Sońǵy jyldary ǵalamtordy kezgen túrli videolardy kórip, Qytailardyń qanshalyqty azǵyndyqqa batqanyna tańdana da, jiirkene de qaraǵan edik. «Jel soqpasa, shóptiń basy qimyldamaidy» degen ras qoi... Qytai jazýshysy, Nobel syilyǵynyń iegeri Mo Iannyń «Sharap eli» romanynda sálemnen keiingi dástúrli saýaly «tamaq ishtiń be?» dep bastalatyn qytai halqynyń tarihi sanasy qazirgi bylyqqan hám jemqorlyq jailaǵan qoǵamynda qandai tragediialar týdyrǵanyn, úreili syrlaryn jazýshy alýan túrli formalarmen jetkizgen. Álemdegi alpaýyt bailardyń jerik asyna ainalǵan náreste balany qalai qaqtap pisiretini, qarlyǵashtyń uiasynan qainatylyp jasalǵan sorpadaǵy titimdei qustyń kóz jasy – araq ashytý óneri neshe myń jylǵa sozylatyn jáne onysy epikalyq sarynda sýretteletin halyq úshin eń táýir «tiskebasar» ǵana sanalatyny tóbe quiqańdy shymyrlatady. Bir romannyń bir úzigin berip otyrmyz. Árine, kórkem shyndyqty real ómirmen shendestirgen durys emes, biraq astarly oidyń ar jaǵynda totalitarlyq júieniń, ulttyq azǵyndaýdyń kórinisi jatqany anyq. Gazettiń bul nómirinde sol romanda kezdesetin bir detaldyń shaǵyn úzindisin berip otyrmyz.
Mo IaN, Qytai jazýshysy, Nobel syilyǵynyń iegeri
Qystyǵyp shyqqan átesh úni Djin Iýnbaýdyń áielin selt etkizdi. Ol kórpege oranyp otyryp, júreginiń dúrs-dúrs soqqanyn estidi. Bozarǵan Ai sáýlesi tereze kózinen tógilip, qara kórpeni aǵartyp tur. Kúieýi uiyqtap jatyr, sol jaǵynda balasy Shiaý Baý pys-pys etip, jeńil tynys alady. Ol shapanyn jamylyp, syrtqa shyǵyp edi, Úrker batysqa qarai eńkeiip, Sholpan týyp, tań qylań beripti. Áieli qaita úige kirip, kúieýiniń aiaǵynan túrtti.
– Túregel, tez túregel! Tań atyp keledi.
Kúieýi qorylyn toqtatyp, aýzyn bir-eki shylpyldatyp aldy da, ornynan turdy. Kózin syǵyraityp, áieline qarap:
– Tań atty deisiń be? – dedi.
– Janyp tura bersin – dedi.
– Nege?
– Jana bersin. Bailyq pen kedeilik osy shamǵa qarap qalyp pa?..
Erli-baily ekeýiniń kóz janarlary toǵysyp baryp, maǵynasyz basqa jaqqa buryldy. Balalary uiqysyrap, shýlap, aiqailap qoiady. Bireýi jylaidy. Kúieýi jylap jatqan balanyń basynan túrtip:
– Nege jylaisyń, qaryz býǵan albasty, – dedi. Áieli kúrsinip:
– Sý ǵana qainatamyz ba? – dep surady.
– Qainat, eki shómish qainatsań boldy, – dedi.
Áieli balaýyz shamdy jaǵyp, qazandy jýýǵa kiristi. Ábden tazartyp jýyp bolǵan soń, qazanǵa sý quidy da qaqpaǵyn japty. Kúieýi alasa oryndyqta otyr, júzi jasańǵyraǵandai bolyp kóringen áieline tamsana qaraidy. Qazandaǵy sý sarqyldap qainai bastady... Áieli oshaqqa otyn salǵandy toqtatyp, zaiybyna:
– Bet jýatyn tegeneni alyp kel, – dedi. Kúieýi syrtqa shyǵyp, tegeneni alyp kelgende qazannan kóterilgen bý shamdy óshire jazdady. Áieli shómishti alyp, ystyq sýdy tegenege quidy.
– Azyraq sýyq sý quiamyz ba? – dedi. Áieli saýsaǵyn malyp kórip:
– Bolady, babynda eken, sen ony kóterip ákel, – dep buiyrdy. Kúieýi uiqyda jatqan kishkentai balany kórpeniń ishinen sýyryp aldy. Bala qyńsylap, jylai bastady. Ákesi onyń quiryǵynan qaǵyp:
– Jylama, altynym! Qazir seni jýyndyramyz, – dedi. Áiel balany aldy. Bala qushaǵyna tyǵylyp, byldyrlap jatyr:
– Mama ber, mama ber...
Áiel sharasyz tabaldyryqqa otyryp, túimesin aǵytty. Balanyń aýzy omyraýdyń úrpine sap ete tústi. Áiel balanyń salmaǵynan búkireiip ketipti. Erkegi tegenedegi sýǵa qolyn malyp kórdi de:
– Endi emizbe, sý sýyp qalady, – dedi. Áiel balanyń quiryǵyna qaǵyp:
– Balam, sora bermeshi, súliktei sordyń ǵoi. Sýǵa jýynyp al, jýynyp bolǵan soń qalaǵa baryp, baqytqa kenelesiń, – dedi. Ol balany iterip edi, balanyń omyraýǵa jabysqan aýzy shyǵar emes. Semip qalǵan omyraý, shektei sozyldy. Kúieýi balany julyp aldy, bala baj etti.
