قازاقستاندا لۋدومانييا مەسەلەسٸ تۇڭعىش رەت عىلىمي نەگٸزگە سٷيەنٸپ زەرتتەلٸپ وتىر – بۇرىنعىداي ٶسەك-اياڭعا, اڭىزدار مەن جورامالدارعا سٷيەنبەي, دەلەلدٸ دەرەكتەرمەن بەكٸتٸلگەن. جاڭا ەسەپ ناقتى قاۋٸپتٸڭ قاي تۇستا جاتقانىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
اتالعان باياندامانى «Esbol Qory» قوعامدىق قورى ەزٸرلەۋدٸ قولعا العان. بۇل قۇجات ەلٸمٸزدە ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ جٷرٸپ كەلە جاتقان پٸكٸرتالاستار مەن بولجامداردى عىلىمي دەلەلدەرگە سٷيەنگەن تالداۋعا اۋىستىرادى.
بۇعان دەيٸن قوعام مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا لۋدومانييا تاقىرىبى بەلسەندٸ تالقىعا تٷسكەنٸمەن, مەسەلەنٸ جان-جاقتى قامتىعان عىلىمي زەرتتەۋ بولماعان ەدٸ. جاڭا ەسەپ وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ويىنعا تەۋەلدٸلٸكتٸڭ ەل ٸشٸندەگٸ تارالۋ سيپاتىن وبەكتيۆتٸ باعالاۋعا جول اشادى.
بولجامنان دەرەككە: مەسەلەنٸ عىلىمي تالداۋ
«لۋدومانييا فەنومەنٸ جەنە ونىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتٸن فاكتورلار» دەپ اتالاتىن اناليتيكالىق ەسەپ «Esbol Qory» (Esirtkisiz Bolashaq) قورىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالدى. زەرتتەۋ جۇمىسى دەرەكتەردٸ كابينەتالىق تالداۋ ەدٸسٸمەن قاتار ساپالىق سوتسيولوگييا تەسٸلدەرٸن – ماماندارمەن ساراپتامالىق سۇحبات جٷرگٸزۋ جەنە ويىنعا تەۋەلدٸلٸككە تاپ بولعان جاندارمەن تەرەڭدەتٸلگەن سۇحباتتاسۋ ەدٸستەرٸن قامتىدى.
جالپى العاندا, ەسەپ اۆتورلارى ەكونوميكا, قۇقىق, پسيحولوگييا, ەلەۋمەتتانۋ سالالارىنداعى ساراپشىلار مەن وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ قاتارىنان 10 مامانمەن سۇحباتتاستى, سونداي-اق لۋدومانييادان ەمدەلٸپ جٷرگەن 60 اداممەن ەڭگٸمەلەستٸ.
وسىلايشا پەنارالىق تەسٸل قولدانىلىپ, مەسەلە جان-جاقتى قامتىلدى. زەرتتەۋدٸڭ قورىتىندىلارى مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن قوعامعا ارنالعان تەجٸريبەلٸك ۇسىنىستاردىڭ نەگٸزٸنە اينالىپ, لۋدومانداردى ساۋىقتىرۋعا جەنە الدىن الۋعا باعىتتالعان شارالاردى جەتٸلدٸرۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
«بٸز قوعامدا لۋدومانيياعا قاتىستى الاڭداۋشىلىقتىڭ جىلدان جىلعا كٷشەيٸپ كەلە جاتقانىن بايقاپ جٷردٸك, الايدا بۇل قۇبىلىستىڭ كٶلەمٸ مەن سەبەپتەرٸ جايلى ناقتى دەرەكتەر بولمادى. بۇعان دەيٸن جارييا ايتىلعاننىڭ بەرٸ تەك بولجامدار مەن تٷرلٸ پٸكٸرلەرگە نەگٸزدەلٸپ كەلدٸ. ەندٸ, بٸزدٸڭ زەرتتەۋٸمٸزدٸڭ ارقاسىندا, جاعدايدى دەلەلدٸ ماتەريالدارمەن تالداپ, ويىنعا تەۋەلدٸلٸككە قارسى تيٸمدٸ شارالار ەزٸرلەۋگە مٷمكٸندٸك بار. ناركوتيككە تەۋەلدٸلٸكپەن كٷرەسكە دەن قويعان ۇيىم رەتٸندە بٸز لۋدومانييانى دا جاستار مەن قوعام ٷشٸن كەم تٷسپەيتٸن قاۋٸپ دەپ سانايمىز. سوندىقتان “Esbol Qory” بۇل زەرتتەۋدٸ قولعا الىپ, مەملەكەت پەن قوعامعا جاڭا قاتەرگە عىلىمي نەگٸزدە قارسى تۇرۋعا جەردەمدەسۋدٸ ماقسات تۇتتى», – دەيدٸ «Esbol Qory» قوعامدىق قورىنىڭ تٶراعاسى جاندوس اقتاەۆ.
