قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جەنە ونىڭ نەگٸزدەرٸ
I. كٸرٸسپە
II. نەگٸزگٸ بٶلٸم
2.1. قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ تٷسٸنٸگٸ
2.3. قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷسٸنٸگٸ جەنە ماڭىزى
2.4. قىلمىس جەنە قىلمىس قۇرامى
2.5. قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷرلەرٸ
قورىتىندى
قوسىمشا
پايدالانعان ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸ
كٸرٸسپە
مەنٸڭ كۋرستىق جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبىم «قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جەنە ونىڭ نەگٸزدەرٸ». بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋ بارىسىندا ەدەبيەتتەر مەن باسىلىمداردى قولداندىم. زەرتتەۋ بارىسىندا كەلەسٸدەگٸدەي تاقىرىپتارعا جٸكتەپ قاراستىردىم:
• قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ تٷسٸنٸگٸ
• قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ نەگٸزدەرٸ
• قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷسٸنٸگٸ جەنە ماڭىزى
• قىلمىس جەنە قىلمىس قۇرامى
• قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷرلەرٸ
كۋرستىق جۇمىستى جازۋداعى ۇستانعان ماقساتىم: قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جەنە ونىڭ نەگٸزدەرٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸن, قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷسٸگٸ مەن مازمۇنىن جەنە قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷرلەرٸن تولىقتاي زەرتتەۋ بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار كۋرستىق جۇمىسىمدا تولىعىراق بٶلٸمدەر بويىنشا ماعلۇماتتار ايتىلادى. بۇل كۋرستىق جۇمىس كٶپتەگەن قىزىقتى ماعلۇماتتاردى قامتيدى. ەندٸ قىسقاشا مەلٸمدەمە بەرٸپ كەتەتٸن بولساق:
نەگٸزگٸ بٶلٸمنٸڭ بٸرٸنشٸ تاقىرىبى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ, قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ مازمۇنى, سونداي-اق قىلمىستىق جاۋاپتىلىق سيپاتىنا قاراي جازا تاعايىندالمايتىن جەنە جازا تاعايىندالاتىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا جالپى تٷسٸنٸك بەرٸلگەن. قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ نەگٸزدەرٸ, قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷسٸنٸگٸ, مازمۇنى جەنە قىلمىس قۇرامىنىڭ ەلەمەنتتەرٸن ەكٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ تاقىرىپتاردا قاراستىردىم.
نەگٸزگٸ بٶلٸمنٸڭ تٶرتٸنشٸ, بەسٸنشٸ تاقىرىپتارىندا قىلمىس جەنە قىلمىس قۇرامى جەنە ولاردىڭ ٶزارا بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى جەنە بٸر-بٸرٸمەن ۇقسامايتىن قىلمىستىق-قۇقىلىق تٷسٸنٸكتەر ەكەندٸگٸ جايلى, سونداي-اق قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷرلەرٸن جان-جاقتى قامتۋعا تىرىستىم.
زەرتتەۋ جۇمىسىمنىڭ ماقساتتارى مەن مٸندەتتەرٸ: كۋرستىق جۇمىسىمنىڭ ماقساتى قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ نەگٸزدەرٸنٸڭ, مەنٸن, جٷيەسٸن, ماقساتىن, قاعيدالارىن تولىعىراق اشىپ, تولىق مەلٸمەتتەر بەرۋ.
زەرتتەۋ جۇمىسىمنىڭ قۇرىلىمى: كٸرٸسپەدەن, نەگٸزگٸ بٶلٸمنەن, قورىتىندى, قوسىمشا, پايدالانعان ەدەبيەتتەردەن تۇرادى.
زەرتتەۋ پەنٸ: قىلمىستىق قۇقىق.
2.1.قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ تٷسٸنٸگٸ
مەملەكەت ٶز ازاماتتارىنان كونستيتۋتسييادا كٶرسەتٸلگەن بەلگٸلٸ بٸر ەلەۋمەتتٸك تالاپتاردى قاتاڭ ورىنداۋدى تالاپ ەتەدٸ, ونى ورىنداماعان رەتتە ازاماتتارعا زاڭدا كٶرسەتٸلگەن نەگٸزدە مورالدىق نەمەسە قۇقىلىق جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلەدٸ.قۇقىلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ قاتال تٷرٸ قىلمىستىق جاۋاپتىلىق بولىپ سانالادى.
قىلمىستىق جاۋاپتىلىق مەملەكەتتٸك زاڭ شىعارۋشى ورگانى ارقىلى قىلمىستىق جازالاۋ قاتەرٸمەن تيىم سالىنعان قوعامعا قاۋٸپتٸ كٸنەلٸ تٷردە ٸستەلگەن ٸس-ەرەكەت ٷشٸن عانا بەلگٸلەنەدٸ.
ادام قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا ٸستەگەن ٸس-ەرەكەتتەرٸندە قىلمىستىق زاڭدا كٶرسەتٸلگەن ناقتىلى بٸر قىلمىستىڭ قۇرامى بولعان جاعدايدا عانا تارتىلادى.مىسالى: توناۋ, ۇرىپ-سوعۋ, دەنساۋلىققا قاساقانا ورتاشا زييان كەلتٸرۋ, بۇزاقىلىق, ت.ب.مۇنىڭ ٶزٸندە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ونىڭ ٸس-ەرەكەتٸ ناقتى قىلمىس قۇرامىن تٷزەيتٸن قىلمىستىق قۇقىلىق نورمالاردى كٸنەلٸ تٷردە عانا بۇزعاندا جٷزەگە اسىرىلادى.
ياعني, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق بۇل قىلمىستىق قۇقىلىق نورمانى بۇزۋدىڭ نەتيجەسٸ, قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتتٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى.قىلمىس ٸستەلمەسە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق تا بولمايدى.قىلمىستىق زاڭ بويىنشا جازالاۋ قاتەرٸمەن تيىم سالىنعان قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتتەر ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق تەك قانا قىلمىس ٸستەۋ ارقىلى كەلتٸرٸلگەن زيياننىڭ كٶلەمٸنە, قىلمىستىڭ جاسالۋ تەسٸلٸنە, كٸنەنٸڭ نىسانىنا, قىلمىسكەردٸڭ تۇلعاسىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكە الا وتىرىپ جٷزەگە اسىرىلادى.
قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ٶزٸنە تەن ەرەكشەلەگٸمەن وقشاۋلانعان قۇقىلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ بٸر تٷرٸ بولىپ تابىلادى.
قىلمىستىق جاۋاپتىلىق - ٶزٸنٸڭ نىسانى, مازمۇنى جاعىنان مەملەكەتتٸك كٷشتەۋ مەنٸ بار جاۋاپتىلىقتىڭ تٷرٸ.ٶيتكەنٸ مەملەكەت كەز كەلگەن قىلمىسقا تيٸسٸنشە باعا بەرە وتىرىپ, ونى ٸستەگەن ادامعا مەملەكەت تاراپىنان زاڭدا كٶرسەتٸلگەن كٷشپەن ورىندالۋعا تيٸستٸ شارالاردى قولدانۋدى جٷزەگە اسىرادى.ياعني, قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك مازمۇنىنىڭ ٶزٸ سول سۋبەكتٸگە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جٷكتەي وتىرىپ, مەملەكەت ونىڭ ٸستەگەن قىلمىسىن مٸنەپ, وعان زاڭدىلىق باعا بەرەدٸ.
قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ مازمۇنى (تەرٸس قىلىققا مورالدىق ساياسي باعا بەرٸپ مٸنەۋ جەنە مەملەكەت, قوعام تاراپىنان قىلمىسىن بەتٸنە باسۋ) جەنە زاڭدىلىق (قىلمىس ٸستەگەن ادامعا قولدانىلاتىن مەملەكەتتٸك كٷشتەۋ شارالارى).بۇلار قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ ماڭىزدى, مەندٸ ەكٸ بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
سونىمەن, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق دەپ- قىلمىس زاڭى بويىنشا قىلمىس دەپ بەلگٸلەنگەن ناقتى ٸس-ەرەكەتتٸ ٸستەگەن ادامدى مەملەكەت اتىنان ونىڭ تيٸستٸ ورگاندارى ارقىلى مٸنەۋشٸلٸگٸن ( ايىپتاۋشىلىعىن) ايتامىز.
قىلمىستىق جاۋاپتىلىق-قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناس مەسەلەسٸمەن تىعىز بايلانىستى.بۇل بايلانىس ەكٸ جاقتى كٶرٸنٸس ارقىلى بەلگٸلەنەدٸ.بٸرٸنشٸدەن, قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناس قىلمىستىق جاۋاپتىلىق سيياقتى ٸستەلگەن قىلمىستىڭ قۇقىلىق زاردابى.
