سوڭعى جىلدارى عالامتوردى كەزگەن تٷرلٸ ۆيدەولاردى كٶرٸپ, قىتايلاردىڭ قانشالىقتى ازعىندىققا باتقانىنا تاڭدانا دا, جيٸركەنە دە قاراعان ەدٸك. «جەل سوقپاسا, شٶپتٸڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەن راس قوي... قىتاي جازۋشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ مو ياننىڭ «شاراپ ەلٸ» رومانىندا سەلەمنەن كەيٸنگٸ دەستٷرلٸ ساۋالى «تاماق ٸشتٸڭ بە?» دەپ باستالاتىن قىتاي حالقىنىڭ تاريحي ساناسى قازٸرگٸ بىلىققان ھەم جەمقورلىق جايلاعان قوعامىندا قانداي تراگەدييالار تۋدىرعانىن, ٷرەيلٸ سىرلارىن جازۋشى الۋان تٷرلٸ فورمالارمەن جەتكٸزگەن. ەلەمدەگٸ الپاۋىت بايلاردىڭ جەرٸك اسىنا اينالعان نەرەستە بالانى قالاي قاقتاپ پٸسٸرەتٸنٸ, قارلىعاشتىڭ ۇياسىنان قايناتىلىپ جاسالعان سورپاداعى تيتٸمدەي قۇستىڭ كٶز جاسى – اراق اشىتۋ ٶنەرٸ نەشە مىڭ جىلعا سوزىلاتىن جەنە ونىسى ەپيكالىق سارىندا سۋرەتتەلەتٸن حالىق ٷشٸن ەڭ تەۋٸر «تٸسكەباسار» عانا سانالاتىنى تٶبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتادى. بٸر روماننىڭ بٸر ٷزٸگٸن بەرٸپ وتىرمىز. ەرينە, كٶركەم شىندىقتى رەال ٶمٸرمەن شەندەستٸرگەن دۇرىس ەمەس, بٸراق استارلى ويدىڭ ار جاعىندا توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ, ۇلتتىق ازعىنداۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ جاتقانى انىق. گازەتتٸڭ بۇل نٶمٸرٸندە سول روماندا كەزدەسەتٸن بٸر دەتالدىڭ شاعىن ٷزٸندٸسٸن بەرٸپ وتىرمىز.
مو يان, قىتاي جازۋشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ
قىستىعىپ شىققان ەتەش ٷنٸ دجين يۋنباۋدىڭ ەيەلٸن سەلت ەتكٸزدٸ. ول كٶرپەگە ورانىپ وتىرىپ, جٷرەگٸنٸڭ دٷرس-دٷرس سوققانىن ەستٸدٸ. بوزارعان اي سەۋلەسٸ تەرەزە كٶزٸنەن تٶگٸلٸپ, قارا كٶرپەنٸ اعارتىپ تۇر. كٷيەۋٸ ۇيىقتاپ جاتىر, سول جاعىندا بالاسى شياۋ باۋ پىس-پىس ەتٸپ, جەڭٸل تىنىس الادى. ول شاپانىن جامىلىپ, سىرتقا شىعىپ ەدٸ, ٷركەر باتىسقا قاراي ەڭكەيٸپ, شولپان تۋىپ, تاڭ قىلاڭ بەرٸپتٸ. ەيەلٸ قايتا ٷيگە كٸرٸپ, كٷيەۋٸنٸڭ اياعىنان تٷرتتٸ.
– تٷرەگەل, تەز تٷرەگەل! تاڭ اتىپ كەلەدٸ.
كٷيەۋٸ قورىلىن توقتاتىپ, اۋزىن بٸر-ەكٸ شىلپىلداتىپ الدى دا, ورنىنان تۇردى. كٶزٸن سىعىرايتىپ, ەيەلٸنە قاراپ:
– تاڭ اتتى دەيسٸڭ بە? – دەدٸ.
– جانىپ تۇرا بەرسٸن – دەدٸ.
– نەگە?