زەرتتەۋدەگٸ نەگٸزگٸ تۇجىرىمدار
اناليتيكالىق ەسەپتٸڭ اۆتورلارى الىنعان نەتيجەلەردٸڭ بٸرقاتار بولجامدى ناقتى دەرەكتەرمەن العاش رەت راستايتىنىن اتاپ كٶرسەتەدٸ. قازاقستانداعى لۋدومانييانى زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالعان باستى ٷردٸستەر مەن فاكتورلار مىنالار:
ازارتتىق ويىنداردىڭ ينتەرنەت ارقىلى جاپپاي قولجەتٸمدٸ بولۋى. ۇيالى تەلەفون مەن كومپيۋتەر ارقىلى ويىنعا قوسىلۋدىڭ جەڭٸلدٸگٸ لۋدومانييانىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەتٸن باستى سەبەپ رەتٸندە اتالادى. كەز كەلگەن ورىندا, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ويىنعا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ تەۋەلدٸلٸكتٸڭ قالىپتاسۋ شەگٸن تٶمەندەتٸپ, قاۋٸپ-قاتەردٸ ەسەلەي تٷسەدٸ;
ەموتسييالىق سەبەپتەردٸڭ ماتەريالدىق مٷددەدەن جوعارى تۇرۋى;
ويىنعا تارتىلۋدىڭ باستى سەبەبٸ كٶبٸنە جەڭٸسكە جەتۋ ٷمٸتٸنەن گٶرٸ, ەموتسييالىق قوزۋ مەن قۇمارلىقتى سەزٸنۋگە ۇمتىلىس بولىپ شىعادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ويىن بارىسىنداعى ەسەر مەن تولعانىس ادامنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتىنا اينالادى, وسىلايشا ماتەريالدىق ۇتىس كەيٸنگٸ ورىنعا ىسىرىلىپ, تەۋەلدٸلٸككە جول اشادى;
ونلاين-كازينو مەن سپورتتىق بەس تٸگۋلەردٸڭ تانىمال بولۋى. زەرتتەۋ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, قازاقستاندا ەڭ كٶپ تاراعان ازارتتىق ويىندار – ونلاين-ويىندار, ونلاين-كازينو جەنە سپورتتىق بەس تٸگۋلەر. ولاردىڭ تانىمالدىعى ۇيالى تەلەفون مەن كومپيۋتەر ارقىلى وڭاي قوسىلۋعا بولاتىنىمەن, تەز نەتيجە بەرەتٸندٸگٸمەن جەنە وڭاي ۇتىسقا كەنەلۋگە دەگەن ەلەسٸن تۋدىرۋىمەن بايلانىستى. الايدا ەسەپ اۆتورلارى قازاقستاندا تىيىم سالىنعان ونلاين-كازينو سەكٸلدٸ زاڭسىز پلاتفورمالاردىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتەدٸ: مۇنداي سايتتار زاڭمەن شەكتەلمەيدٸ, تۇتىنۋشىلاردى قورعاۋ شارالارى ەسكەرٸلمەيدٸ, سٶيتٸپ ويىنشىلاردى تەۋەلدٸلٸككە تەز ۇرىندىرادى;
كٶپتەگەن پايدالانۋشىلار زاڭدى جەنە زاڭسىز پلاتفورمالاردى اجىراتا المايدى. سونىڭ سالدارىنان كەيبٸرەۋلەر قاۋٸپتٸلٸگٸ جوعارى, تۇتىنۋشىنى ەشقالاي قورعاۋ كٶزدەلمەگەن رەسۋرستاردا ويناپ جاتقاندارىن بٸلمەيدٸ, سىرتتاي بەرٸ قاۋٸپسٸزدەي كٶرٸنگەنٸمەن, تەۋەكەل دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى;
تەۋەكەل توبى – جاس جٸگٸتتەر. زەرتتەۋ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, لۋدومانييا كٶبٸنە 18–35 جاس ارالىعىنداعى ەر ادامداردا كەزدەسەدٸ. ەسٸرەسە تابىسى تٶمەن نەمەسە پسيحولوگييالىق قيىندىقتارعا ۇشىراعان جاستار وسال توپ سانالادى. قارجىلىق تۇراقسىزدىق, تەۋەكەلشٸلدٸكتٸڭ باسىمدىعى مەن كٷيزەلٸس فاكتورلارى بۇل ەلەۋمەتتٸك-دەموگرافييالىق توپتى ويىنعا تەۋەلدٸلٸككە بەيٸم ەتەدٸ;
زاڭ شەكتەۋلەرٸ جٶنٸندە تٶمەن دەڭگەيدەگٸ اقپاراتتانۋ. حالىقتىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ يگورلىق بيزنەستٸ رەتتەيتٸن زاڭدار جايلى جەتكٸلٸكتٸ بٸلمەيدٸ.