ياعني, ناقتى قىلمىس جاسالماسا قىلمىستىق جاۋاپتىلىق تا, قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناس تا جوق.ەكٸنشٸدەن, ناقتى قىلمىس جاسالعان ۋاقىتتان باستاپ قىلمىستىق جاۋاپتىلىق, ال مۇنىمەن بٸرگە بٸر مەزەتتە ٸستەلگەن قىلمىستىڭ سالدارىنان قىلمىستىق قۇبىلىس, ياعني قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناس پايدا بولادى. بۇل جەردە ٸستەلگەن قىلمىس زاڭدىلىق فاكت بولىپ تابىلادى.تاراپتاردىڭ اراسىندا قىلمىستىڭ سۋبەكتٸسٸمەن (قىلمىس جاساعان اداممەن) مەملەكەتتٸڭ اتىنان ٶكٸلدٸك العان ورگانداردىڭ اراسىندا تيٸسٸنشە قۇقىلىق قاتىناستار پايدا بولادى.قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناس بٸر جاعىنان مەمەلەكەت اتىنان ەدٸل سوتتىلىقتى جٷزەگە اسىراتىن انىقتاما, تەرگەۋ, پروكۋراتۋرا, سوت ورگاندارىمەن, ەكٸنشٸ جاعىنان قىلىمىس ٸستەگەن سۋبەكتٸنٸڭ اراسىنداعى قاتىناس بولىپ تابىلادى.بۇل قاتىناستار ماتەريالدىق مازمۇنعا يە بولادى.
ولار ٸستەگەن قىلمىستىڭ فاكتٸسٸنە قاتىستى:ٸستەلگەن قىلمىستىڭ قۇرامى قانداي, كٸنەنٸڭ نىسانى, دەرجەسٸ, قىلمىسكەردٸڭ تۇلعاسى, بٸتكەن نەمەسە بٸتپەگەن قىلمىس پا? مۇندا قىلمىسقا قاتىسۋ نەمەسە قىلمىسقا جاناسۋشىلىق بولادى ما جەنە ت.ب.سونداي-اق جازانى تاعايىنداۋ نەمەسە جازانى ٶزگەرتۋ شارتتارى, جازادان بوساتۋ سيياقتى مەسەلەلەرگە بايلانىستى بولادى.
قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناس ٸس جٷرگٸزۋ قۇقىقىلىق قاتىناستارمەن تىعىز بايلانىستى.ٶيتكەنٸ, قىلىمىستىق قۇقىلىق قاتىناس قىلىمىس ٸستەۋ فاكتٸسٸنە بايلانىستى بولادى.ٸستەلگەن قىلمىس بويىنشا ونى قوزعاۋ, تەرگەۋ,سوتتا قاراۋ مەسەلەلەرٸ قىلمىستىق ٸس جٷرگٸزۋ قۇقىلىق قاتىناستار ارقىلى دامىپ, جٷزەگە اسىرىلادى.بۇل قاتىناستار سۋبەكتٸمەن مەملەكەتتٸڭ ونىڭ ۋەكٸلدٸگٸن جٷزەگە اسىراتىن ورگاندار اراسىندا ٸسكە اسىرىلادى.
قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناستار سۋبەكتٸلەرٸ زاڭ بويىنشا ايرىقشا قۇقىقتار مەن مٸندەتتەرگە يە بولادى.قىلمىسكەر قۇقىقتىق قاتىناستىڭ وبەكتٸسٸ بولىپ تانىلادى.
مەملەكەت قىلمىسكەردٸ جازالاي وتىرىپ, باسقالاردى قىلىمىس ٸستەۋدەن ساقتاندىرادى جەنە سوتتالعان ادامدى تٷزەۋ ماقساتىن جٷزەگە اسىرادى. مەملەكەتتٸڭ وسى فۋنكتسيياسىن اتقارۋ كەزٸندە قىلمىسكەردە مەملەكەتكە ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸرەتٸن قاتىناستىڭ سۋبەكتٸسٸ رەتٸندە كٶرٸنەدٸ.مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت وسىنداي قاتىناستىڭ وبەكتٸسٸ بولىپ قالادى.
قىلمىستىق قۇقىقتىق قاتىناستىڭ پايدا بولۋىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ جٷزەگە اسىرىلۋى دەپ تٷسٸنۋگە بولمايدى.تەك سوتتىڭ ايىپتاۋ ٷكٸمٸ زاڭدى كٷشٸنە ەنگەننەن كەيٸن عانا قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جٷزەگە اسىرىلادى.سوت ايىپتىنى كٸنەلٸ دەپ تاني وتىرىپ, قىلمىسكەر مەن مەملەكەت اراسىندا كٸنەلٸنٸڭ قىلمىس جاساعان ۋاقىتىنان باستاپ قىلمىستىق قۇقىقتىق قاتىناستىڭ ورىن العاندىعىن بەكٸتەدٸ.
قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناس مەملەكەتتٸڭ جازا جٶنٸندەگٸ قۇقىعى مەن قىلمىسكەردٸڭ تيٸسٸنشە قىلمىسىتىڭ جاۋاپتىلىعىن كٶتەرۋ مٸندەتتٸلٸگٸمەن عانا شەكتەلٸپ قويمايدى.قىلمىسادامنىڭ قىلمىستىق جاۋاپتىلىعى وعان سوت تاعايىنداعان جازانى ٶتەۋمەن جٷزەگە اسىرىلادى.كەر تيٸستٸ ٷكٸمەت ورگانىنىڭ كٷشتەۋ ارقىلى ىقپال ەتەتٸن وبەكتٸسٸ عانا ەمەس, بەلگٸلٸبٸر قۇقىقتاردىڭ سۋبەكتٸسٸ دە.ٶيتكەنٸ جازالاۋ شارالارى وعان ونىڭ جاساعان قىلمىسىنىڭ تابيعاتىنا وسى قىلمىسقا زاڭدا بەلگٸلەنگەن جازاعا, ياعني ساكتسيياعا, قىلمىستىق كودەكستٸڭ جالپى بٶلٸمٸندەگٸ جازا تاعايىنداۋ تۋرالى ەرەجەلەرگە ساي جٷزەگە اسىرىلادى.سوندىقتان دا قىلمىستىق قۇقىلىق قاتىناس مەملەكەتتٸڭ قىلمىسكەر جٶنٸندەگٸ قۇقىعىن بەلگٸلەپ قانا قويمايدى, سونىمەن بٸرگە ەدٸل سوتتىلىقتى جٷزەگە اسىرۋدا دارىندىلىقتىڭ كەپٸلٸ رەتٸندە دە كٶرٸنەدٸ.
ياعني, ونىڭ جٷزەگە اسىرىلۋى جازا ٶتەلٸپ بولعان سوڭ جويىلادى.بٸراقتا قىلمىستىق جاۋاپتىلىق بارلىق ۋاقىتتا دا جازانى ٶتەۋ رەتٸندە جٷزەگە اسىرىلمايدى.مىسالى, قىلمىس جاساعان ادام انىقتالمادى دەلٸك.مۇنداي رەتتە قىلىمىستىق قۇقىقتىق قاتىناس (قىلمىس ٸستەگەن ادام مەن مەملەكەت اراسىنداعى) جٷزەگە اسپايدى.قىلمىس جاساعان كٸنەلٸ ادامەگەردە ول اۋىر قىلمىس جاساۋمەن بايلانىستى بولسا, قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا جەنە جازاعا تارتىلادى.بٸراقتا قولدانىپ جٷرگەن قىلمىستىق جازاعا سەيكەس بارلىق ۋاقىتتا دا قىلمىس جاساعان ادامعا جازا تاعايىندالۋى مٸندەتتٸ ەمەس.مىسالى, قىلمىستىق كودەكستٸڭ 68- بابىنىڭ 1,2-بٶلٸكتەرٸندە «قىلىمىس بەلگٸلەرٸ بار ەرەكەت جاساعان ادامدى ەگەر سوت ٸستٸ قاراعان كەزدە جاعدايدىع ٶزگەرۋ سالدارىنان ول جاساعان ەرەكەت قوعامعا قاۋٸپتٸ ەمەس دەپ تانىلسا, سوت قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلۋى مٷمكٸن».
بٸرٸنشٸ رەتكٸشٸگٸرٸم نەمەسە ورتاشا اۋىرلىقتاعى قىلىمىس جاساعان ادامدى, ەگەر ول ادامنىڭ ودان كەيٸنگٸ مٷلتٸكسٸز مٸنەز-قۇلقىنا بايلانىستى ٸس سوتتا قارالعان ۋاقىتتا ول قوعامعا قاۋٸپتٸ دەپ ەسەپتەلە المايتىندىعى بەلگٸلەنسە, سوت قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتۋ مٷمكٸن دەلٸنگەن.وسى باپتا قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتۋ نەگٸزٸ كٶرسەتٸلگەن.ال قىلمىستىق كودەكستٸڭ 74- بابىنىڭ 1-بٶلٸگٸندە: «كٸشٸگٸرٸم جەنە ورتشا اۋىرلىقتاعى قىلمىسى ٷشٸن سوتتالعان ادامدى, ەگەر جازانى ٶتەۋ ٶرت نەمەسە كەزدەيسوق اپات, وتباسىنىڭ ەڭبەككە جارامدى جالعىز مٷشەسٸنٸڭ اۋىر ناۋقاستانۋى نەمەسە قايتىس بولۋى نەمەسە بپاسقادا تٶتەنشە مەن-جايلارىنىڭ سالدارىنان سوتتالعان ادام نەمەسە ونىڭ وتباسى ٷشٸن ونىڭ جازاسىن ٶتەۋٸ اسا اۋىر زارداپقا ەكەلٸپ سوقتىرۋى مٷمكٸن بولسا, سوت جازادان بوساتۋى مٷمكٸن» دەپ كٶرسەتٸلگەن.مۇندا قىلمىستىق جازادان بوساتۋدىڭ نەگٸزٸ عانا كٶرسەتٸلگەن.سونىمەن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ٶزٸنٸڭ سيپاتىنا قاراي جازا تاعايىندالاتىن جەنە جازا تاعايىندالمايتىن بولىپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ.جازا تاعايىندالمايتىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ايىپتاۋشىلىق فاكتٸسٸمەن اياقتالادى.ال جازا تاعايىندالاتىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتا ايىپتاۋشىلىقپەن بٸرگە جازالاۋ فاكتٸسٸ دە بار.وسىعان بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپتىلىق بۇل جازاعا قاراعاندا جەكە, اۋقىمى كەڭ, قىلمىستىق قۇقىلىق تٷسٸنٸك ەكەندٸگٸن ونىڭ جازاسىز اق قولدانانىلاتىندىعىن جەنە ورىندالاتىنىن كٶرەمٸز. قىلمىستىق جاۋاپتىلىقسىز جازا تاعايىنداۋ مٷمكٸن ەمەس.سونىمەن, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جەنە جازا ٶزارا بٸر-بٸرٸنە ۇقساس ەمەس ۇعىمدار ەكەندٸگٸن اڭعارامىز.