– جانا بەرسٸن. بايلىق پەن كەدەيلٸك وسى شامعا قاراپ قالىپ پا?..
ەرلٸ-بايلى ەكەۋٸنٸڭ كٶز جانارلارى توعىسىپ بارىپ, ماعىناسىز باسقا جاققا بۇرىلدى. بالالارى ۇيقىسىراپ, شۋلاپ, ايقايلاپ قويادى. بٸرەۋٸ جىلايدى. كٷيەۋٸ جىلاپ جاتقان بالانىڭ باسىنان تٷرتٸپ:
– نەگە جىلايسىڭ, قارىز بۋعان الباستى, – دەدٸ. ەيەلٸ كٷرسٸنٸپ:
– سۋ عانا قايناتامىز با? – دەپ سۇرادى.
– قاينات, ەكٸ شٶمٸش قايناتساڭ بولدى, – دەدٸ.
ەيەلٸ بالاۋىز شامدى جاعىپ, قازاندى جۋۋعا كٸرٸستٸ. ەبدەن تازارتىپ جۋىپ بولعان سوڭ, قازانعا سۋ قۇيدى دا قاقپاعىن جاپتى. كٷيەۋٸ الاسا ورىندىقتا وتىر, جٷزٸ جاساڭعىراعانداي بولىپ كٶرٸنگەن ەيەلٸنە تامسانا قارايدى. قازانداعى سۋ سارقىلداپ قايناي باستادى... ەيەلٸ وشاققا وتىن سالعاندى توقتاتىپ, زايىبىنا:
– بەت جۋاتىن تەگەنەنٸ الىپ كەل, – دەدٸ. كٷيەۋٸ سىرتقا شىعىپ, تەگەنەنٸ الىپ كەلگەندە قازاننان كٶتەرٸلگەن بۋ شامدى ٶشٸرە جازدادى. ەيەلٸ شٶمٸشتٸ الىپ, ىستىق سۋدى تەگەنەگە قۇيدى.
– ازىراق سۋىق سۋ قۇيامىز با? – دەدٸ. ەيەلٸ ساۋساعىن مالىپ كٶرٸپ:
– بولادى, بابىندا ەكەن, سەن ونى كٶتەرٸپ ەكەل, – دەپ بۇيىردى. كٷيەۋٸ ۇيقىدا جاتقان كٸشكەنتاي بالانى كٶرپەنٸڭ ٸشٸنەن سۋىرىپ الدى. بالا قىڭسىلاپ, جىلاي باستادى. ەكەسٸ ونىڭ قۇيرىعىنان قاعىپ:
– جىلاما, التىنىم! قازٸر سەنٸ جۋىندىرامىز, – دەدٸ. ەيەل بالانى الدى. بالا قۇشاعىنا تىعىلىپ, بىلدىرلاپ جاتىر:
– ماما بەر, ماما بەر...
ەيەل شاراسىز تابالدىرىققا وتىرىپ, تٷيمەسٸن اعىتتى. بالانىڭ اۋزى ومىراۋدىڭ ٷرپٸنە ساپ ەتە تٷستٸ. ەيەل بالانىڭ سالماعىنان بٷكٸرەيٸپ كەتٸپتٸ. ەركەگٸ تەگەنەدەگٸ سۋعا قولىن مالىپ كٶردٸ دە:
– ەندٸ ەمٸزبە, سۋ سۋىپ قالادى, – دەدٸ. ەيەل بالانىڭ قۇيرىعىنا قاعىپ:
– بالام, سورا بەرمەشٸ, سٷلٸكتەي سوردىڭ عوي. سۋعا جۋىنىپ ال, جۋىنىپ بولعان سوڭ قالاعا بارىپ, باقىتقا كەنەلەسٸڭ, – دەدٸ. ول بالانى يتەرٸپ ەدٸ, بالانىڭ ومىراۋعا جابىسقان اۋزى شىعار ەمەس. سەمٸپ قالعان ومىراۋ, شەكتەي سوزىلدى. كٷيەۋٸ بالانى جۇلىپ الدى, بالا باج ەتتٸ.
