ساۋدا ورنىنىڭ كاسساسىنا كەلٸپ, ساتىپ العان زاتىڭىزدىڭ اقىسىن تٶلەۋ كەزٸندە باعا سٶرەدە كٶرسەتٸلگەن سومادان جوعارى بولىپ شىققاندا نە ٸستەۋ كەرەك? بٸز العاشقى سوماعا سەندٸك, ەندٸ ساتىپ الۋدان باس تارتۋىمىز كەرەك پە? ساۋدا ورنىن وسىلاي الداعانى ٷشٸن جازالاۋعا بولا ما? بۇل ورايدا كٸمگە, قانداي مەكەمەگە حابارلاسۋ كەرەك?
ساتىپ الۋشىلار وسىنداي جاعىمسىز جاعدايعا جيٸ تاپ بولىپ جاتادى. ساتۋشىنىڭ سٶرەگە ٸلگەن تاۋاردىڭ باعاسى باسقا, ال ونى اقشاعا ساتىپ الاتىن ناقتى باعاسى باسقا, ياعني كٶپ. سٶرەدەگٸ باعاسى مىڭ تەڭگە بولسا, شىن مەنٸندە كاسسادا مىڭ ەكٸ جٷز تەڭگە سۇرايدى. كەيبٸرٸندە باعا بەلگٸلەرٸ مٷلدە جوق بولىپ شىعادى نەمەسە كەشە ٶنٸمنٸڭ قۇنى بٸرشاما قىمبات بولىپ تۇرسا, بٷگٸن ول ٷشتەن بٸر ەسەگە ٶسٸپ كەتكەن. مۇنى ولار ينفلياتسييامەن تٷسٸندٸرۋٸ مٷمكٸن نەمەسە ساتۋشىلار يىعىن قيقاڭ ەتكٸزەدٸ دە قويادى. كەيبٸر جاعدايدا دٷكەن يەلەرٸ «ساتۋشىلاردىڭ باعا بەلگٸلەرٸن ٶزگەرتۋگە ۋاقىتى بولمادى» دەپ ايتادى. ال سٸز وسىلاردىڭ قاي-قايسى دا كەز كەلگەن جاعدايدا بۇزۋشىلىق ەكەنٸن بٸلۋٸڭٸز كەرەك. تٸپتٸ ەكٸ قۇقىقبۇزۋشىلىق: بٸرٸنشٸدەن, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ, ەكٸنشٸدەن, ساۋدا ەرەجەلەرٸن بۇزۋ.
سونداي-اق جوسىقسىز ساۋداگەرلەر دە ەكٸ ەسە جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى: ازاماتتىق جەنە ەكٸمشٸلٸك. الايدا, وسىنداي كەلەڭسٸز جاعدايعا بايلانىستى جەنە ەدٸلدٸك ٷشٸن كٸمگە جٷگٸنۋ كەرەك, بٸز جان-جاقتى تٷسٸندٸرٸپ كٶرسەك.
سونىمەن, ەسكەرەتٸن بٸرٸنشٸ نەرسە. ناقتى جەنە جارييالانعان باعالار اراسىنداعى سەيكەسسٸزدٸك (نەمەسە باعا بەلگٸسٸ مٷلدە بولماسا) تۇتىنۋشى رەتٸندەگٸ قۇقىقتارىڭىزدى بۇزادى. «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 24-بابىنىڭ 12) تارماعىندا «ساتۋشى (دايىنداۋشى) باعا بەلگٸسٸمەن بەرٸلگەن تاۋاردىڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى بەتٸندە كٶرسەتٸلگەن قۇنىن كٶرسەتۋگە مٸندەتتٸ. بٶلشەك ساۋدادا تاۋاردى سىرتقى ۆيترينالاردا كٶرسەتٸلگەن قۇنى بويىنشا ساتۋى تيٸس.
