پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەۋرووداقتىڭ جوعارعى ٶكٸلٸ كايا كاللاسپەن كەزدەسٸپ, ساۋدا, ەنەرگەتيكا, تسيفرلاندىرۋ جەنە ترانسكاسپيي كٶلٸك دەلٸزٸن دامىتۋ مەسەلەلەرٸن تالقىلادى. سونىمەن قاتار, «ورتالىق ازييا – ەۋروپا وداعى» فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە مەن بەرٸلدٸ. كايا كاللاس قازاقستاننىڭ ەۋرووداقپەن سەرٸكتەستٸك كەلٸسٸمٸنە قول قويعان العاشقى ايماقتىق ەل ەكەنٸن اتاپ, بۇل بايلانىستاردىڭ ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. سونداي-اق, ۆيزا رەسٸمدەرٸن جەڭٸلدەتۋ پروتسەسٸنٸڭ باستالعانىن مەلٸمدەدٸ. وتاندىق ساراپشىلار بۇل قادام قازاقستاندىقتار ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشاتىنىن ايتىپ جاتىر.
قازاقستاننىڭ ٶڭٸرلٸك كٶشباسشىلىعى مەن ەو-مەن قارىم-قاتىناسى
ساياسي عىلىمدار دوكتورى جومارت سٸمتٸكوۆ قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى ٶڭٸرلٸك كٶشباسشىلىق رٶلٸ مەن ەو-مەن قارىم-قاتىناسىنىڭ ماڭىزىن جان-جاقتى تالقىلاپ بەردٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان – ايماقتاعى ەڭ ٸرٸ ەكونوميكاعا يە ەل, ونىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى ٶڭٸردٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
«قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى ٶڭٸرلٸك كٶشباسشىلىق پوزيتسيياسى مەن ەو ەلدەرٸمەن قارىم-قاتىناسى قازٸرگٸ ۋاقىتتا اسا ٷلكەن ستراتەگييالىق مەنگە يە. ورتالىق ازييانىڭ گەوگرافييالىق جەنە ساياسي جاعدايى ونى ٷلكەن حالىقارالىق كٷشتەردٸڭ مٷددەلەر ورتالىعىنا اينالدىرادى, ال قازاقستان وسى ايماقتىڭ نەگٸزگٸ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني ورتالىعى بولىپ تابىلادى.
ٶڭٸرلٸك كٶشباسشىلىق بويىنشا قازاقستان ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ ەكونوميكاعا يە جەنە ونىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن دامۋ ٷردٸسٸ ايماقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى. بۇل ەلدٸڭ ورتالىق ازيياداعى كٶشباسشىلىعى حالىقارالىق ارەنادا دا ماڭىزدى, سەبەبٸ ول ايماقتاعى قاۋٸپسٸزدٸك, ەنەرگەتيكا, جەنە ساۋدا-ساتتىق مەسەلەلەرٸنە قاتىستى شەشٸمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ايماقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن دامۋ جولىندا ماڭىزدى رٶل اتقارادى», - دەدٸ ول.
كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جەنە ٶڭٸرلٸك ىقپال
قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتى تٷرلٸ حالىقارالىق كٷشتەرمەن تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان. ياعني بۇل ەلدٸڭ سىرتقى قاتىناستارىندا بٸرجاقتى باعىتتى ەمەس, ەرتٷرلٸ حالىقارالىق قاتىناستاردى تەڭدەستٸرە وتىرىپ, ٶز مٷددەلەرٸن قورعاۋعا باعىتتالعان ستراتەگييا. بۇل ساياساتتىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – قازاقستان ٶز سىرتقى ساياساتىندا كەز كەلگەن كٷشتٸ تاڭداماي, بارلىق ەلدەرمەن جەنە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ٶزارا تيٸمدٸ قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا ۇمتىلادى.
جومارت سٸمتٸكوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە توقتالساق, ول بٸرنەشە نەگٸزگٸ باعىتتارعا نەگٸزدەلگەن.
«بٸرٸنشٸدەن, ٸرٸ دەرجاۆالارمەن تەڭ قارىم-قاتىناس. قازاقستان رەسەي, قىتاي, اقش, ەۋروپالىق وداق ەلدەرٸ, تٷركييا جەنە باسقا دا ايماقتىق دەرجاۆالارمەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك ورناتقان. بۇل ساياسات ەلدٸڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى تٷرلٸ كٷشتەر اراسىندا تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋدى تالاپ ەتەدٸ. رەسەيمەن تاريحي جەنە ەكونوميكالىق بايلانىستار, قىتايمەن ساۋدا-ەنەرگەتيكالىق ەرٸپتەستٸك ماڭىزدى رٶل اتقارادى. سونىمەن قاتار, قازاقستان اقش جەنە ەو-مەن دەموكراتييا مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا دا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا.