2.2. قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ نەگٸزدەرٸ
قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ نەگٸزٸن دۇرىس انىقتاۋ قۇقىق قولدانۋ ورگاندارى قىزمەتٸنٸڭ زاڭدىلىقتى قاتاڭ ساقتاۋىنىڭ كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى.
قىلمىستىق قۇقىق بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ نەگٸزٸ بولىپ قىلمىستىق زاڭدا كٶرسەتٸلگەن قىلمىس قۇرامىنىڭ بارلىق بەلگٸلەرٸ بار ٸس-ەرەكەتتٸ ٸستەۋ بولىپ تابىلادى (3-باپ).ياعني, بۇل دەگەن قىلمىستىق جاۋاپقا جەنە جازاعا تەك قانا قىلمىس ٸستەگەندە, ياعني قىلمىستىق زاڭدا كٶرسەتٸلگەن قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتتەردٸ قاساقانا نەمەسە ابايسىزدىقتان ٸستەگەنگە ايىپتى ادامعا عانا تاعايىندالاتىنىن كٶرسەتەدٸ. دەمەك, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق نەگٸزٸ ٸس-ەرەكەتتە قىلمىس قۇرامىنىڭ بولۋى بولىپ تابىلادى. قىلمىستىق زاڭ قىلمىس قۇرامى دەگەن تەرميننٸڭ مازمۇنىن اشىپ كٶرسەتپەيدٸ. بۇل مەسەلە قىلمىستىق قۇقىق تەوريياسىندا عانا اشىپ كٶرسەتٸلەدٸ.
ادامنىڭ (قىلمىس سۋبەكتٸسٸنٸڭ) قىلمىستىق زاڭدا كٶرسەتٸلگەن قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتتەردٸ (قىلمىستىڭ وبەكتيۆتٸك جاعى) كٸنەلٸ تٷردە قاساقانا نەمەسە ابايسىزدىقتان ٸستەۋٸ (قىلمىس سۋبەكتيۆتٸ جاعى) قىلمىس قۇرامىنىڭ بەلگٸلەرٸ بولىپ تابىلادى.
قىلمىستىڭ وبەكتٸسٸ بولىپ تابىلاتىن قىلمىستىق زاڭ قورعايتىن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ جيىنتىعى قىلمىستىق كودەكستٸڭ 2-بابىندا كٶرسەتٸلگەن. سونىمەن, قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ نەگٸزٸ بولىپ قىلمىس قۇرامى بولاتىنىن بٸلدٸك.ٸس-ەرەكەتٸندە قىلمىس قۇرامىنىڭ ەڭ كەم دەگەندە بٸر بەلگٸسٸ جوق بولسا ول قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلاتىن نەگٸز جوق.
2.3. قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷسٸنٸگٸ جەنە ماڭىزى
قىلمىستىق زاڭدا قىلمىستىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ بەرٸلگەن, سونىمەن بٸرگە ەرەكشە بٶلٸمدە ناقتى قىلمىستار جەكە-جەكە كٶرسەتٸلگەن.
قىلمىستىق زاڭ قىلمىس قۇرامى دەگەن تٷسٸنٸكتٸ اشپايدى.بۇل تٷسٸنٸكتٸ قىلمىستىق قۇقىق تەوريياسى عانا بەرەدٸ.
قىلمىستىڭ قۇرامى دەپ – قىلمىس زاڭ بويىنشا قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتتەردٸ بەلگٸلٸ بٸر قىلمىستىڭ قاتارىنا جاتقىزۋ مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قىلمىستىڭ وبەكتيۆتٸك جەنە سۋبەكتيۆتٸك جاقتارىنان قۇرالعان ەلەمەنتتەردٸڭ جەنە ولاردىڭ بەلگٸلەرٸنٸڭ جيىنتىعىن ايتامىز.
قىلمىستىڭ قۇرامىنىڭ ەرقايسىسى ونىڭ سۋبەكتيۆتٸك جەنە وبەكتيۆتٸك بەلگٸلەرٸمەن سيپاتتالادى.بارلىق جٷيەلەر سەكٸلدٸ قىلمىستىڭ قۇرامى دا بەلگٸلٸ بٸر ەلەمەنتتەردەن تۇرادى.وسى بەلگٸلەردٸڭ قوسىمشا جٷيەلەرٸنٸڭ ەڭ بولماعاندا بٸرەۋٸنٸڭ جوق بولۋى جٷيەنٸڭ بولماۋىنا, ياعني قىلمىس قۇرامىنىڭ تۇتاستاي جوق بولۋىنا ەكەپ سوعادى.بۇل جەردە قىلمىس قۇرامىنىڭ ەلەمەنتتەرٸ دەپ, قىلمىس قۇرامى جٷيەلەرٸن قۇرايتىن باستاپقى كومپانەنتتەردٸ ايتامىز.
قىلمىس قۇرامى بەلگٸلەرٸنە مىناداي 4 تٷرلٸ ەلەمەنتتەر جاتادى: وبەكت, وبەكتيۆتٸك جاعى, سۋبەكت, سۋبەكتيۆتٸك جاعى. مىسالى, بٶتەن مٷلكٸن قاساقانا جويۋ نەمەسە بٷلدٸرۋ قىلمىسى (187-باپ) بەلگٸلەرٸ بولىپ بٸرٸنشٸدەن, باسقا بٸرەۋدٸڭ مٷلكٸنە قول سۇعۋ, ەكٸنشٸدەن, وسى مٷلٸكتٸ جويۋ نەمەسە بٷلدٸرۋ, ٷشٸنشٸدەن, وسى ەرەكەتتٸ قاساقانا ٸستەۋ, تٶرتٸنشٸدەن, بۇل ٸس-ەرەكەت اۋىرلاتاتىن جاعدايدا جاسالسا ول ٷشٸن 14-كە تولعان ادام جاۋاپقا تارتىلادى.وسى كٶرسەتٸلگەن تٶرت بەلگٸنٸڭ بٸرەۋٸ جوق بولسا, وندا بۇل قىلمىس قۇرامى بولمايدى.ەگەر ادام بٶتەن ادامنىڭ مٷلكٸن ابايسىزدا بٷلدٸرسە نەمەسە جويسا وندا كٸنەلٸنٸڭ ەرەكەتٸندە باسقا بٸر قىلمىس قۇرامى بولادى.سەبەبٸ, بۇل جەردە 187-باپتا كٶرسەتٸلگەن قىلمىستىڭ باستى بەلگٸسٸ قىلمىستى قاساقانالىقپەن ٸستەۋ جوق.ەربٸر قىلمىس قۇرامىنىڭ بەلگٸلەرٸ ەرەكشە بٶلٸمدەگٸ باپتاردىڭ ديسپوزيتسيياسىندا عانا ەمەس, قىلمىستىق زاڭنىڭ كٶپتەگەن بەلگٸلەرٸ اتالىپ كٶرسەتٸلگەن.مۇنىڭ ٶزٸندە ديسپوزيتسييالاردىڭ ەرەكشەلٸگٸن انىقتايتىن جەنە ونى باسقا قىلمىستاردان اجىراتاتىن سوعان تەن بەلگٸلەرٸنٸڭ تٸزبەگٸن بەرەدٸ.
بارلىق قىلمىستارعا جالپىلاما ورتاق نەمەسە ناقتى قىلمىس توپتارىنا تەن بەلگٸلەر جالپى بٶلٸمنٸڭ باپتارىندا انىقتالادى.مىسالى, بٶتەننٸڭ مٷلكٸن ۇرلاۋدى انىقتايتىن قىلمىستىق كودەكستٸڭ 175-بابىنىڭ ديسپوزيتسيياسىندا وسى قىلمىستىڭ نە سۋبەكتٸسٸ, نە كٸنەنٸڭ نىسانى اتالماعان.
