قازاقستاندىق ساياساتكەر, مەجٸلٸس دەپۋتاتى ايدوس سارىم استانانىڭ رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىستى رەتتەۋ ٷشٸن بەيتاراپ الاڭ بولۋعا دايىن ەكەنٸن جەنە "ەكٸ جاقتىڭ دا ۇستانىمىن تٷسٸنەتٸنٸن" ايتتى. رەسەيلٸك ساياساتتانۋشى دەپۋتاتتىڭ بۇل پٸكٸرٸنە قاتىستى ويىن ايتتى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى جەنە دەلدالدىق تەجٸريبەسٸ
RTVI ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايدوس سارىم قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن سٶز ەتٸپ, ەلدٸڭ قاقتىعىستى شەشۋگە اتسالىسۋعا ەزٸر ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, استانا كەلٸسسٶزدەر الاڭىن بٸر رەتتٸك اكتسييا رەتٸندە ەمەس, جٷيەلٸ تٷردە قاراستىرادى, باستى شارت – تاراپتاردىڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەر تانىتۋى.
دەپۋتات قازاقستاننىڭ بۇعان دەيٸن دە داعدارىس جاعدايلارىندا دەلدال بولعانىن, سونىڭ ٸشٸندە سيرييا مەسەلەسٸندە تەجٸريبە جيناعانىن ەسكە سالدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان "ورىس پەن ۋكراين ۇستانىمىن بٸردەي تٷسٸنەتٸندٸكتەن", جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەزدەسۋلەرگە ىڭعايلى ەرٸ قاۋٸپسٸز الاڭ بولا الادى. اقش-تىڭ ٶڭٸرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا بۇل يدەيانى قولدايدى: كٷتٸلٸپ وتىرعان دونالد ترامپتىڭ ساپارى استانانىڭ ادال دەلدال رەتٸندەگٸ رٶلٸن كٷشەيتە تٷسۋٸ مٷمكٸن.
مەسكەۋمەن قارىم-قاتىناسقا توقتالعان سارىم, "بۇرىنعىداي الشاقتىق جوق, قازٸر ەكٸمشٸلٸكتەر مەن ساراپشىلار دەڭگەيٸندە پراگماتيكالىق ٶزارا ٸس-قيمىل دامىپ كەلەدٸ" دەدٸ.
تەرريتورييالىق قورعانىس جەنە قاڭتار ساباقتارى
پارلامەنتشٸنٸڭ ايتۋىنشا, تەرريتورييالىق قورعانىستى كٷشەيتۋ تاقىرىبى سىرتقى ەمەس, ٸشكٸ سىن-قاتەرلەرمەن بايلانىستى: سۋ تاسقىندارى, رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ قاجەتتٸلٸگٸ جەنە 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسى. ول زاڭ كٶرشٸ ەلدەرگە قارسى باعىتتالماعانىن, ازاماتتىق قورعاۋ مەن ەل ٸشٸندەگٸ لوگيستيكانى جەدەلدەتۋگە قىزمەت ەتەتٸنٸن ايتتى.
"ۇلى تۇران" تۋرالى پٸكٸر
ايدوس سارىم "ۇلى تۇران" مەن پانتٷركيزم يدەيالارىن "كونسترۋكت" دەپ اتاپ, مۇنداي تاقىرىپتاردىڭ سىرتقى ساياسي تەحنولوگتار تاراپىنان ەدەيٸ ٷلكەيتٸلەتٸنٸن ايتتى. ول قاۋٸپتٸ يلليۋزييالاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ساراپتامالىق جۇمىستى كٷشەيتٸپ, بۇل يدەيالاردى دەميفولوگيزاتسييالاۋ قاجەت دەدٸ. ەسكە سالساق, "ۇلى تۇران" جوباسى تٷركٸ ەلدەرٸن بٸرٸكتٸرۋدٸ كٶزدەيدٸ. 2024 جىلى تٷركييا قازاقستان, ٶزبەكستان جەنە قىرعىزستانعا بٸلٸم بەرۋ مەن مەدەني باعدارلاماعا 1,2 ملرد دوللار قۇيدى, ساراپشىلار مۇنى پانتٷركيستٸك ىقپالدى كٷشەيتۋ امالى دەپ باعالايدى.
رەسەيلٸك ساياساتتانۋشى نە دەيدٸ?
ساياسي پروتسەستەردٸ ساراپتامالىق سٷيەمەلدەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ, ساياساتتانۋشى الەكسەي ياروشەنكو Metro-عا بەرگەن سۇحباتىندا:
"رەسەي مەن ۋكرايناعا تەڭ قاشىقتىق ساقتاۋعا بولمايدى. مۇنداي ۇستانىمداعى ەلدەر ٸس جٷزٸندە رەسەيدٸڭ جاۋىنا اينالادى. بۇل جەردە ەشقانداي "جارتى تون" جوق. رەسەي ٶز ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن كٷرەسٸپ جاتىر, ٶيتكەنٸ ۋكراينانى بٸزدٸ ەلسٸرەتۋ مەن جويۋ قۇرالىنا اينالدىردى. بٸر مەزەتتە ەرٸ قۇرباندى, ەرٸ ونى ٶلتٸرەتٸن قارۋدى قولداۋعا بولمايدى", – دەدٸ.
ياروشەنكونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا دا ەتنوسارالىق شيەلەنٸس پەن انتيرەسەيلٸك كٶڭٸل-كٷي كٷشەيگەن. بۇل – جايدان-جاي ەمەس, ەلگە باتىستىق ينسترۋكتورلار مەن كەڭەسشٸلەر كەلٸپ, ۇلىبريتانييامەن ەسكەري كەلٸسٸمدەر جاسالىپ جاتىر. "بۇل پروتسەسس ۋكرايناداعى ستسەنارييگە ۇقساس, بٸراق ۋاقىت جاعىنان باياۋ جٷرٸپ جاتىر" دەيدٸ ول.
"ەگەر پوستكەڭەستٸك ەلدەر انتيرەسەيلٸك باعىتتى ۇستانسا, ودان ەشقايسىسى ۇتپايدى. ۋكراينا مىسالى بۇل پروتسەستٸڭ قالاي اياقتالاتىنىن كٶرسەتتٸ: حالىقتى باتىستىڭ ەسكەري-ٶنەركەسٸپتٸك ماشيناسىنا قۇربان ەتتٸ. رەسەيدەن تەرٸس اينالعاندار دا وسىنداي جاعدايعا تاپ بولۋى مٷمكٸن", – دەدٸ ساياساتتانۋشى.
"ەليتاعا تالاپ قويۋ قاجەت"
الەكسەي ياروشەنكو قوعامدى ەليتاعا سۇراق قويۋعا شاقىردى:
"پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ حالىقتارى بيلٸككە رەسەيشٸل باعىت ۇستانۋدى تالاپ ەتۋٸ تيٸس. ەيتپەسە, ولاردى رەسەيگە قارسى قاقتىعىسقا تارتادى. رەسەي مۇنى قاراپ وتىرمايدى – ٶزٸن قورعاۋعا مەجبٷر بولادى", – دەدٸ ول.
ساياساتتانۋشى 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىن دا ەسكە الدى. سول كەزدە قازاقستاندا ٷكٸمەت باسشىسى, مەملەكەتتٸك حاتشى, مەجٸلٸس تٶراعاسى اۋىسقان. 16 مينيستردٸڭ تەڭ جارتىسى قىزمەتٸنەن كەتكەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ "نۇر وتان" پارتيياسىنىڭ تٶراعالىعىنان ايىرىلدى. ال رەسەي قازاقستانعا بٸرنەشە بٶلٸمشە جٸبەرٸپ, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا اتسالىسقان.
"بٸز ول كەزدە قاۋٸپتٸڭ الدىن الدىق. رەسەيدٸڭ ەرەكەتٸ ەڭ الدىمەن ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى. ەگەر قازاقستانداعى تٶڭكەرٸس جٷزەگە اسقاندا, ونىڭ سالدارى رەسەي ٷشٸن دە, قازاقستان ٷشٸن دە اۋىر بولار ەدٸ. بٸز ٶزٸمٸزدٸ قورعادىق, بٸراق كٶرشٸ ەل ٷشٸن دە ەلدەقايدا جامان ستسەنارييدٸڭ الدىن الدىق", – دەدٸ ول.
"ۇلى تۇران" – تٷركييانىڭ قۇرالى
ياروشەنكو "ۇلى تۇران" تاقىرىبى دا كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەگەنٸن ايتتى.
"بۇل يدەيانى تٷرٸك ساياسي تەحنولوگتارى ويلاپ تاپقان. ول تٷركييانىڭ تاياۋ شىعىس, ورتالىق ازييا, وڭتٷستٸك كاۆكاز جەنە پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ, سونىڭ ٸشٸندە رەسەيدٸڭ كەيبٸر ايماقتارىنداعى ىقپالىن كٷشەيتۋ قۇرالى", – دەدٸ ول.
ساياساتتانۋشى پانتٷركيزمنٸڭ ناقتى كٶرٸنٸستەرٸنە دە توقتالدى:
"بۇرىن يدەولوگييالىق جوبالارعا ياكۋتييا سەكٸلدٸ ايماقتاردى قوسقان. بۇل جاي تەورييا ەمەس – ناقتى ساياسي تەحنولوگييالىق جۇمىس. تاتارستاندا دا تٷرٸك ينۆەستيتسيياسىنىڭ ٷلەسٸ ايتارلىقتاي. "ۇلى تۇران" يدەياسى جوق دەۋگە بولمايدى. بۇل – شىنايى يدەولوگييالىق ەرٸ ساياسي ستراتەگييا", – دەدٸ ياروشەنكو.