قۇقىقتىق جەنە قارجىلىق ساۋاتتىڭ تٶمەندٸگٸ مەن زاڭسىز ونلاين-پلاتفورمالارعا وڭاي قوسىلۋ مٷمكٸندٸگٸ ازاماتتاردىڭ تيٸستٸ زاڭ نورمالارىنان دا, مۇنداي ويىنداردىڭ ٶزدەرٸنە جەنە وتباسىنا تٶندٸرەر زاردابىنان دا دەر كەزٸندە حابارسىز قالۋىنا ەكەلەدٸ. اۆتورلار تسيفرلى قولجەتٸمدٸلٸك پەن نارىقتىڭ شاشىراڭقى جاعدايىندا زاڭمەن رەتتەلەتٸن جەنە زاڭسىز ويىن ارنالارىن اجىراتا بٸلۋ اسا ماڭىزدى ەكەنٸن ايتادى.
زەرتتەۋ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, قازٸرگٸ تاڭدا ويىن زالدارى ەمەس, سمارتفون ەكرانى – ازارتتىق ويىنداردىڭ نەگٸزگٸ كٸرۋ نٷكتەسٸ. Telegram-ارنالارداعى بولجامدار, اينالىپ ٶتەتٸن سايت-سٸلتەمەلەر (اينا-سايتتار) مەن Instagram-داعى كاپەرلٸك بلوگتار جاستاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تسيفرلىق داعدىسىنا اينالىپ ٷلگەرگەن.
ەسەپ لۋدومانييانىڭ كەشەندٸ سيپاتتا ەكەنٸن جەنە وعان قارسى كٷرەستە ۆەدومستۆوارالىق ٷيلەستٸرۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ كٶرسەتەدٸ. لۋدومانييا مەسەلەسٸ بويىنشا زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر قابىلدانعان تۇستا باستى مٸندەت – مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جەنە باسقا دا مٷددەلٸ تاراپتاردىڭ بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋٸ, حالىقتىڭ تەۋەلدٸلٸك قاتەرٸ مەن زاڭنامالىق شەكتەۋلەر تۋرالى اقپاراتتانۋىن ارتتىرۋ, سونداي-اق تەۋەلدٸ جاندارعا كٶمەك كٶرسەتۋدٸڭ تيٸمدٸ باعدارلامالارىن جٷزەگە اسىرۋ بولماق.
ەسەپ اۆتورلارى ەلدە لۋدوماندار سانىنا قاتىستى ناقتى ستاتيستيكا كەلتٸرمەيدٸ; ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى دا ەركەلكٸ. بۇل فاكتٸنٸڭ ٶزٸ ماڭىزدى قورىتىندى: تەۋەلدٸلٸك كٶبٸنە جاسىرىن سيپاتقا يە بولىپ, ونىڭ اۋقىمىن ۇزاق مەرزٸمدٸ مونيتورينگسٸز باعالاۋ قيىن.
دەمەك جٷيەلٸ تەسٸلدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ دە ناق وسى جەردە ايقىندالادى.