بۇل جالپىلاما بەلگٸلەر قىلمىستىق كودەكستٸڭ 15 جەنە 20-باپتارىندا كٶرسەتٸلگەن. قىلمىستىق كودەكستٸڭ 175- بابىندا ۇرلىقتىڭ وعان تەن بەلگٸسٸ – باسقا بٸرەۋدٸڭ مٷلكٸن جاسىرىن تٷردە ۇرلاۋ عانا كٶرسەتٸلگەن.وسى بەلگٸ ارقىلى ۇرلىق توناۋدان ەرەكشەلەنەدٸ. ەربٸر قىلمىس ٸستەلگەن ۋاقىتىندا كٶپتەگەن بەلگٸلەرمەن سيپاتالادى. وسى بەلگٸلەردٸڭ بارلىعى دا قىلمىس قۇرامىنا جاتپايدى. قىلمىس قۇرامىندا مۇقيياتتىلقپەن تاڭداپ الىنعان تٷرلٸك بەلگٸلەر عانا قوسىلادى.
تٷرلٸك بەلگٸلەر دەگەنٸمٸز بارلىق قىلمىستارعا ورتاق, ولاردىڭ قوعامعا قاۋٸپتٸلٸگٸن جەنە قۇقىققا قايشىلىعىن بٸلدٸرەتٸن جيىنتىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ بولادى.تٷرلٸك بەلگٸگە جاتپايتىن تەك قانا جەكەلەگەن قىلمىسقا تەنە بەلگٸلەر قىلمىس قۇرامىنا قوسىلمايدى.سوندىقتان ولار قىلمىس قۇرامىنان تىسقارى بولادى دا, وسىعان بايلانىستى ونىڭ قىلمىستى سارالاۋ ٷشٸن مۆڭىزى بولمايدى.مىسالى, بٸرەۋدٸڭ مٷلكٸن ۇرلاعاندا (اقشا, زات, قۇجات ت.س.س) نەمەسە ول ۇرلىقتىڭ قاشان بولعانى قىلمىستى سارالاۋعا ەسەر ەتپەيدٸ.
تٷرلٸك بەلگٸ سول نەمەسە باسقا قىلمىستىڭ مٸندەتتٸ بەلگٸلەرٸ بولىپ تابىلادى.وسى تٷرلٸك بەلگٸلەردٸڭ بٸرەۋٸ جوق بولسا, وندا قىلمىس قۇرامى دا بولمايدى.مىسالى, باسقا بٸرەۋدٸڭ مٷلكٸن ۇرلاۋدىڭ تٷرلٸك بەلگٸسٸ – ونى جاسىرىن ۇرلاۋ.ەگەر باسقا بٸرەۋدٸڭ مٷلكٸن الۋ جاسىرىن تٷردە ەمەس, اشىق تٷردە جٷزەگە اسىرىلسا, وندا ۇرلىق ەمەس, باسقا قىلمىس قۇرامى - توناۋ بولادى.
قىلمىس قۇرامى بٸر عانا قىلمىستىق قۇقىلىق نورمادا – بٸر باپتا كٶرسەتٸلۋٸ مٷمكٸن. مىسالى, 314-باپ – قىزمەت جٶنٸندەگٸ جالعاندىق.
باسقا جاعدايلاردا قىلمىستىق كودەكستٸڭ بٸر بابىندا قىلمىس قۇرامىنىڭ بٸر نەمەس بٸرنەشە تٷرٸ قاراستىرىلۋى مٷمكٸن. مىسالى, قىلمىستىق كودەكستٸڭ 308-بابىندا قىلمىستىڭ قاۋٸپتٸلٸك دەرەجەسٸنە قاراي بيلٸكتٸ نەمەسە قىزمەتتٸك ٶكٸلەتتٸلٸكتٸ اسىرا پايدالانۋدىڭ ٷش قۇرامى كٶرسەتٸلگەن: باپتىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸندە وسى قىلمىستىڭ جاي تٷرٸ, ال ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ بٶلٸگٸندە وسى قىلمىستىڭ اۋىر نەمەسە ٶتە اۋىر تٷرلەرٸ كٶرسەتٸلگەن.
ەرەكشە بٶلٸمنٸڭ باپتارىندا ەدەتتە اياقتالعان نەمەسە ورىنداۋشىنىڭ تٸكەلەي ٸستەلگەن قىلمىستارى كٶرسەتٸلەدٸ.
الدىن الا قىلمىستى ەرەكەتتەردە نەمەسە قىلمىسقا قاتىسۋشى ادامداردىڭ: ۇيىمداستىرۋشى, ايداپ سالۋشى, كٶمەكتەسۋشٸ ەرەكەتتەرٸنە سول نەمەسە باسقا قىلمىستىڭ قۇرامىنىڭ بارلىق بەلگٸلەرٸ بولمايدى.مىسالى, ەيەلدٸ زورلاۋعا وقتالعاندا ونىمەن زورلاپ جىنىستىق قاتىناس جاساۋ ورىندالمايدى نەمەسە كٸسٸ ٶلتٸرۋگە وقتالعاندا قىلمىستىڭ زاردابى – ادام ٶلٸمٸ جوق.بٸراقتا وسى جاعدايلاردا كٸنەلٸنٸڭ ەرەكەتتەرٸندە ەرەكشە بٶلٸمدەگٸ اتالعان باپتاردا كٶرسەتٸلگەن قىلمىستىڭ بارلىق بەلگٸلەرٸنٸڭ بولماۋى ولاردىڭ ٸس-ەرەكەتٸندە قىلمىس قۇرامى جوق دەۋگە نەگٸز بولمايدى.بۇل جاعدايدا دا قىلمىس قۇرامى بار, بٸراق ول ونىڭ قۇرامى ەرەكشە بٶلٸمنٸڭ, سول سيياقتى جالپى بٶلٸمنٸڭ تيٸستٸ باپتارى كٶرسەتٸلە وتىرىپ بەلگٸلەنەدٸ.مىسالى, ەيەل زورلاۋعا وقتالعاندا كٸنەلٸنٸڭ ەرەكەتٸندە قىلمىستىق كودەكستٸڭ 120 جەنە 24-باپتارىندا كٶرسەتٸلگەن قىلمىس قۇرامىنىڭ بەلگٸسٸ بار.قىلمىس قۇرامىنىڭ زاڭدىلىقتى ساقتاۋدا جەنە ونى نىعايتۋدا ماڭىزى زور. زاڭدىلىقتى قاتاڭ ساقتاۋ, بۇلجىتپاي جٷزەگە اسىرۋ, تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ نىعايۋىنىڭ نەگٸزگٸ شارتى.زاڭدىلىق قاعيداسىن ساقتاۋ, جٷزەگە اسىرۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قاسيەتتٸ بورىشى.بۇل ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىعىن, بوستاندىقتارىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەگٸزگٸ كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى. زاڭدىلىق تالابىن دۇرىس جٷزەگە اسىرۋ قىلمىس ٸستەگەن ادامعا زاڭدى دۇرىس قولدانىپ, ونىڭ ەرەكەتٸنە زاڭ تالابىنا ساي باعا بەرۋ بولىپ تابىلادى.
قىلمىستىق زاڭدى دۇرىس قولدانۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ بٸرٸ قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتتەرگە زاڭدى دۇرىس قولدانىپ, ونىڭ ەرەكەت نەمەسە ەرەكەتسٸزدٸككە قىلمىستىق زاڭ نورماسىنىڭ تالابىنا ساي باعا بەرٸپ سارالاۋ بولىپ تابىلادى.
قىلمىستى سارالاۋ دەگەنٸمٸز ادامنىڭ قوعامعا ٸستەگەن قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتٸن قىلمىستىق زاڭدا كٶرسەتٸلگەن, ناقتى قىلمىس قۇرامىنىڭ بەلگٸسٸ بار باپقا دەلمە-دەل جاتقىزۋ بولىپ تابىلادى.
قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەت قىلمىستىق زاڭدا كٶرسەتٸلگەن ناقتى قىلمىس قۇرامىمەن قامتىلسا, وندا ول دۇرىس سارالانعان دەپ سانالادى.قىلمىستى سارالاۋدا ٸس-ەرەكەتتٸڭ قىلمىس قۇرامىنىڭ تيٸستٸ باپتارى نەمەسە ونىڭ بٶلٸكتەرٸنە, تارماقتارىنا ساي كەلەتٸندٸگٸن دەلمە-دەل كٶرسەتۋ قاجەت.ەگەر ادامنىڭ ٸس-ەرەكەتٸندە بٸرنەشە قىلمىستىڭ قۇرامى بولسا, وندا ونىڭ ٸس-ەرەكەتٸ زاڭنىڭ بٸرنەشە باپتارى نەمەسە باپتاردىڭ بٸرنەشە بٶلٸكتەرٸ, تارماقتارى بويىنشا سارالانادى.قانداي تٷردە بولسا دا قىلمىستى دۇرىس سارالاماۋ, ول زاڭدىلىقتى بۇزۋعا, قىلمىسقا قارسى كٷرەس جٷرگٸزەتٸن ورگانداردىڭ بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرۋمەن بايلانىستى بولادى. مۇنداي قۇبىلىسقا جول بەرمەۋ ٷشٸن قىلمىستىق زاڭدى دۇرىس قولدانىپ, ٸستٸڭ مەن-جايىن تەرەڭ زەرتتەي بٸلۋ, ٸستەلگەن ٸس-ەرەكەتتٸ دۇرىس سارالاۋ قاجەت, سونداي-اق قىلمىستى قىلمىس ەمەستٸلٸكتەن نەمەسە سوعان ۇقساس باسقا قىلمىستاردان اجىراتاتىن بەلگٸلەردٸ انىقتاۋ كەرەك.مٸنە, بۇل جەردە قىلمىس قۇرامىنىڭ, ونىڭ بەلگٸلەرٸنٸڭ قىلمىستى سارالاۋداعى, زاڭدىلىقتى ساقتاۋداعى ماڭىزدىلىعى ەرەكشە بولىپ وتىر.
