Máselen,bir 2023 jyly jolda qalyp ketken qurama sany 400-den asady eken. Mine, osynyń barlyǵy Qazaqstannyń tranzittik áleýetiniń tartymdylyǵyna selkeý túsirip, kórshi elderdi basqa tasymal kózin izdeýge májbúr etýde.
Bul rettte depýtattar mynandai shuǵyl sharalardy qabyldaýdy usynady:
- otandyq júk jóneltýshiler men ekspeditorlyq kompaniialar úshin eksport pen tranzit tasymalynyń negizgi jáne qosymsha josparlaryn kelisýde týyndaityn kedergilerdi joiý;
- QTJ-ny temirjol kóligimen júk tasymaldaýdy uiymdastyrý týraly tasymaldaýshylar men ekspeditorlar arasynda úlgilik sharttar jasasýdy qamtamasyz etýge mindetteý;
- eger QR Qarjy ministrligi Memlekettik kirister komitetiniń táýekelderdi basqarý júiesi tranzittik júkterdi tekserýdi júzege asyrý qajettigin kórsetpegen jaǵdaida, zańdy jáne jeke tulǵalardyń jazbasha ótinishteri boiynsha tranzittik júkterdi toqtatý múmkindigin boldyrmaý bóliginde qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizý;
- osy salada joǵary básekelestik deńgeiine ie bolýyna bailanysty kvazimemlekettik kompaniialardyń kólik qyzmetterin kórsetý naryǵyna yqpalyn boldyrmaý maqsatynda QTJ - nyń enshiles kásiporyndary - "Kedentransservis" AQ men "KTZ Express" AQ-ny jekeshelendirý máselesin pysyqtaý.
Jalpy, salany avtomattandyrý deńgeii de tómen, saldarynan tasymaldy uiymdastyrýdy josparlaý men baqylaý jaǵy áli de kenjelep keledi. Árine, álemdik deńgeidegi Wabtec sekildi kompaniialardy tartý arqyly jaqyn bolashaqta mundai tehnikalyq keleńsizdikterdi eńserýge bolady dep senemiz. Al, ishki basqarý men josparlaýǵa qatysty reformanyń jaiy ne bolar eken?.. Áitpese, QTJ-nyń basty tabys kózi de osy júk tasymaly bolyp tabylady. Oǵan barlyq tabystyń 86%-y tiesili ekenin eske sala ketelik.