راس, قولدانىستاعى زاڭدا كٶزدەلگەن قۇقىقتاردى قورعاۋ مەحانيزمٸ ٶتە اۋىر جەنە وسى سەبەپتٸ تيٸمسٸز. قازاقستاندا تۇتىنۋشىلاردىڭ شاعىمدارىن شەشۋدٸڭ ٷش ساتىلى الگوريتمٸ بار: 1-كەزەڭ – ساتۋشى (سوتقا دەيٸنگٸ تالاپ-ارىز), 2-كەزەڭ – ۋەكٸلەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار (ساتۋشى ەلەمەگەن جاعدايدا شاعىم), 3-كەزەڭ – سوت. (قولدانىستاعى «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 6-1-تاراۋىنىڭ باپتارىنا سەيكەس). قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷكٸمەتٸ 2023 جىلعى 29 ماۋسىمدا مەجٸلٸسكە جوباسىن ۇسىنعان بولاشاق زاڭ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى (ٶتەۋ, زيياندى ٶتەۋ جەنە ت.ب.) تيٸمدٸرەك ەتەدٸ دەگەن تاعى ٷمٸتٸمٸز با.
سونىمەن قاتار ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن باسقا, ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك تە بار - ساۋدا ەرەجەلەرٸن بۇزعانى ٷشٸن مەملەكەتكە ايىپپۇلدار ٶتەۋ. ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸك, ٸشكٸ ساۋدا ەرەجەلەرٸندە 19-تارماق بار:
«ساتۋشى ساتىلاتىن تاۋاردىڭ ناقتى جازىلعان باعا بەلگٸلەرٸنٸڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ, وندا ٶنٸمنٸڭ اتاۋى, ونىڭ سورتى, سالماعى نەمەسە ٶنٸم بٸرلٸگٸنٸڭ باعاسى كٶرسەتٸلەدٸ». سول سەبەپتەن قازٸرگٸ تاڭدا ساتۋشىلار مەن ٶندٸرۋشٸلەردٸ «بيلٸك ورگاندارىنا» جٷگٸنۋ ارقىلى قورقىتىپ, تاپسىرىس بەرۋگە مەجبٷرلەۋ ٶتە ماڭىزدى.
«ساۋدا ەرەجەلەرٸن بۇزعانداردى جازالاۋعا كٸم قۇقىلى جەنە قالاي?» دەگەن ساۋالعا كەلسەك, باعامەن ايلا-شارعى جاساۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنٸڭ ەكٸ بابى بويىنشا قوزعالۋى مٷمكٸن. بۇل ساتۋشىنىڭ كٸم ەكەنٸنە دە بايلانىستى. ەگەر بۇل بٶلشەك ساۋدا نىسانى بولسا, وندا باعا بەلگٸسٸنٸڭ بولماۋى نەمەسە سەيكەس كەلمەۋٸ ەكٸمشٸلٸك كودەكستٸڭ 193-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سەيكەس كەلەدٸ. ياعني شاعىن كەسiپكەرلiك سۋبەكتiلەرiنە - 6 اەك, ورتا كەسiپكەرلiك سۋبەكتiلەرiنە - 10, iرi كەسiپكەرلiك سۋبەكتiلەرiنە 30 اەك كٶلەمٸندە ايىپپۇل سالۋمەن جازالانادى.
وسى نورمادا (ەقبتك-نٸڭ 193-بابىنىڭ 4 جەنە 5-تارماقتارى) كٶزدەلگەن ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ٸستەردٸ قارايتىن ۋەكٸلەتتٸ ورگان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸنٸڭ ساۋدا كوميتەتٸ بولىپ تابىلادى, وندا تيٸسٸنشە شاعىمداردى تٷرلٸ جولدارمەن قابىلدايدى. مەسەلەن, ەرتٷرلٸ اقپاراتتىق جٷيەلەر ارقىلى, سونىڭ ٸشٸندە e-Gov.kz ارقىلى نەمەسە سەنٸم تەلەفوندارى ارقىلى اۋماقتىق بٶلٸمشەلەرگە نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەرگە ٶزٸڭٸز بارىپ, شاعىمدانۋعا بولادى. ەرينە, 6 اەك - بۇل تىم اۋىر ايىپپۇل ەمەس. الايدا, دٷكەن يەسٸ باعانى ٷنەمٸ ٶزگەرتە بەرەتٸن بولسا, وندا جازا دا ەلدەقايدا اۋىرلاي بەرەدٸ. مۇنداي بۇزۋشىلىق قايتالانعان جاعدايدا (ەقبتك-نٸڭ 193-بابىنىڭ 5-تارماعى) ايىپپۇل 65-تەن (شاعىن كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸ ٷشٸن) 200 اەك-كە دەيٸن (ٸرٸ كەسٸپورىندار ٷشٸن) قۇرايدى.
