قارجى پيراميدالارى مەسەلەسٸ قازاقستان ٷشٸن جاڭالىق ەمەس, كٶپتەگەن تمد ەلدەرٸ سيياقتى بٸز دە الاياقتىق سحەمالارىمەن سوناۋ 1990 جىلدارى تانىسقان بولاتىنبىز. العاشقى قازاق پيراميداسى «سماعۇلوۆ جەنە ك» دەپ اتالدى. بۇل كٶپشٸلٸگٸمٸزدٸڭ ەسٸمٸزدەن شىعا قويعان جوق. باستاپقىدا نۇرلان سماعۇلوۆ (Astana Group قۇرىلتايشىسى نۇرلان ەركەبۇلانۇلى سماعۇلوۆپەن شاتاستىرماۋ كەرەك) ەسٸمدٸ ازامات زاڭدى بيزنەسپەن اينالىسقان, بٸراق قارجىلىق قيىندىقتار ونى الاياقتىق جاساۋعا يتەرمەلەيدٸ. نەتيجەسٸندە رەسەيلٸك ممم جٷيەسٸ بويىنشا ەرەكەت ەتكەن كەسٸپكەر 35 مىڭ سالىمشىنى سان سوقتىرىپ كەتكەن. قازاقستانداعى پيراميدالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ جاڭا شارىقتاۋ شەگٸ 2010-2013 جىلدارعا تۇسپا-تۇس كەلەدٸ. سول كەزدە ازاماتتار سەرگەي ماۆروديدٸڭ MMM-2011 دەپوزيتتەرٸن قوسقاندا, شامامەن 767 ميلليون تەڭگە (5 ميلليون دوللار) جوعالتىپ تىندى.
ۋاقىت ٶتە كەلە الاياقتاردىڭ ايلا-تەسٸلدەرٸ ٶزگەردٸ, ەندٸ ولار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن مەسسەندجەرلەردٸ كٶبٸرەك پايدالانا باستادى. 2019 جىلدىڭ كٷزٸنەن باستاپ قازاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرٸندە Garant 24 Lombard, Profitable Loan جەنە وسى سيياقتى قارجى كەڭسەلەرٸ تۋرالى اگرەسسيۆتٸ جارنامالار پايدا بولا باستادى. كومپانييالار قازاقستاندىقتاردان كٶلٸكتەر مەن پەتەرلەردٸ نارىقتىق باعادان 20 پايىزعا جوعارى باعامەن بٶلٸپ تٶلەگەن. الايدا, مەمٸلە زاڭدى تٷردە تٸركەلمەگەننەن كەيٸن «ساتىپ الۋشىلار» ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار, Garant 24 Lombard جىلدىق 30-40 پايىز دەپوزيتتەردٸ قابىلدادى. 2020 جىلدىڭ اقپان ايىندا What'sApp مەسسەندجەرٸندە «قازان» نەمەسە «قارا كاسسير» دەپ اتالاتىن ينتەرنەت-ويىن كەڭٸنەن تارادى. ۇيىمداستىرۋشىلار ارنايى ەسەپشوتقا اقشا اۋدارۋدى جەنە ٶزدەرٸمەن بٸرگە تاعى ەكٸ قاتىسۋشىنى توپقا الىپ كەلۋدٸ ۇسىنىپ, جٷز مىڭ تەڭگەدەن استام اقشا الۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزادى.
كٶپتەگەن قارجىلىق پيراميدالاردىڭ ايرىقشا ەرەكشەلٸگٸ – ولاردىڭ ترانسۇلتتىق سيپاتىندا. مەسەلەن, 2018 جىلى الماتى قالالىق ٸشكٸ ٸستەر دەپارتامەنتٸنٸڭ سۇراۋى بويىنشا پاۆەل كرىموۆ مەسكەۋدٸڭ شەرەمەتەۆو ەۋەجايىندا ۇستالدى. ول نەگٸزٸن قالاعان Questra World جەنە Atlantic Global Asset Management سيياقتى پيراميدالىق جٷيەلەر بەلارۋس, ۋكراينا, رەسەي جەنە قازاقستاندا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەدٸ. دەل وسىنداي جاعداي زەرگەرلٸك ساۋدا اتىن جامىلعان B2B Jewelry كومپانيياسىندا دا ورىن الدى, پيراميدا 2019 جىلى ۋكراينا اۋماعىندا دٷنيەگە كەلگەن, بٸراق تەز ارادا رەسەي مەن قازاقستاندا فيليالدارىن اشىپ ٷلگەردٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2019 جىلدىڭ سوڭىندا باستالعان كوروناۆيرۋستىق پاندەمييا كەزٸندە پيراميدالار بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ جاڭا شىڭىنا جەتتٸ. 2021 جىلى ولاردىڭ ەڭ ٸرٸلەرٸ ACD Technology جەنە L-Capital بولدى. ەكەۋٸ دە الماتى قالاسىندا ٸرگە قالاعان. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىقتار رەسەيدە, اقش-تا, اۆسترييادا, گەرمانييادا, ۆەنگرييادا, قىرعىزستاندا جەنە باسقا دا ەلدەردە جۇمىس ٸستەگەن فينيكوداعى اكتسييالار مەن كريپتوۆاليۋتا دەپوزيتتەرٸنەن شامامەن 6 ميلليارد تەڭگە جوعالتتى.