بٸزدٸڭ قۇقىقتىق مەملەكەتٸمٸزدە بٸردە –بٸر ادام, ەگەر ونىڭ ٸستەگەن ٸس-ەرەكەتٸندە قىلمىس قۇرامى جوق بولسا, قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلۋ نەمەسە جازالانۋعا تيٸستٸ ەمەس.ٶيتكەنٸ جاڭا قىلمىستىق كودەكستٸڭ نەگٸزگٸ تالابى قىلمىستىق جاۋاپقا جەنە جازاعا تەك قانا قىلمىس ٸستەگەنگە, ياعني قىلمىستىق زاڭدا كٶرسەتٸلگەن, قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتتٸ قاساقانا نەمەسە ابايسىزدىقتان ٸستەگەن كٸنەلٸ ادامدى عانا تارتۋ بولىپ تابىلادى.
2.4.قىلمىس جەنە قىلمىس قۇرامى
قىلمىس پەن قىلمىس قۇرامى ٶزارا تىعىز بايلانىستى, بٸراق بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىن قىلمىستىق -قۇقىلىق تٷسٸنٸكتەر. ولاردىڭ ٶزارا مازمۇنى دا, باعىتى دا ەرتٷرلٸ. جوعارىدا ايتقانداي قىلمىس تۋرالى ۇعىم قىلمىستىق كودەكستٸڭ 9-بابىندا بەرٸلگەن. وسى باپتاعى انىقتامادان كٶرٸنگەندەي, قىلمىس دەگەنٸمٸز ادامنىڭ ەلەۋمەتتٸك-قۇقىلىق, قوعامعا قاۋٸپتٸ جەنە قۇقىققا قايشى سەكٸلدٸ مٸندەتتٸ بەلگٸلەرٸنٸڭ جيىنتىعىنان تۋاتىن ەرەكشە ٸس-ەرەكەتٸ بولىپ تابىلادى.
قىلمىستىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ, سول قىلمىستىڭ زاڭدىلىق سيپاتتاماسىن بەرٸپ قانا قويماي, ونىڭ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي مەنٸن دە اشىپ كٶرسەتەدٸ.ٶمٸردە قىلمىستىق قۇبىلىستار ەر تٷرلٸ نىسانداردا كٶرٸنٸس تاۋىپ نەمەسە تٷرلٸ تٷردە بولاتىندىقتان قىلمىستىق زاڭ قىلمىستىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸمەن بٸرگە ناقتى قىلمىستاردىڭ دا تٷسٸنٸگٸن قاراستىرعان.
قىلمىستىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ – بارلىق قىلمىستارعا تەن, ونىڭ بەلگٸلەرٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسٸندە كٶرسەتٸلگەن جەكە قىلمىستار تٷرٸندە ناقتىلانىپ, ٶزٸنٸڭ دامۋىن تابادى.
قىلمىستىق زاڭدا سيپاتتالعان ەربٸر قىلمىس, ياعني قىلمىس قۇرامى ٶزٸنٸڭ ەرەكشە بەلگٸلەرٸمەن سيپاتتالادى.قىلمىستىڭ قۇرامى – بۇل قىلمىستى ٸس-ەرەكەت ەمەس, تەك سونىڭ نىسانىن سيپاتتايتىن تٷرٸ عانا.ول – ناقتى قىلمىستىڭ زاڭدى سيپاتتاماسى, جەكە ناقتى قىلمىستىڭ زاڭدىلىق تٷسٸنٸگٸ.ەگەر قىلمىستىڭ تٷسٸنٸگٸندە بارلىق قىلمىستارعا تەن بەلگٸلەر – قوعامعا قاۋٸپتٸلٸك, قۇقىققا قايشىلىق, كٸنەلٸك جەنە جازالانۋشىلىق اتالعان بولسا, ال قىلمىس قۇرامىندا ٸس-ەرەكەتتٸڭ قوعامعا قاۋٸپتٸلٸگٸن بٸلدٸرەتٸن ناقتى قىلمىستاردىڭ مٸندەتتٸ بەلگٸلەردٸڭ جيىنتىعى ەسەپكە الىنادى.قوعامعا قاۋٸپتٸلٸك قىلمىس قۇرامىنىڭ ەمەس, قىلمىستىڭ بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى.وسى ەكٸ قىلمىستىڭ قۇقىلىق- تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ باعىتى دا ەر تٷرلٸ.ناقتى قىلمىستىڭ قۇرامى قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ نەگٸزٸ بولسا, ال قىلمىستىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ ناقتى قىلمىستىڭ قۇرامىنىڭ زاڭدىلىق بازاسىن جاساۋدىڭ, قىلمىستىق قۇقىقتا ونىڭ قۇقىلىق, ەلەۋمەتتٸك-ساياسي تابيعاتىن تٷسٸندٸرۋ قاجەتتٸلٸگٸنەن تۋىندايدى.
قىلمىستىق قۇقىق تەوريياسىندا, وقۋلىقتاردا قىلمىس قۇرامىنىڭ جالپى تٷسٸنٸكتەرٸ كەڭٸنەن قولدانىلادى.جالپى جەنە ناقتى قىلمىستىڭ قۇرامىنىڭ تٷسٸنٸگٸ جالپى قىلمىس تٷسٸنٸگٸنە قاراعاندا زاڭدىلىق ۇعىم ەمەس, عىلىمي ۇعىم بولىپ تابىلادى.بۇل ۇعىم تەورييادا ناقتى قىلمىستاردىڭ تٷسٸنٸگٸنەن, قىلمىستىڭ ناقتى قۇرامىنىڭ جيناقتالعان بەلگٸلەرٸ ارقىلى انىقتالادى جەنە ٶز بويىندا جالپىلاما بارلىق قىلمىس قۇرامدارىنىڭ بەلگٸلەرٸ مەن ەلەمەنتتەرٸن سيپاتتاپ, كٶرسەتەدٸ.ناقتى قىلمىستىڭ قۇرامى ناقتى قىلمىسقا تەن بەلگٸلەردٸ كٶرسەتەدٸ دەپ جوعارىدا اتاپ ٶتتٸك.بٸراق ەربٸر قىلمىس قۇرامىندا بارلىق قىلمىستاردىڭ قۇرامىنا تەن, جيىنتىعىندا قىلمىس قۇرامىنىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸن قۇرايتىن, ياعني كەز كەلگەن قىلمىستار قۇرامىنىڭ جالپى بەلگٸلەرٸن بەلگٸلەيتٸن بەلگٸلەر بار.
قىلمىستىق قۇقىق تەوريياسى ەربٸر قىلمىستا بولاتىن تٶرت تٷرلٸ مٸندەتتٸ ەلەمەنتتەردٸ: قىلمىستىڭ وبەكتٸسٸن, قىلمىستىڭ وبەكتيۆتٸك جەنە سۋبەكتيۆتٸك جاقتارىن, جەنە سۋبەكتيۆتٸك جاقتارىن, جەنە سۋبەكتٸنٸسٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ.وسى بەلگٸلەرگە وراي كەز كەلگەن قىلمىستىڭ قۇرامى وسىنداي تٶرت تٷرلٸ ەلەمەنتتەرگە بٶلٸنەدٸ.ەربٸر قىلمىس قۇرامىندا ونىڭ وبەكتٸسٸن, وبەكتيۆتٸك جەنە سۋبەكتيۆتٸك جاقتارىن, جەنە سۋبەكتٸنٸ بەينەلەيتٸن بەلگٸلەرٸ مٸندەتتٸ تٷردە بولادى.وسى ەلەمەنتتەردٸڭ ەرقايسىسى قىلمىستىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى, سوندىقتان دا وسى ەلەمەنتتەردٸڭ بٸرەۋٸنٸڭ جوق بولۋى قىلمىس قۇرامىنىڭ مٷلدە جەنە قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا نەگٸزدٸڭ دە جوق ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
قىلمىستىڭ قۇرامىنىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ بارلىق قىلمىس قۇرامىنا تەن وسى تٶرت تٷرلٸ ەلەمەنتتەرمەن سيپاتتالادى.قىلمىستىڭ وسى نەمەسە باسقا ەلەمەنتتەرٸن سيپاتتاۋ تيٸسٸنشە قىلمىس قۇرامىنىڭ ەلەمەنتتەرٸن سيپاتتاۋ دەپ اتالادى.مىسالى, قىلمىستىڭ سۋبەكتيۆتٸك جاعىنىڭ بەلگٸلەرٸن سيپاتتاۋ قىلمىس قۇرامىنىڭ سۋبەكتيۆتٸك جاعى دەپ اتالادى.
قىلمىستىڭ وبەكتٸسٸ دەپ, سول قىلمىستىق قيياناتتىڭ نەگە باعىتتالعانىن, ونىڭ قانداي زييان كەلتٸرگەنٸن نەمەسە كەلتٸرۋگە نىسانا العانىن ايتامىز.