ەكٸنشٸدەن, ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىق پەن قاۋٸپسٸزدٸك. قازاقستان ورتالىق ازيياداعى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ىقپالىن ارتتىرۋعا ۇمتىلىپ, ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸن شەشۋدە بەلسەندٸ رٶل اتقارادى. ول ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىنداعى ەرٸپتەستٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن «ورتالىق ازييا سامميتٸ» سيياقتى پلاتفورمالاردى قولدايدى, سونداي-اق ٶزبەكستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان جەنە تٷرٸكمەنستانمەن ساۋدا, ينفراقۇرىلىم جەنە ەكولوگييا سالالارىندا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدە.
ٷشٸنشٸدەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىس. قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) مەن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ (ەاەو) بەلسەندٸ مٷشەسٸ رەتٸندە كٶپۆەكتورلى ساياساتتى جٷزەگە اسىرادى. شىۇ اياسىندا قاۋٸپسٸزدٸك, تەرروريزممەن كٷرەس, ساۋدا سەكٸلدٸ سالالاردا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, ەاەو شەڭبەرٸندە ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانى دامىتۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
تٶرتٸنشٸدەن, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ. قازاقستان ٷشٸن ورتالىق ازيياداعى سۋ مەسەلەسٸ ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە, ٶيتكەنٸ ايماقتاعى سۋ رەسۋرستارى بٸرنەشە ەلدٸڭ شەكاراسىن كەسٸپ ٶتەدٸ. بۇل مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن قازاقستان حالىقارالىق دەڭگەيدە باستامالار كٶتەرٸپ, ٶڭٸرلٸك ەرٸپتەستەرٸمەن تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىق جولدارىن ٸزدەۋدە.
بەسٸنشٸدەن, ەكونوميكالىق جەنە ەنەرگەتيكالىق ديپلوماتييا. قازاقستان ٶزٸنٸڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن ەلەمدٸك نارىققا شىعارۋ ٷشٸن كٶپۆەكتورلى ساياسات ۇستانادى. ەنەرگەتيكالىق سالادا قىتاي, رەسەي, ەۋروپا ەلدەرٸ جەنە اقش-پەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ دامىتىپ, ورتالىق ازييانىڭ باستى كٶلٸك-لوگيستيكالىق جەنە ەنەرگەتيكالىق حابىنا اينالۋدى كٶزدەيدٸ. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن حالىقارالىق ەرٸپتەستٸكتٸ كەڭەيتۋگە باعىتتالعان», - دەدٸ ساراپشى.
ىنتىماقتاستىقتىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزى
ايتا كەتەلٸك, ەو قازاقستاندى ەكونوميكالىق دامۋ مەن دەموكراتييالىق رەفورمالار باعىتىنداعى ماڭىزدى سەرٸكتەس رەتٸندە قاراستىرادى. ساۋدا, ينۆەستيتسييا, بٸلٸم, عىلىم جەنە مەدەنيەت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. قازاقستان ٷشٸن ەو-مەن ەرٸپتەستٸك – ساۋدا, تەحنولوگييا جەنە ەكولوگييا سالالارىندا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشۋعا جول. سونىمەن قاتار, رەسەيمەن تاريحي بايلانىستار, قىتايمەن ساۋدا-ەنەرگەتيكالىق سەرٸكتەستٸك, ەو جەنە اقش-پەن دەموكراتييالىق رەفورمالار, ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ەكولوگييالىق مەسەلەلەر بويىنشا ىنتىماقتاستىق, شىۇ جەنە ەاەو اياسىندا ينتەگراتسييانى نىعايتۋ, سونداي-اق كٶلٸك-ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قازاقستاننىڭ ٶڭٸرلٸك حاب رەتٸندەگٸ رٶلٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
ساياساتتانۋشى قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ەرٸپتەستٸكتٸڭ بٸرنەشە ماڭىزدى اسپەكتٸلەرٸن اتاپ ٶتتٸ.
«ەڭ بٸرٸنشٸسٸ, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار, بۇل جەردە قازاقستان ەو-نىڭ ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ سەرٸكتەسٸ بولىپ تابىلادى, ال ەو - قازاقستان ەكونوميكاسىنا نەگٸزگٸ ينۆەستور.