ايتا كەتەرلٸگٸ, قازاقستاندا شاعىن كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸ رەتٸندە, كەسٸپكەرلٸك تۋرالى كودەكسكە سەيكەس, جۇمىسكەرلەرٸنٸڭ سانى 100-گە دەيٸنگٸ جەنە ورتاشا جىلدىق تابىسى 300 مىڭ اەك-تەن اسپايتىن زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كەسٸپكەرلەر قاراستىرىلادى. ياعني, ٷيٸڭٸزگە جاقىن دٷكەن بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. ٸرٸ بيزنەس – تيٸسٸنشە 250-دەن استام جۇمىسشىسى نەمەسە 3 ميلليون اەك-تەن استام تابىسى (بٸر شارت جەتكٸلٸكتٸ) بار كەسٸپكەرلەر. ياعني, گيپەرماركەتتەر جاتادى بۇعان.
ال سٸز بازارداعى ساتۋشىمەن بٸر باعا بويىنشا كەلٸسكەن بولساڭىز (نەمەسە باعا قانداي دا بٸر كارتونعا جازىلعان بولسا) جەنە ەسەپتەۋ كەزٸندە سٸزگە باسقا باعانى ۇسىنسا, وندا تۇتىنۋشىنى الداۋ تۋرالى قۇزىرلى ورگاندارعا جٷگٸنسەڭٸز بولادى (ەكٸمشٸلٸك كودەكستٸڭ 190-بابىنىڭ 1-تارماعى). مۇنداي بۇزۋشىلىقتاردى باسقارۋ قازٸرگٸ تاڭدا ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ قۇزىرىندا (ەكٸمشٸلٸك كودەكستٸڭ 685-بابى). ياعني, پوليتسيياعا حابارلاسۋ كەرەك. ەرينە, ناقتى فوتو, ۆيدەو دەلەلدەرمەن بارساڭىز, قۇقىعىڭىزدى قورعاپ شىعا الاسىز.
ساتىپ الۋشى وسىنداي سيپاتتاعى الداۋ سالدارىنان ەلەۋلٸ زالال (1 اەك-تەن استام) نەمەسە ٸرٸ زالال (كەمٸندە 3 اەك) شەككەن جاعدايدا ٸستٸ سوت قارايدى, وندا ارىز بەرۋ قاجەت. بۇل جاعدايعا بايلانىستى جوسىقسىز ساۋداگەرلەرگە 10 اەك-تەن 3 جىلعا دەيٸن ساۋدا ورىندارىندا قىزمەت ەتۋگە تىيىم سالۋعا دەيٸن ايىپپۇل سالىنادى.
بٸلۋ كەرەك تاعى بٸر دٷنيە, 190-باپ بويىنشا تەك جەكە كەسٸپكەرلەردٸ نەمەسە ساۋدا ۇيىمدارىن عانا جازالاۋعا بولادى. بۇل زاڭنىڭ جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلمەگەن جەكە تۇلعالارعا ەش قاتىسى جوق. دەگەنمەن, بۇل, مىسالى, اۆتوكٶلٸك باراحولكاسىنان نەمەسە ازىق-تٷلٸك بازارىنان (بٸراق جەكە كەسٸپكەر ەمەس) كەيبٸر قىمباتشىلىقتار زييانسىز دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. ول 190-باپ بويىنشا جازالانبايدى, بٸراق ونىڭ زاڭسىز كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسقانى انىقتالسا, ونى ەكٸمشٸلٸك كودەكستٸڭ ەرتٷرلٸ باپتارىنان باستاپ قىلمىستىق كودەكستٸڭ 214-بابىنا دەيٸن بۇدان دا اۋىر قيىندىقتار كٷتٸپ تۇر. وندا ولار ەدەتتە مٷلكٸ تەركٸلەنٸپ, 5 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.