اشۋلانعان ەكەسٸ:
– باجىلداما, –دەپ بالانىڭ قۇيرىعىنان ۇرا باستادى. ەيەلٸ كٶڭٸلسٸز عانا:
– بايقاساڭشى, دەنەسٸ كٶگەرٸپ قالسا, ساتقاندا دەرەجەسٸ تٶمەندەپ, باعاسى ارزاندايدى, – دەدٸ. ەركەگٸ بالانىڭ كيٸمٸن جىرتىپ لاقتىرىپ جٸبەرٸپ, تىر جالاڭاش بالانى ىستىق سۋعا سالدى. بالانىڭ شىرقىراپ جىلاعان اششى ٷنٸ جوتا-قىراتتاردان شارىقتاپ, اسقار تاۋدىڭ قاق تٶبەسٸنە بٸر-اق جەتكەندەي بولدى. بالا ەكٸ اياعىن بٷگٸپ, جوعارى شورشيدى, ەكەسٸ تٶمەن باسادى. ىستىق سۋ ەيەلدٸڭ بەتٸنە شاشىراپ كەتٸپ ەدٸ, ول بەتٸن باسىپ كٷبٸرلەپ:
– ەكەسٸ, بۇل سۋ تىم ىستىق ەكەن, بالانىڭ ەتٸ قىزارىپ قالسا, الۋشى جاق باعاسىن تٷسٸرە مە دەپ قورقامىن, – دەدٸ. ەركەكتٸڭ ٶڭٸ قۋقىلدانىپ:
– بۇل قارىز بۋعان نەمەنٸڭ ىستىق پەن سۋىقتى بٸلەتٸنٸن قاراي گٶر, ەكەل, جارتى شٶمٸش سۋىق سۋ قۇي ٷستٸنە, – دەدٸ. ەيەلٸ ورنىنان ۇشىپ تٷرەگەلدٸ. كەۋدەسٸن جابۋعا دا مۇرساسى كەلمەي, ەكٸ ومىراۋى سالاقتاپ, كيٸمٸ جالبىراپ تٸزەسٸنە تٷستٸ. ول جارتى شٶمٸش سۋدى تەگەنەگە قۇيدى دا, قولمەن ارالاستىرىپ جٸبەرٸپ:
– ەندٸ ىستىق ەمەس, بالام جىلا ما, جىلا ما, جاراي ما? – دەدٸ.
بالا جىلاپ جاتىر, قول-اياعىن تەپكٸلەپ, سۋعا تٷسپەي ەلەك سالدى. ەكەسٸ ونى كٷشتەپ تۇرىپ سۋعا باتىردى. قاسىندا مەڭٸرەيٸپ تۇرعان ەيەلٸنە:
– ٶلٸكپٸسٸڭ! كٶمەكتەسسەڭشٸ, – دەپ زەكٸدٸ.
[caption id="attachment_9258" align="alignleft" width="354"]
ەيەلٸ شوشىپ ويانعانداي تەگەنەنٸڭ قاسىنا وتىرا قالىپ, سۋدى شاشىراتىپ, بالانىڭ قۇيرىعى مەن ارقاسىن جۋا باستادى. سول كەزدە ولاردىڭ ٷلكەن قىزى (جەتٸ-سەگٸز جاستا) شاشى دۋدىراپ, جالاڭاياق ٸشكٸ ٷيدەن شىقتى. كٶزٸن ۋقالاپ تۇرىپ:
– ەكە, ماما, ونى نەگە جۋىندىرىپ جاتىرسىڭدار? بٸزگە اسىپ بەرەسٸڭدەر مە? – دەپ سۇرادى. ەكەسٸ شاتىناپ:
– جوعال! بارىپ ۇيىقتا, – دەپ ايقايلادى. ىستىق سۋدىڭ ٸشٸندە تەپكٸلەنگەن بالا ەپكەسٸن كٶرٸپ, ونان سايىن ايقايلاپ جىلادى. قىز قورقىپ ٷندەمەدٸ, ٸشكە قاراي بەتتەدٸ.