قىلمىستىڭ وبەكتٸسٸ زاڭ قورعايتىن قوعامدىق قاتىناستار بولىپ تابىلادى. قىلمىستىق قۇقىقتا ولار شارتتى تٷردە جالپى, توپتىق جەنە تٸكەلەي وبەكت بولىپ بٶلٸنەدٸ. قىلمىستىڭ وبەكتٸسٸن ونى سيپاتتايتىن قىلمىس قۇرامىنىڭ بەلگٸلەرٸن دۇرىس انىقتاۋدىڭ قوعامعا زيياندى ٸس-ەرەكەتتٸڭ سيپاتى مەن دەرەجەسٸن بەلگٸلەۋ ٷشٸن جەنە ونى سارالاۋ ٷشٸن ماڭىزى ەرەكشە.
قىلمىستىڭ سىرتقى پٸشٸنٸن, كٶرٸنٸسٸن سيپاتتايتىن بەلگٸلەردٸڭ جيىنتىعى قىلمىستىڭ وبەكتيۆتٸك جاعىن قۇرايدى.
وبەكتيۆتٸك جاعىنىڭ بەلگٸسٸنە ەڭ الدىمەن قوعامعا قاۋٸپتٸ مٸنەز-قۇلىق اكتٸسٸنٸڭ سىرتقى كٶرٸنٸسٸ – ادامنىڭ ەرەكەتٸ نەمەسە ەرەكەتسٸزدٸكتٸڭ نىساندارى مەن تٷرلەرٸ قىلمىستىق زاڭ تۇجىرامدارىندا ەر تٷرلٸ جەنە جان-جاقتى (مٷلٸكتٸ جويۋ نەمەسە بٷلدٸرۋ, ٶمٸردٸ جويۋ, قاۋٸپتٸ جاعدايدا قالتىرۋ, ت.ب.).بٸرشاما قىلمىس قۇرامىنىڭ وبەكتيۆتٸك جاعى ەرەكەت نەمەسە ەرەكەتسٸزدٸكتەن باسقا قىلمىستىڭ زاردابى جەنە ٸس-ەرەكەتتٸڭ زارداپ پەن سەبەپتٸ بايلانىسىن كٶرسەتەدٸ.كٶرسەتٸلگەن بەلگٸلەردەن باسقا زاڭدا كەيبٸر قاتىناستاردىڭ وبەكتيۆتٸك جاعىن سيپاتتاۋدا ونىڭ مٸندەتتٸ بەلگٸلەرٸنە ۋاقىت, ورىن, جاعداي, قىلمىستىڭ جاسالۋ تەسٸلدەرٸ دە جاتادى.
قىلمىستاردى اجىراتىپ جٸكتەۋدە, ونىڭ قوعامعا قاۋٸپتٸلٸگٸنٸڭ دەرەجەسٸن بەلگٸلەۋدە, قىلمىستى سارالاۋدا وبەكتيۆتٸك جاقتىڭ وسى بەلگٸلەرٸنٸڭ ماڭىزى زور.
قىلمىستىڭ سۋبەكتيۆتٸك جاعىنىڭ بەلگٸلەرٸنە قىلمىستىڭ ٸشكٸ جاعىن قۇرايتىن بەلگٸلەرٸ, ياعني ادام ٸستەگەن قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەت نە پسيحيكالىق قاتىناس سيپاتتالادى.
سۋبەكتيۆتٸك جاقتىڭ بەلگٸلەرٸنە كٸنە, نيەت جەنە ماقسات جاتادى.كٸنە ەكٸ تٷرلٸ نىساندا: قاساقانالىق جەنە ابايسىزدىق تٷرٸندە (20,21-باپتار) كٶرٸنٸس تابادى.
سۋبەكتيۆتٸك جاعىنان بٸر قىلمىستار قاسقانالىقپەن (ۇرلىق), ەكٸنشٸ بٸرەۋلەر ابايسىزدىقپەن (ابايسىزدا كٸسٸ ٶلتٸرۋ), ٷشٸنشٸدەن قاسقانالىقپەن دە, ابايسىزدىقپەن دە جاسالۋى مٷمكٸن.
كٸنەنٸڭ نىسانىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ قىلمىستىق زاڭنىڭ ٶزٸندە تٸكەلەي اشىپ كٶرسەتٸلەدٸ.ال كٶرسەتٸلمەگەن جاعدايدا ولار قىلمىستىڭ قۇرامىنىڭ بەلگٸلەرٸنە تالداۋ جاساۋ ارقىلى انىقتالادى.كەيبٸر قىلمىس قۇرامىنىڭ سۋبەكتيۆتٸك جاعىنىڭ بەلگٸلەرٸن قىلمىستىڭ نيەتٸ مەن ماقساتى دا جاتادى.مىسالى, پايداقورلىق نيەتپەن كٸسٸ ٶلتٸرۋ, باسقا قىلمىستىڭ ٸزٸن جاسىرۋ ماقساتىمەن كٸسٸ ٶلتٸرۋ.
قىلمىس قۇرامىنىڭ سۋبەكتيۆتٸك جاعىنىڭ بەلگٸلەرٸن انىقتاۋ, قىلمىستى سارالاۋدا قىلمىستىڭ جەنە قىلمىسكەردٸڭ قاۋٸپتٸلٸك دەرەجەسٸن انىقتاۋ ٷشٸن جەنە جازا مٶلشەرٸن بەلگٸلەۋ ٷشٸن اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
قىلمىستىق زاڭ بويىنشا قىلمىستىڭ سۋبەكتٸسٸ بولىپ, قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلۋدا كەز كەلگەن ادام جاتادى.
قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا ەسٸ دۇرىس, قىلمىس جاساعان ۋاقىتتا 16-عا, كەيبٸر قىلمىستار ٷشٸن 14,18-گە تولعپن (14,15-باپ) جەكە ادامدار جاتادى.
سونىمەن كەز كەلگەن قىلمىس قۇرامىنىڭ سۋبەكتٸسٸنٸڭ جالپى بەلگٸلەرٸ بولىپ:جەكە ادام, ەسٸ دۇرىس ادام, بەلگٸلٸ جاسقا تولعاندار سانالادى.قايسىبٸر قىلمىس قۇرامدارى ٷشٸن جاۋاپتىلىققا وسى جالپى بەلگٸلەردەن بٶتەن قوسىمشا بەلگٸلەر بولعاندا عان جول بەرٸلۋٸ مٷمكٸن. ەدەتتە, مۇنداي قوسىمشا بەلگٸلەر وسى قىلمىس ٷشٸن جاۋاپ بەرۋٸ مٷمكٸن ادامداردىڭ شەڭبەرٸن شەكتەيدٸ.مىسالى, پارا الۋدىڭ سۋبەكتٸسٸ بولىپ تەك قانا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ادامدارى عانا, ال ەسكەري قىلمىستاردىڭ سۋبەكتٸسٸ بولىپ ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ بولۋى قىلمىستىڭ سۋبەكتٸسٸن بەلگٸلەيتٸن بەلگٸلەردٸڭ قىلمىستى سارالاۋ ٷشٸن, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق مەسەلەلەرٸن شەشۋدە جەنە جازا مٶلشەرٸن بەلگٸلەۋدە ماڭىزى زور.
وسى تۇرعىدان العاندا قىلمىستىق قۇقىق تەوريياسىندا قىلمىستىڭ قۇرامىنىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ, قىلمىس قۇرامىنىڭ قاجەتتٸ, مٸندەتتٸ بەلگٸلەرٸ جەنە فاكۋلتاتيۆتٸ بەلگٸلەرٸ بولىپ ٶزگەشەلەنەدٸ. مۇنداي ٶزگەشەلەنۋ قىلمىس قۇرامىنىڭ مازمۇنىن اشۋعا, قىلمىستى ٸس-ەرەكەتتٸ دۇرىس سارالاۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
قىلمىستىڭ قۇرامىنىڭ فاكۋلتاتيۆتٸ نىشاندارى دەگەنٸمٸز بۇل زاڭ شىعارۋشىنىڭ كەيبٸر قىلمىس قۇرامدارىن سيپاتتاۋ ٷشٸن قولداناتىن بەلگٸلەرٸ بولىپ تابىلادى.
فاكۋلتاتيۆتٸك بەلگٸلەرگە جاتاتىندار: ۋاقىت, قىلمىس ٸستەۋ تەسٸلٸ, قىلمىستىق نيەت, ماقسات, قىلمىستىڭ زاتى, قىلمىستىڭ ارناۋلى سۋبەكتٸسٸ, قىلمىستىڭ زاردابى, سەبەپتٸ بايلانىس.
ەگەر فاكۋلتاتيۆتٸ بەلگٸ سول نەمەسە باسقا بٸر قۇرامدا اتاپ كٶرسەتٸلسە, وندا ول ٶزٸنٸڭ مەنٸ جاعىنان وسى قۇرامنىڭ قاجەتتٸ, نەگٸزگٸ بەلگٸسٸنە اينالىپ كەتەدٸ.مىسالى, باسقا بٸرەۋدٸڭ مٷلكٸن توناۋدى الساق, مۇندا توناۋدىڭ تەسٸلٸ – مٷلٸكتٸ اشىقتان-اشىق الۋ, وسى قىلمىستىڭ بەلگٸسٸ. ەگەر فاكۋلتاتيۆتٸ بەلگٸسٸ قىلمىس قۇرامىنا ەنگٸزٸلمەسە, وندا ول قىلمىستى سارالاۋعا ەسەر ەتپەيدٸ.تەك قانا قىلمىستىق-قۇقىلىق جازا بەلگٸلەگەندە ەسەپكە الىنادى.مىسالى, قىزمەتشٸنٸڭ, قۇجاتتارى قولدان جاساۋ قىلمىسىن سارالاۋدا ونىڭ قانداي تەسٸلمەن, قانداي قۇرالمەن ٸستەلگەنٸ ەسەپكە الىنبايدى (314-باپ).بٸراق قولدانىلعان تەسٸل, ماقسات, جازا تاعايىندالعاندا سٶز جوق ەسكەرٸلەدٸ.قىلمىس قۇرامىنىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸنٸڭ ول تۋرالى ٸلٸمٸنٸڭ زاڭدىلىقتى ساقتاۋدا جەنە ونى نىعايتۋداعى ماڭىزى وراسان زور.