ال تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتٸنە شاعىمدى قالاي جٸبەرۋگە بولادى? قازاقستاندىقتاردىڭ شاعىمدارى ارنايى ەلەكتروندى سايتتا قابىلدانادى, وندا ەربٸر تۇتىنۋشى ۇيالى تەلەفون نەمەسە كومپيۋتەر ارقىلى بۇزىلعان قۇقىقتارى تۋرالى حابارلاي الادى. تۇتىنۋشى ۋەكٸلەتتٸ ورگانعا جٷگٸنبەس بۇرىن مەسەلەنٸ تٸكەلەي شارۋاشىلىق سۋبەكتٸسٸمەن شەشۋگە تىرىسۋى كەرەك. كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸسٸ تالاپقا 10 كٷن ٸشٸندە جاۋاپ بەرمەسە, تۇتىنۋشى داۋدىڭ مەسەلەسٸنە بايلانىستى قۇزىرەتٸنە جاتاتىن مەملەكەتتٸك ورگانعا جٷگٸنەدٸ. بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتٸ بولۋى مٷمكٸن. شاعىم داۋدى سوتقا دەيٸن شەشۋ سۋبەكتٸسٸنە جٸبەرٸلگەن جاعدايدا داۋدى قاراۋدىڭ نەگٸزگٸ نىساناسى بۇزىلعان قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە كەلتٸرٸلگەن زيياندى ٶتەۋ بولىپ تابىلادى. شاعىم مەملەكەتتٸك ورگانعا جولدانسا, زاڭ تالاپتارىن بۇزۋ فاكتٸلەرٸ راستالسا, كەسٸپكەردٸ ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ ونى قاراۋدىڭ نەگٸزگٸ نىساناسى بولادى.
شاعىمدى قالاي جولداۋ كەرەك? ول ٷشٸن تۇتىنۋشى ساۋدا ورنىندا (قىزمەت كٶرسەتٸلەتٸن, جۇمىس ورىندالاتىن جەردە) E-tutynushy.kz سايتىنىڭ باستى بەتٸندە ٶتٸنٸش بەرەتٸن ۇيىمدى تاڭداۋى كەرەك, «اپەللياتسييا جٸبەرۋ» دەگەن تٷيمەنٸ باسىپ, سودان كەيٸن كٶرسەتٸلگەن پٸشٸندٸ تولتىرىڭىز. اپەللياتسييالىق شاعىم بەرۋدٸڭ نەگٸزگٸ شارتى زاڭدى تۇلعا مەن تۇتىنۋشى داۋىنىڭ تۋىنداعانىن راستايتىن قۇجاتتاردىڭ بولۋى بولىپ سانالادى. تۇتىنۋشى دا كەرٸ بايلانىس ٷشٸن ٶزٸنٸڭ تولىق اتى-جٶنٸن, جسن, ەلەكتروندىق پوشتا مەكەنجايىن جەنە تەلەفون نٶمٸرٸن كٶرسەتە وتىرىپ, تٸركەلۋٸ قاجەت.
كەسٸپكەر بۇل شاعىمدى قالاي كٶرە الادى? ول ٷشٸن كەسٸپكەر e-tutynushy سايتىنا تٸركەلۋٸ كەرەك, بۇل وعان:
— تۇتىنۋشىلاردان تٸكەلەي شاعىمداردى قابىلداۋعا;
— بٸرٸنشٸ كەزەڭدە داۋدى سىرتقى تاراپتاردىڭ قاتىسۋىنسىز بەيبٸت جولمەن, كەسٸپكەرگە دە, تۇتىنۋشىعا دا تيٸمدٸرەك ۋاقىتىندا شەشۋگە;
— قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى جەنە تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
نەتيجەسٸندە كەسٸپكەر 10 كٷن ٸشٸندە مەسەلەنٸ ٶز بەتٸنشە شەشٸپ, تۇتىنۋشىنىڭ زاڭدى تالاپتارىن قاناعاتتاندىرا الادى. بۇل ورىندالماسا, مەملەكەتتٸك ورگاندار پروتسەسكە اۆتوماتتى تٷردە ارالاسادى. بۇل باسقالارمەن قاتار, بيزنەس ٷشٸن ايىپپۇلداردى تالاپ ەتەدٸ. وسىعان وراي, كەسٸپكەرلەردٸ پلاتفورماعا تٸركەلۋگە شاقىرادى.