Ashýlanǵan ákesi:
– Bajyldama, –dep balanyń quiryǵynan ura bastady. Áieli kóńilsiz ǵana:
– Baiqasańshy, denesi kógerip qalsa, satqanda dárejesi tómendep, baǵasy arzandaidy, – dedi. Erkegi balanyń kiimin jyrtyp laqtyryp jiberip, tyr jalańash balany ystyq sýǵa saldy. Balanyń shyrqyrap jylaǵan ashy úni jota-qyrattardan sharyqtap, asqar taýdyń qaq tóbesine bir-aq jetkendei boldy. Bala eki aiaǵyn búgip, joǵary shorshidy, ákesi tómen basady. Ystyq sý áieldiń betine shashyrap ketip edi, ol betin basyp kúbirlep:
– Ákesi, bul sý tym ystyq eken, balanyń eti qyzaryp qalsa, alýshy jaq baǵasyn túsire me dep qorqamyn, – dedi. Erkektiń óńi qýqyldanyp:
– Bul qaryz býǵan nemeniń ystyq pen sýyqty biletinin qarai gór, ákel, jarty shómish sýyq sý qui ústine, – dedi. Áieli ornynan ushyp túregeldi. Keýdesin jabýǵa da mursasy kelmei, eki omyraýy salaqtap, kiimi jalbyrap tizesine tústi. Ol jarty shómish sýdy tegenege quidy da, qolmen aralastyryp jiberip:
– Endi ystyq emes, balam jyla ma, jyla ma, jarai ma? – dedi.
Bala jylap jatyr, qol-aiaǵyn tepkilep, sýǵa túspei álek saldy. Ákesi ony kúshtep turyp sýǵa batyrdy. Qasynda meńireiip turǵan áieline:
– Ólikpisiń! Kómektesseńshi, – dep zekidi.
[caption id="attachment_9258" align="alignleft" width="354"]
Áieli shoshyp oianǵandai tegeneniń qasyna otyra qalyp, sýdy shashyratyp, balanyń quiryǵy men arqasyn jýa bastady. Sol kezde olardyń úlken qyzy (jeti-segiz jasta) shashy dýdyrap, jalańaiaq ishki úiden shyqty. Kózin ýqalap turyp:
– Áke, mama, ony nege jýyndyryp jatyrsyńdar? Bizge asyp beresińder me? – dep surady. Ákesi shatynap:
– Joǵal! Baryp uiyqta, – dep aiqailady. Ystyq sýdyń ishinde tepkilengen bala ápkesin kórip, onan saiyn aiqailap jylady. Qyz qorqyp úndemedi, ishke qarai bettedi.
Balanyń jylai-jylai tamaǵy qarlyǵyp, shyryly basqa nársege uqsai bastady. Ústindegi kir ystyq sýmen jýylyp, bara-bara jap-jaltyr mai balshyqqa ainaldy. Sýdyń da betine mai qalqyp shyqty. Ol áieline qarap:
– Baldyr men kir sabyndy bere sal, – dedi. Tapsyrǵan zattary daiyn bolǵanda:
– Sen kóterip tur, men ysqylap jýaiyn muny, – dedi áieline buiyra sóilep. Sonan soń ákesi balanyń moinyn, kótenin, barmaqtarynyń arasyna deiin ysqylap jýdy. Úidiń ishin sasyq iis basty. Áiel:
– Ákesi, abailasańshy, onyń terisin zaqymdap alma, – dedi. Ákesi:
– Ony qaǵaz ǵoi dep pe ediń, terisi ońailyqpen jyrtyla qoimaidy. Sen anaý bala satyp alýshylardyń alaiaqtyǵyn bilmeisiń, olar balanyń quiryǵynyń arasyna deiin ashyp kóredi. Tittei kir bolsa, baǵasyn túsirip jiberedi, – dep keiidi
Aqyry olar balany jýyndyryp boldy. Áiel taza oramalmen balanyń ústin qurǵatty. Shamnyń jaryǵynda bala qyp-qyzyl bolyp, odan burqyrap ettiń iisi shyqty. Bala emshek izdegen soń, áiel ony emize bastady.
Ákesi qolyn súrtip, temekisin tutatty. Áieline qarap:
– Bul júgirmek meni ábden sharshatty, – dedi. Bala emip jatyp, uiyqtap qaldy. Áieldiń balany qushaqtap otyrǵanda qimastyq sezimi oiandy. Ákesi zildene:
– Balany maǵan ber, jol alys, – dedi. Talyǵyp uiyqtap ketken balanyń aýzynan áiel omyraýynyń úrpin shyǵarǵanda, aýzyn tamsansa da bala oianbady.
Ákesi bir qolyna qaǵaz shamdy, bir qolyna shyrt uiqyda jatqan balasyn kóterip syrtqa shyqty. Tar kósheden ótip, qystaqtyń qaq ortasyndaǵy úlken jolǵa tústi. Tar kóshede kele jatqanda esiktiń aldynda óziniń sońynan qarap turǵan qos janardy eske aldy. Ishtei qatty qulazyǵanymen úlken jolǵa túsken soń, bárin umytty...
(Jalǵasy bar)