قىلمىستى دۇرىس سارالاۋ ٷشٸن, ناقتى قىلمىس قۇرامدارىنىڭ بەلگٸلەرٸن تيٸسٸنشە دۇرىس تٷسٸنۋ قاجەت.وسىنداي ەدٸس قىلمىس قۇرامىنىڭ جالپى بەلگٸلەرٸنبٸلۋگە جەردەمدەسەدٸ. ال قىلمىس قۇرامىنىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ ناقتى قىلمىس قۇرامىن قاتەسٸز تابۋدىڭ اسا قاجەتتٸ ساتىسى بولىپ تابىلادى.
2.5. قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷرلەرٸ
جەكەلەگەن قىلمىس قۇرامىنىڭ مازمۇنىن تەرەڭ اشۋ, ولاردىڭ بەلگٸلەرٸن انىقتاۋدى جەڭٸلدەتۋ جەنە ناقتى ٸستەلگەن ٸس-ەرەكەتتٸ دۇرىس سارالاۋ ماقساتىمەن قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷرلەرٸ ناقتى بەلگٸلەر بويىنشا ٶزارا بٶلٸنۋٸ مٷمكٸن.
قىلمىستىق قۇقىق عىلىمىندا مۇنداي بٶلٸنۋدٸڭ نەگٸزٸ (كريتەريياسى) بولىپ: بٸرٸنشٸدەن, ٸس-ەرەكەتتٸڭ قوعامعا قاۋٸپتٸلٸگٸنٸڭ دەرەجەسٸ, ەكٸنشٸدەن, قىلمىس قۇرامىنىڭ قۇرىلىسى ەسەپكە الىنادى.
ٸس-ەرەكەتتٸڭ قوعامعا قاۋٸپتٸلٸگٸنٸڭ دەرەجەسٸ مەن مەنٸنە قاراي قۇرامدار نەگٸزگٸ, جاۋاپتىلىقتى اۋىرلاتاتىن قىلمىس قۇرامدارى جەنە جاۋاپتىلىقتى جەڭٸلدەتەتٸن قىلمىس قۇرامدارى بولىپ بٶلٸنەدٸ.
نەگٸزگٸ قىلمىس قۇرامى دەپ ٸس-ەرەكەتتٸڭ بەلگٸلٸ تٷرٸ بويىنشا وندا نەگٸزگٸ, تۇراقتى بەلگٸلەردٸڭ بولۋىن ايتامىز.
نەگٸزگٸ قىلمىس قۇرامىندا قىلمىستى اۋىرلاتاتىن جەنە جەڭٸلدەتەتٸن جاعدايلار كٶرسەتٸلمەيدٸ. مىسالى, قىلمىستىق كودەكستٸڭ 96-بابىنىڭ 1-بٶلٸگٸندەگٸ قۇرام نەگٸزگٸ قۇرامعا جاتادى.وندا كٸسٸ ٶلتٸرۋدٸڭ جاي تٷرٸ عانا كٶرسەتٸلگەن, اۋىر نەمەسە جەڭٸل تٷرلەرٸ ايتىلماعان.
ەگەر قىلمىس قۇرامىندا وسى ٸس-ەرەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸنەن باسقا جاۋاپتىلىقتى جەڭٸلدەتەتٸن جاعدايلار كٶرسەتٸلسە, وندا ونداي قىلمىس قۇرامىن جاۋاپتىلىقتى جەڭٸلدەتەتٸن قىلمىس قۇرامى دەپ اتايمىز.
مۇنداي قىلمىس قۇرامىنا قىلمىستىق كودەكستٸڭ 98- بابىندا كٶرسەتٸلگەن قىلمىس قۇرامى جاتادى (جان كٷيزەلٸسٸ جاعدايىندا بولعان كٸسٸ ٶلتٸرۋ).نەگٸزگٸ بەلگٸلەرمەن بٸرگە جاۋاپتىلىقتى اۋىرلاتاتىن جاعدايلار كٶرسەتٸلگەن قىلمىس قۇرامى, سارالانعان قىلمىس قۇرامى (ياعني, جاۋاپتىلىقتى اۋىرلاتاتىن قۇرام) دەپ اتالادى.سونداي-اق قۇرام قاتارىنا 129-باپتىڭ III-بٶلٸگٸندە كٶرسەتٸلگەن ادامدى اۋىر قىلمىس ٸستەدٸ دەپ ايىپتاپ جالا جابۋ جاتادى. نەمەسە 175-باپتىڭ 1-بٶلٸگٸندەگٸ ۇرلىقتى اۋىرلاتاتىن جاعدايلار: ادامدار توبىنىڭ الدىن-الا سٶز بايلاسۋى بويىنشا, بٸرنەشە رەت ت.ب. جاعدايلار جاتادى.
قىلمىس قۇرامىنىڭ سيپاتتالۋ تەسٸلٸنە قاراي قۇرام جاي قىلمىس قۇرامى, كٷردەلٸ قىلمىس قۇرامى جەنە بالاما قىلمىس قۇرامى دەپ بٶلٸنەدٸ.
جاي قۇرام دەگەنٸمٸز قىلمىس قۇرامىنىڭ بەلگٸلەرٸنٸڭ بٸركەلكٸ بولۋى, ياعني ونىڭ بٸر عانا وبەكتٸسٸ, بٸر عانا وبەكتيۆتٸك جاعى عانا بولۋى.بۇعان مىسالى, 125- باپتىڭ 1- بٶلٸگٸندە كٶرسەتٸلگەن ادامدى ۇرلاۋ جاتادى.
كٷردەلٸ قىلمىس قۇرامى دەپ قىلمىس قۇرامى ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ كٷردەلەنۋٸن ايتامىز (وبەكت,وبەكتيۆتٸك جاعى, سۋبەكت, سۋبەكتيۆتٸك جاعى). مىسالى, ەكٸ وبەكتٸگە بٸردەي قول سۇعۋىن (179-باپ – قاراقشىلىق).كٸنەنٸڭ ەكٸ تٷرلٸ نىسانى بولاتىن قىلمىستار (103-باپ,2-بٶلٸگٸ جەنە ت.ب.).
بالاما قۇرام دەپ قىلمىستىق كودەكستٸڭ بابىنداعى ديسپوزيتسيياسىندا كٶرسەتٸلگەن ەرەكەتتەردٸڭ بٸرەۋٸن ٸستەگەندٸكتٸ ايتامىز.مىسالى, 259-باپ ەسٸرتكٸ زاتتاردى نەمەسە جٷيكەگە ەسەر ەتەتٸن زاتتاردى زاڭسىز دايىنداۋ, ساتىپ الۋ, تاسىمالداۋ, جٶنەلتۋ نەمەسە ساتۋ.
قىلمىس قۇرامىنىڭ قۇرىلىسىنا قاراي قۇرامدى تٷرگە بٶلۋدٸڭ دە پراكتيكالىق ماڭىزى ەرەكشە.وسى بەلگٸسٸ بويىنشا قىلمىس قۇرامى ماتەريالدىق, فورمالدىق جەنە كەلتە قىلمىس قۇرامى دەپ بٶلٸنەدٸ.
ٸس-ەرەكەتتٸڭ نەتيجەسٸنەن بولاتىن زارداپ قىلمىس قۇرامىندا كٶرسەتٸلسە ونداي قىلمىستى ماتەريالدىق قىلمىس قۇرامى دەپ اتايدى.مۇنداي قىلمىس قۇرامى ەرەكەت نەمەسە ەرەكەتسٸزدٸك جاسالعان ۋاقىتتان باستاپ قانا ەمەس, زاڭدا كٶرسەتٸلگەن قىلمىستىڭ زاردابى بولعان ۋاقىتتان باستاپ اياقتالعان دەپ سانالادى.مىسالى, قىزمەت ٶكٸلەتتٸگٸن تەرٸس پايدالانىپ قييانات جاساۋدى كەلتٸرۋگە بولادى (307-باپ).
فورمالدىق قىلمىس قۇرامى دەپ زاردابى بولمايتىن قىلمىستى ايتامىز. فورمالدىق قىلمىسقا جاتاتىندار: پارا بەرۋ (312-باپ), قىزمەت جٶنٸندەگٸ جالعاندىق (314-باپ).پارا بەرۋ, پارانى كەز كەلگەن نىساندا بەرگەن ۋاقىتتان باستاپ, بەلگٸلٸ بٸر زارداپتىڭ بولۋىنا قاراماستان اياقتالعان قىلمىس دەر سانالادى.كەيدە زاڭ شىعارۋشى قىلمىستىڭ اياقتالعان ۋاقىتىن الدىن-الا قىلمىستى ەرەكەت ساتىسىنا كٶشٸرەدٸ.مۇنداي قۇرالىمدا قىلمىس قۇرامىن كەلتە قۇرام دەپ ايتامىز.