ەكٸنشٸدەن, قۇقىقتىق رەفورمالار, دەمەك ەو قازاقستاننىڭ زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەرٸنە قولداۋ كٶرسەتٸپ, دەموكراتييالىق ستاندارتتاردى دامىتۋعا ىقپال ەتەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, ەنەرگەتيكالىق جەنە ەكولوگييالىق ەرٸپتەستٸك بويىنشا قازاقستان «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋ بويىنشا ەو-مەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋدا. تٶرتٸنشٸدەن, قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ەرٸپتەستٸك, ەو قازاقستانعا تەرروريزم, ەكسترەميزم جەنە ەسٸرتكٸ ساۋداسىنا قارسى كٷرەستە قولداۋ كٶرسەتەدٸ. بەسٸنشٸدەن, بٸلٸم جەنە مەدەني بايلانىستار, مەسەلەن Erasmus+ باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر مەن عالىمداردىڭ حالىقارالىق تەجٸريبە الماسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ», - دەپ اتاپ ٶتتٸ.
سونىمەن قاتار, ساراپشى قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق (ەو) اراسىنداعى بٸلٸم بەرۋ جەنە مەدەني بايلانىستارعا توقتالدى.
«قازاقستان ورتالىق ازيياداعى مەدەني ديالوگتى دامىتۋدا ٷلكەن رٶل اتقارادى. ەلدٸڭ كٶپەتنيكالىق قوعامى مەن دٸني تٶزٸمدٸلٸگٸ ٶڭٸردٸڭ مەدەني بٸرٸگۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كٷشەيتۋگە جەنە ينتەگراتسييالىق پروتسەستەردٸ دامىتۋعا ٷلەس قوسۋدا. وسى باعىتتا قازاقستان مەن ەو اراسىندا مەدەني جوبالار جٷزەگە اسىرىلىپ, ەو قازاقستاننىڭ مەدەني الۋان تٷرلٸلٸگٸنە قولداۋ كٶرسەتەدٸ. ەو قازاقستانعا بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا قولداۋ كٶرسەتٸپ, قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر مەن عالىمدارعا Erasmus+ باعدارلاماسى ارقىلى حالىقارالىق بٸلٸم الماسۋ مٷمكٸندٸگٸن ۇسىنادى. بۇل ەكٸجاقتى عىلىمي بايلانىستى نىعايتىپ, ەلدٸڭ بٸلٸم جٷيەسٸن دامىتۋعا ىقپال ەتەدٸ», - دەپ ايتتى.
جومارت سٸمتٸكوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك – كٶپقىرلى ەرٸ ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ىنتىماقتاستىق ٷلگٸسٸ.
«قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك – كٶپقىرلى ەرٸ ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ىنتىماقتاستىق ٷلگٸسٸ. ساياسي جەنە قۇقىقتىق رەفورمالاردا ەو قازاقستانعا قولداۋ كٶرسەتٸپ, ادام قۇقىقتارى مەن دەموكراتييانى قورعاۋ باعىتىندا سەرٸكتەس بولىپ وتىر. تاراپتار ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ جەنە دەموكراتييالىق ستاندارتتاردى ەنگٸزۋ بويىنشا بٸرلەسكەن جۇمىس جٷرگٸزۋدە. ەنەرگەتيكالىق جەنە كليماتتىق ساياساتتا دا ىنتىماقتاستىق نىعايۋدا. ەو قازاقستاننىڭ مۇناي, گاز جەنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن يگەرۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ينۆەستيتسييالار مەن تەحنولوگييالىق قولداۋ كٶرسەتۋدە. قازاقستان ٶز كەزەگٸندە ەنەرگەتيكالىق سەكتورىن ەرتاراپتاندىرىپ, جاسىل ەكونوميكاعا كٶشۋگە نيەتتٸ. بۇل سەرٸكتەستٸك ساياسي, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جەنە مەدەني مٷددەلەردٸ قامتي وتىرىپ دامىپ كەلەدٸ. قازاقستان ٷشٸن ەو-مەن ىنتىماقتاستىق ەكونوميكالىق ٶسٸم مەن دەموكراتييالىق رەفورمالارعا سەرپٸن بەرسە, ەو قازاقستاندى ورتالىق ازيياداعى نەگٸزگٸ سەرٸكتەسٸ رەتٸندە باعالايدى», – دەپ تٷيٸندەدٸ ساياساتتانۋشى.