بارعان سايىن الاياقتار سوڭعى جىلدارى تانىمال بولعان ينۆەستيتسييالاردى, ايىرباستاۋ وپەراتسييالارىن جەنە تاۋ-كەن ٶندٸرۋمەن بايلانىستى كومپانييالاردى پايدالانىپ جاتىر. الماتى قالالىق پوليتسييا دەپارتامەنتٸنٸڭ اسا ماڭىزدى ٸستەر جٶنٸندەگٸ اعا تەرگەۋشٸسٸ ەركەبۇلان قويشىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازٸر كريپتوۆاليۋتاعا ينۆەستيتسييا سالۋدى جارنامالاۋ ٷردٸسٸ ايرىقشا بەلەڭ العان.
«الاياقتار ينۆەستيتسييالىق سايت جاساپ, زاڭدى تٷردە كريپتوۆاليۋتالاردى, شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ اكتسييالارىن ساۋدالاي بەرەدٸ... ولار 10 جىل بويى كريپتوۆاليۋتاعا ينۆەستيتسييا سالىپ, ٷلكەن پايدا تاۋىپ جٷرگەن جوعارى ساناتتى مامانداردى جۇمىسقا تارتاتىنىن دا ايتا كەتكەن جٶن. وسىلايشا, ولار ٶز كومپانيياسىنا ينۆەستيتسييا سالۋعا شاقىرادى», - دەپ تٷسٸندٸردٸ قۇزىرلى ورگان مامانى.
2022 جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ 30 مىڭنان استام قازاقستاندىق پيراميدالاردىڭ جاڭا قۇربانى بولىپ, 54 ميلليارد تەڭگەدەن استام شىعىنعا ۇشىراعانىن حابارلادى. ماۋسىم ايىندا جوعارعى رەفورمالار كەڭەسٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 27 ميلليارد تەڭگەگە الدانعان تاعى 17 مىڭ قۇرباننىڭ انىقتالعانىن مەلٸمدەدٸ. بۇل ساندار بۇرىننان تەرگەلگەن ٸستەردٸڭ نەتيجەلەرٸ بويىنشا عانا بەلگٸلٸ ەكەنٸن تٷسٸنۋ ماڭىزدى. كٶپتەگەن پيراميدالار ەلٸ كٷنگە دەيٸن «كٶلەڭكەدە» قالىپ كەلەدٸ جەنە ولاردىڭ قۇرباندارىنىڭ سانى تۋرالى دەرەكتەر ەزٸرگە بەلگٸسٸز.
سونىمەن قاتار, پيراميدانىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلار جاۋاپقا تارتىلسا دا, ولار كەلتٸرگەن زالالدى قالپىنا كەلتٸرۋ كٶپ جاعدايدا مٷمكٸن ەمەس. مەسەلەن, B2B Jewelry جاعدايىندا تەك 197 قازاقستاندىق اقشاسىن قايتارعان. جارييالانعان قارجىلىق مونيتورينگ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, بۇل پيراميدا قازىناسىنا كەمٸندە 10 000 ادام ينۆەستيتسييا سالعان.
ال بٸزدٸڭ بيلٸك پيراميدالار جٷيەسٸمەن قالاي كٷرەسٸپ جاتىر? العاشىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قارجىلىق پيراميدالار الاياقتىق بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى. زاڭداعى وسى ولقىلىق 2014 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پيراميدالىق سحەمالاردى ۇيىمداستىرۋدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتاتىن زاڭعا قول قويعان كەزدە تٷزەلدٸ. ٶزگەرٸستەر كٶپ جاعىنان «ممم-2011» جەنە باسقا دا وسىعان ۇقساس ۇيىمداردىڭ قۇرىقتالۋىنا «تٷرتكٸ بولدى». بۇل رەتتە قازاقستاندىق ۆەدومستۆولار بۇل جاعدايعا دەيەكسٸز ەرەكەت جاسادى. وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى پوليتسيياسى پيراميدالارعا جاڭا ەرٸكتٸلەردٸ شاقىرعان سالىمشىلاردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋدى ۇسىندى.