بالانىڭ جىلاي-جىلاي تاماعى قارلىعىپ, شىرىلى باسقا نەرسەگە ۇقساي باستادى. ٷستٸندەگٸ كٸر ىستىق سۋمەن جۋىلىپ, بارا-بارا جاپ-جالتىر ماي بالشىققا اينالدى. سۋدىڭ دا بەتٸنە ماي قالقىپ شىقتى. ول ەيەلٸنە قاراپ:
– بالدىر مەن كٸر سابىندى بەرە سال, – دەدٸ. تاپسىرعان زاتتارى دايىن بولعاندا:
– سەن كٶتەرٸپ تۇر, مەن ىسقىلاپ جۋايىن مۇنى, – دەدٸ ەيەلٸنە بۇيىرا سٶيلەپ. سونان سوڭ ەكەسٸ بالانىڭ موينىن, كٶتەنٸن, بارماقتارىنىڭ اراسىنا دەيٸن ىسقىلاپ جۋدى. ٷيدٸڭ ٸشٸن ساسىق يٸس باستى. ەيەل:
– ەكەسٸ, ابايلاساڭشى, ونىڭ تەرٸسٸن زاقىمداپ الما, – دەدٸ. ەكەسٸ:
– ونى قاعاز عوي دەپ پە ەدٸڭ, تەرٸسٸ وڭايلىقپەن جىرتىلا قويمايدى. سەن اناۋ بالا ساتىپ الۋشىلاردىڭ الاياقتىعىن بٸلمەيسٸڭ, ولار بالانىڭ قۇيرىعىنىڭ اراسىنا دەيٸن اشىپ كٶرەدٸ. تيتتەي كٸر بولسا, باعاسىن تٷسٸرٸپ جٸبەرەدٸ, – دەپ كەيٸدٸ
اقىرى ولار بالانى جۋىندىرىپ بولدى. ەيەل تازا ورامالمەن بالانىڭ ٷستٸن قۇرعاتتى. شامنىڭ جارىعىندا بالا قىپ-قىزىل بولىپ, ودان بۇرقىراپ ەتتٸڭ يٸسٸ شىقتى. بالا ەمشەك ٸزدەگەن سوڭ, ەيەل ونى ەمٸزە باستادى.
ەكەسٸ قولىن سٷرتٸپ, تەمەكٸسٸن تۇتاتتى. ەيەلٸنە قاراپ:
– بۇل جٷگٸرمەك مەنٸ ەبدەن شارشاتتى, – دەدٸ. بالا ەمٸپ جاتىپ, ۇيىقتاپ قالدى. ەيەلدٸڭ بالانى قۇشاقتاپ وتىرعاندا قيماستىق سەزٸمٸ وياندى. ەكەسٸ زٸلدەنە:
– بالانى ماعان بەر, جول الىس, – دەدٸ. تالىعىپ ۇيىقتاپ كەتكەن بالانىڭ اۋزىنان ەيەل ومىراۋىنىڭ ٷرپٸن شىعارعاندا, اۋزىن تامسانسا دا بالا ويانبادى.
ەكەسٸ بٸر قولىنا قاعاز شامدى, بٸر قولىنا شىرت ۇيقىدا جاتقان بالاسىن كٶتەرٸپ سىرتقا شىقتى. تار كٶشەدەن ٶتٸپ, قىستاقتىڭ قاق ورتاسىنداعى ٷلكەن جولعا تٷستٸ. تار كٶشەدە كەلە جاتقاندا ەسٸكتٸڭ الدىندا ٶزٸنٸڭ سوڭىنان قاراپ تۇرعان قوس جاناردى ەسكە الدى. ٸشتەي قاتتى قۇلازىعانىمەن ٷلكەن جولعا تٷسكەن سوڭ, بەرٸن ۇمىتتى...
(جالعاسى بار)