زاڭ شىعارۋشىلار پٸكٸرٸ
زەرتتەۋ قورىتىندىلارىمەن تانىسقان مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى دا عىلىمي تۇرعىدان تالداۋ جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن قولدايتىندارىن بٸلدٸردٸ.
«سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە ويىنعا تەۋەلدٸلٸك ۋشىعىپ, وتباسىلاردىڭ شايقالۋىنا سەبەپ بولۋدا. جاستار وڭاي ولجا ٸزدەپ, اقىرىندا تۋعان-تۋىستارىن قيىن جاعدايعا دۋشار ەتٸپ جاتىر», – دەپ اتاپ ٶتتٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ. ول يگرومانيياعا قارسى تۇرۋ جولىندا بەلسەندٸلٸك تانىتىپ جٷرگەنٸ بەلگٸلٸ.
«سوندىقتان بۇل زەرتتەۋدٸڭ دەرەكتەرٸ قوعام ٷشٸن ٶتە قاجەت, ەرٸ عىلىمي-زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸنٸڭ ماڭىزىن تاعى بٸر دەلەلدەي تٷسەدٸ», – دەپ قوستى دەپۋتات, ەسەپتٸڭ قورىتىندىلارىن مەملەكەتتٸك ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا پايدالانۋعا شاقىرىپ.
«Esbol Qory» قورىنىڭ جاڭا باعدارى جەنە الداعى جوسپارلار
كٶپ جىلدان بەرٸ ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىمەن بەلسەندٸ اينالىسىپ كەلە جاتقان «Esbol Qory» (Esirtkisiz Bolashaq – «ەسٸرتكٸسٸز بولاشاق») لۋدومانييانى جاڭا ەلەۋمەتتٸك سىناق رەتٸندە كٶرٸپ, وعان ايرىقشا كٶڭٸل اۋداردى.
قور ٶكٸلدەرٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, يگرومانييا دا جاستار, وتباسى جەنە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ٶتكٸر قاتەرگە اينالىپ ٷلگەردٸ. وسى زەرتتەۋدٸ قولعا الۋ ارقىلى «Esbol Qory» بيلٸك پەن قوعامنىڭ نازارىن جٷيەلٸ ەرەكەتتەردٸڭ قاجەت ەكەنٸنە اۋدارۋدى كٶزدەيدٸ.
ەسەپ قولدانبالى ماقساتتا دايىندالعان: ونىڭ ۇسىنىمدارى پروفيلدٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جٸبەرٸلٸپ تە ٷلگەردٸ. الىنعان قورىتىندىلار مەن ۇسىنىستاردىڭ نەگٸزٸندە تەۋەلدٸلٸكتٸڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى جەتٸلدٸرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قور بۇل باعىتتاعى جۇمىستى مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدارمەن جەنە قوعامدىق ۇيىمدارمەن بٸرلەسٸپ جالعاستىرماق – اقپاراتتىق كامپانييالار جٷرگٸزۋدەن باستاپ نورماتيۆتٸك قۇجاتتاردى ەزٸرلەۋگە دەيٸن اتسالىساتىن بولادى.
«Esbol Qory» قورى 2004 جىلى قۇرىلعان جەنە جاستار اراسىنداعى ەسٸرتكٸگە تەۋەلدٸلٸكپەن كٷرەس باعدارلامالارىمەن تانىمال. قور 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان زاڭسىز ويىن بيزنەسٸنە جەنە لۋدومانيياعا قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ كەشەندٸ جوسپاردى ٷكٸمەتپەن بٸرلەسە ەزٸرلەۋگە اتسالىسقان. لۋدومانييا تۋرالى ۇسىنىلىپ وتىرعان اناليتيكالىق ەسەپ – ۇيىمنىڭ جاڭا تەۋەلدٸلٸك تٷرلەرٸنە قارسى تۇرۋ جٶنٸندەگٸ كٷش-جٸگەرٸنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ.
«Esbol.kz» سايتىندا بۇل بايانداما كەز كەلگەن مٷددەلٸ ۇيىم مەن كٶپشٸلٸككە قولجەتٸمدٸ, ونى زاڭ جوبالارىن ەزٸرلەۋگە, اعارتۋشىلىق باستامالار مەن قازاقستانداعى وڭالتۋ شارالارىن جەتٸلدٸرۋگە پايدالانۋعا بولادى.