جاڭا قىلمىستىق زاڭ قابىلدانعاننان كەيٸن كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ الاياقتىق سحەمالاردى اشۋداعى بەلسەندٸلٸگٸ ارتتى. 2017 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا پيراميدالار ۇيىمداستىرۋ بابى بويىنشا 74 قىلمىستىق ٸس قوزعالسا, 2018 جىلى 103 پيراميدانىڭ الاياقتىعى ەشكەرە بولدى, 2020 جىلى 180 قىلمىس اشىلدى. سونىمەن قاتار, پروكۋرورلاردىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلى (پاندەمييانىڭ شارىقتاۋ شەگٸندە) اشىلعان قىلمىستار ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 7 ەسەگە ٶسكەن. 2022 جىلدىڭ مامىر ايىندا ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ پيراميدالار قىزمەتٸنٸڭ فاكتٸلەرٸ بويىنشا 163 جاڭا قۇجاتتىڭ تٸركەلگەنٸن مەلٸمدەدٸ.
جاسىرىپ-جاباتىن نەسٸ بار, 2020 جىلعا دەيٸن قازاقستاندا پيراميدالىق سحەمالارعا پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ ٸس جٷزٸندە بولعان جوق. جاڭا ۇيىمداردى قۇرۋ كەزٸندە الاياقتار ەشقانداي كەدەرگٸلەرگە كەزٸكپەدٸ, بەرٸن جوسپارلاعاندارىنداي جٷزەگە اسىردى . جاعدايداعى بەتبۇرىس تەك پاندەمييا كەزٸندە ٶرشي تٷستٸ. 2020 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلٸگٸ جانىنداعى قارجى مونيتورينگٸ كوميتەتٸ جاۋاپتى قىزمەتتەردٸ كٷدٸكتٸ وپەراتسييالار تۋرالى حابارلاۋعا مٸندەتتەدٸ.
بۇل رەتتە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸندە ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلدى, ونىڭ قۇرامىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكٸنٸڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ جەنە ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ دە كٸردٸ. سونداي-اق اقپارات جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ دە جۇمىس توبىنا قوسىلدى.
سونىمەن قاتار, 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا قارجى مونيتورينگٸ اگەنتتٸگٸ قايتا قۇرىلدى. ٸلە-شالا ۆەدومستۆوارالىق ٷيلەستٸرۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا پيراميدا بەلگٸلەرٸ بار كومپانييالاردىڭ تٸزٸمٸ قول جەتٸمدٸ بولدى. 2021 جىلدىڭ قازان ايىندا اگەنتتٸك «ليتسەنزييالانباعان قىزمەت بەلگٸلەرٸ بار ۇيىمداردىڭ» تٸزٸلٸمٸن جارييالادى.
ونىڭ قۇرامىنا 121 كومپانييا, ونىڭ ٸشٸنە 56 پيراميدا كٸردٸ. بۇل تٸزٸم تەز ارادا تولىقتىرىلاتىنى دا حابارلاندى. دەسە دە قازٸرگٸ ۋاقىتتا تٸزٸلٸمنٸڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك ورگاندارىنىڭ بٸرىڭعاي پورتالىنىڭ سايتىندا قولجەتٸمدٸ ەمەس. سونىمەن قاتار, جاۋاپتى بٶلٸمشەلەر ينتەرنەتتەگٸ پيراميدالىق جارنامالاردى بەلسەندٸ تٷردە بۇعاتتاۋدا. 2022 جىلدىڭ تامىزىنا دەيٸن قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارى جالعان قىزمەتتەردٸ جارنامالاۋعا ارنالعان 3000-عا جۋىق رەسۋرستاردى انىقتادى.
2022 جىلدىڭ 12 شٸلدەسٸندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پيراميدالىق جارنامانى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتاتىن زاڭعا قول قويدى. 2014 جىلعى زاڭ بويىنشا وعان تەك ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلگەن. شٸلدەدەن كەيٸن جارناما پيراميدالارى ٷشٸن شابۋىلداۋشىلار 2 جىلدان 4 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مٷمكٸن (قىلمىستىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى).
مويىنداۋ كەرەك, سوڭعى ەكٸ جىلدا قازاقستاندا پيراميدالىق سحەمالارمەن كٷرەسۋ جٷيەسٸ ايتارلىقتاي ٶزگەردٸ. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتٸگٸنٸڭ ٶكٸلٸ ەلٸبەك ەبدٸلوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاۋاپتى دەپارتامەنتتەردٸڭ جۇمىسى «ساپالى تٷردە قايتا قۇرىلدى». ال, تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ پيراميدالارىنا قارسى بەلسەندٸ كٷرەس, قۇقىق قورعاۋ جەنە قارجى بٶلٸمدەرٸن ٷيلەستٸرۋ جەنە زاڭداردى قاتايتۋ ەلٸ كٷتكەن نەتيجە بەرگەن جوق. قىلمىستىق ٸستەر سانىنىڭ جىل سايىنعى ٶسۋٸ «بيلٸك» جۇمىسىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار پيراميدالاردىڭ ٶز تاۋاشالارىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, ساقتاي العانىنىڭ جاناما بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى.