كەلتە قىلمىس قۇرامىنا ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسىن جۇقتىرۋ قاۋپٸندە قالتىرۋ (116-باپ,1- بٶلٸگٸ) جاتادى.بۇل قۇرام بويىنشا زاڭ شىعارۋشى اياقتاۋ ۋاقىتىنىڭ زيياندىلىعىنا بايلانىستى وقتالۋ ساتىسىنا كٶشٸرگەن.ياعني, بۇل قىلمىس دەپ اتالعان ادامداردىڭ جەبٸرلەنۋشٸگە وسى اۋرۋدى جۇقتىرعان ۋاقىتىنان ەمەس, ولارعا وسى اۋرۋدى جۇقتىرۋ قاۋپٸن تۋعىزعان ۋاقىتتان باستاپ اياقتالعان دەپ تانىلادى.
كەلەتە قىلمىس قۇرامىنا بانديتيزم دە (237-باپ) جاتادى.بۇل قىلمىس قۇرامى ۇيىمداستىرىلعان ۋاقىتتان باستاپ-اق بٸتكەن قىلمىس دەپ ەسەپتەلٸنەدٸ.
قورىتىندى
سونىمەن كۋرستىق جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى بولعان, “قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جەنە ونىڭ نەگٸزدەرٸ: تٷسٸنٸگٸ مەن مەنٸ” مەسەلەسٸن جٷيەلٸ تٷردە تالداۋ بارىسىندا, كٸرٸسپە بٶلٸمٸندە كٶرسەتٸلگەن ماقسات مٸندەتتەرگە قول جەتكٸزە وتىرىپ مىناداي عىلىمي-تەورييالىق تۇرعىدان نەگٸزدەلگەن وي-قورىتىندىسىنا كەلدٸم:
قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ تٷسٸنٸگٸنە كەلسەك, سونىمەن, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق دەپ قىلمىس زاڭى بويىنشا قىلمىس دەپ بەلگٸلەنگەن ناقتى ٸس-ەرەكەتتٸ ٸستەگەن ادامدى مەملەكەت اتىنان ونىڭ تيٸستٸ ورگاندارى ارقىلى ايىپتاۋشىلىعىن ايتامىز.
قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ٶزٸنٸڭ سيپاتىنا قاراي جازا تاعايىندالاتىن جەنە جازا تاعايىندالمايتىن بولىپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. جازا تاعايىندالمايتىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ايىپتاۋشىلىق فاكتٸسٸمەن اياقتالادى. ال جازا تاعايىندالاتىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتا ايىپتاۋشىلىقپەن بٸرگە جازالاۋ فاكتٸسٸ دە بار. وسىعان بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپتىلىق بۇل جازاعا قاراعاندا جەكە, اۋقىمى كەڭ, قىلمىستىق قۇقىلىق تٷسٸنٸك ەكەندٸگٸن ونىڭ جازاسىز اق قولدانانىلاتىندىعىن جەنە ورىندالاتىنىن كٶرەمٸز. قىلمىستىق جاۋاپتىلىقسىز جازا تاعايىنداۋ مٷمكٸن ەمەس. سونىمەن, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جەنە جازا ٶزارا بٸر-بٸرٸنە ۇقساس ەمەس ۇعىمدار ەكەندٸگٸن اڭعارامىز. نەگٸزگٸ بٶلٸمدە قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷسٸنٸگٸ مەن ەلەمەنتتەرٸن قاراستىردىم.
قىلمىستىڭ قۇرامى دەپ – قىلمىس زاڭ بويىنشا قوعامعا قاۋٸپتٸ ٸس-ەرەكەتتەردٸ بەلگٸلٸ بٸر قىلمىستىڭ قاتارىنا جاتقىزۋ مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قىلمىستىڭ وبەكتيۆتٸك جەنە سۋبەكتيۆتٸك جاقتارىنان قۇرالعان ەلەمەنتتەردٸڭ جەنە ولاردىڭ بەلگٸلەرٸنٸڭ جيىنتىعىن ايتامىز. قىلمىس قۇرامىنىڭ ەلەمەنتتەرٸ مەن قىلمىس قۇرامىنىڭ تٷرلەرٸن قوسىمشادا كٶرسەتتٸم.
بۇل ينستيتۋتتىڭ جەكەلەگەن تٷرلەرٸنە تالداۋ كۋرستىق جۇمىستى جازۋ بارىسىندا جٷرگٸزٸلدٸ. ەربٸر تٷرٸنە قاتىستى ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ جٷيەلٸ تٷردە سيپاتتالىپ, قاجەت بولعان جەرلەرٸندە پراكتيكامەن بايلانىستىرىلىپ, ٶمٸردەگٸ بولعان ناقتى فاكتٸلٸ مەلٸمەتتەر جيىنتىعىمەن بەكٸتٸلدٸ. ال جالپى قورىتىندى جاسايتىن بولساق, قىلمىستىق جاۋاپتىلىق جەنە ونىڭ نەگٸزدەرٸنٸڭ ينستيتۋتتارى بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرىپ وتىراتىن, تۇتاستاي بٸر بٷتٸندٸ قۇرايتىن بٸزدٸڭ قوعامىمىزداعى ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ورناتۋعا كٶمەكتەسۋشٸ قۇرالداردىڭ بٸرٸ, قۇقىقتىق مەملەكەتٸمٸزدٸ قالاۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەرلٸك بٸر تەتٸگٸ دەپ ەسەپتەيمٸن.
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸ:
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى, 1995ج. 30 تامىز.
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسٸ, 1997ج. 16 شٸلدە.
3. كومەنتاريي ك ۋگولوۆنومۋ كودەكسۋ رك/وتۆ.رەد.: بورچاشۆيلي ي.ش., راحيمجانوۆا گ.ك.- كاراگاندا, رگك پو “پوليگرافييا”,1999ج.
4. اعىباەۆ ا.ن. قىلمىستىق قۇقىق. جالپى بٶلٸم.وقۋلىق. الماتى:جەتٸ جارعى, 2001ج.
5. قايىرجانوۆ ە. قر قىلمىستىق قۇقىعى.(جالپى بٶلٸم), الماتى,2003ج.
6. ناۋموۆ ا.ۆ. قر قىلمىستىق قۇقىعى, استانا, 2001ج.
7. اسكەروۆ ە. “ينستيتۋت وسۆوبوجدەنييا وت ۋگولوۆنوگو ناكازانييا ۆ ۋگولوۆنوم زاكونوداتەلستۆە زارۋبەجنىح ستران”, // ۋگولوۆنوە پراۆو, №4, 2005ج.,8-10-ب.
8. الاۋحانوۆ ە. “قىلمىس جەنە قىلمىستىق ەرەكەت”, // زاڭ, №8,2005ج., 30-33-ب.
9. ەبٸلقاسىموۆ ە. “جەبٸرلەنۋشٸمەن تاتۋلاسۋىنا بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتۋدىڭ باستاپقى نەگٸزدەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ”, // زاڭ جەنە زامان, №8, 2004ج., 44-46-ب.
10. بۇعىباي د. “قىلمىستىق جاۋپتىلىقتان بوساتۋ تٷسٸنٸگٸ”, // زاڭ, №3, 2004ج., 58-64-ب.
11. پارادينوۆا ا. “جازانى ٶتەۋدەن مەرزٸمٸنەن بۇرىن شارتتى تٷردە بوساتۋ”, // زاڭ, №12, 2002ج., 49-51-ب.
12. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ون جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى. // زاڭ, №3, 2002ج., 18-24-ب.
13. “قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 67 بابىن قولدانۋ جٶنٸندەگٸ سوت پراكتيكاسى تۋرالى ” قر جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتٸك قاۋلىسى, №4, 21 ماۋسىم 2001ج.
14. “راقىمشىلىق نەمەسە كەشٸرٸم جاساۋ اكتٸسٸ نەگٸزٸندە قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان جەنە جازادان بوساتۋتۋرالى ەرەجە”, 7مامىر 1996ج.
15. “اۋرۋعا شالدىعۋىنا بايلانىستى قىلمىستىق جازادان بوساتۋ تۋرالى” قر جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتٸك قاۋلىسى.
16. “قىلمىستىق جازا تاعايىنداعان كەزدە سوتتاردىڭ زاڭدىلىقتى ساقتاۋى تۋرالى” قر جوعارعى سوتى پلەنۋمىنىڭ قاۋلىسى, 30سەۋٸر 1999ج.
17. “جازانى ٶتەۋدەن مەرزٸمٸنەن بۇرىن شارتتى تٷردە بوساتۋ جەنە جازانىڭ ٶتەلمەگەن بٶلٸگٸن نەعۇرلىم جەڭٸل جازا تٷرٸنە اۋىستىرۋ تۋرالى ” قر جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتٸك قاۋلىسى,
13 جەلتوقسان 2001ج.
تولىعىراق: https://alashainasy.kz/referat/takyiryibyi-kyilmyistyik-jauaptyilyik-jane-onyin-negzder-62930/
ماتەريالدى قالاي بولسىن قولدانۋ تەك قانا Alashainasy.kz سٸلتەمەسٸمەن بٸرگە رۇقسات ەتٸلەدٸ