نەگٸزٸ, پيراميدا كومپانييالارىنىڭ رەسمي تٸزٸلٸمٸنٸڭ پايدا بولۋى جەنە باسقا دا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى قازاقستاندىقتاردى كٷمەندٸ ينۆەستيتسييالاردان قورعامايدى. بٸرقاتار ساراپشىلار بۇعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ جوقتىعىن «كٸنەلٸ» ەكەنٸن لە ايتادى.
«قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپٸلدٸك بەرۋ قورىنداعى مەملەكەت تاراپىنان كەپٸلدەندٸرٸلگەن كٸرٸستٸ الىپ قاراساڭىز, ول ورتاشا جىلدىق 12-13 پايىزدى قۇرايدى. قارجىلىق پيراميدالار, كەرٸسٸنشە, كەپٸلدٸك بەرٸلگەنٸن العا تارتا وتىرىپ, قىسقا مەرزٸمدٸ جوعارى تابىس ۇسىنادى. ال بۇل جاعدايلاردى بٸلمەستٸكتەن ساتىپ الاتىندار دا, سانالى تٷردە تەۋەكەلگە باراتىندار دا بار. ولار كٸرٸس الۋعا ۋاقىت تابۋدى جوسپارلاپ وتىر, سودان كەيٸن پيراميدادان شىعۋدى جوسپارلايدى. بٸراق ٸس جٷزٸندە بۇل ماقسات جۇمىس ٸستەمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ەدەتتە قارجىلىق پيراميدالاردىڭ جەكە اكتيۆتەرٸ بولمايدى», - دەدٸ قۇزىرلى ورگان ٶكٸلٸ دميتريي اكماەۆ.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, اقشانى سوت ارقىلى قايتارۋ ٸس جٷزٸندە مٷمكٸن ەمەس, ٶيتكەنٸ پيراميدالىق جٷيەلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ قازاقستاندىق يۋريسديكتسييادان تىس جەردە (مىسالى, كيپردە) تٸركەلگەن.
بۇل «ەلەۋمەتتٸك زۇلىمدىقتى» «جەڭۋگە» مٷمكٸندٸك بەرمەيتٸن تاعى بٸر سالماقتى سەبەپ بار. پيراميدالاردىڭ تارالۋى, ەدەتتە, ەلەۋمەتتٸك قيىندىقتاردىڭ بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى. وسى سەبەپتٸ تمد-دا 1990 جىلدارى ممم تيپتٸ كەڭسەلەر سونشالىقتى كەڭ تارادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ پيراميدالار قازاقستان حالقىنا اۋىر قارىزدىق جٷكتەمە جاعدايىندا جۇمىس ٸستەۋدە. 2021 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 545 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ (ياعني حالىقتىڭ 4,2 پايىزىنا جۋىعى) 3 ايدان استام نەسيە بەرەشەگٸ بار ەكەنٸن ايتقان بولاتىن. مۇنداي جاعدايدا «وڭاي اقشا» تابۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ بولۋى تابيعي نەرسە.
سونىمەن قاتار, ەلدٸڭ ورتاشا تابىسى تٶمەن كٷيٸندە قالىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, قاراپايىم قازاقستاندىقتار تابىسىنىڭ جارتىسىنان كٶبٸن ازىق-تٷلٸككە, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە, بايلانىس جەنە كٶلٸك جەنە تاعى باسقا شىعىندارعا جۇمسايدى. سونىمەن قاتار, تابىستىڭ 30 پايىزى دەرلٸك نەسيەلەردٸ ٶتەۋگە كەتەدٸ, ال ٷي شارۋاشىلىعىنىڭ شىعىندارى تەك ٶسۋدە. بۇل پيراميدالاردىڭ جەتٸستٸگٸ تەك «اشكٶزدٸكتٸڭ» نەمەسە «قارجىلىق ساۋاتسىزدىقتىڭ» سالدارى ەمەس ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. بۇل - ٶز شەشٸمٸن كٷتٸپ وتىرعان قازاقستاندىق قوعامنىڭ جٷيەلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. مۇنداي جاعدايلاردا الاياقتار ەرقاشان ٶزدەرٸ ٷشٸن ىڭعايلى جولدى تاۋىپ الا بەرەدٸ.
