قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ٶسٸمٸ تۋرالى سٶز بولعاندا, ەدەتتە مۇناي باعاسى, ٶنەركەسٸپتٸڭ دامۋى, ينۆەستيتسييا تارتۋ نەمەسە جاڭا ٶندٸرٸستەردٸ ٸسكە قوسۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلانادى. الايدا ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ ەڭ ماڭىزدى, بٸراق كٶپ جاعدايدا نازاردان تىس قالىپ جٷرگەن رەزەرۆتەرٸنٸڭ بٸرٸ – بٸلٸم بەرۋ سالاسى. ەسٸرەسە, اۋىل مەكتەپتەرٸ. بۇل تۋرالى بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى Qazaq Expert Club شاقىرىلعان ساراپشىسى جازيرا اسانوۆا مەلٸمدەدٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
بۇل بايلانىستى ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ زەرتتەۋلەردٸڭ بٸرٸ دەلەلدەيدٸ. The Knowledge Capital of Nations ەڭبەگٸنٸڭ اۆتورلارى ەريك حانۋشەك پەن ليۋدگەر ۆيوسسماننىڭ قورىتىندىسىنا سەيكەس, ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ باستى فاكتورى – بٸلٸم ساپاسى.
زەرتتەۋشٸلەردٸڭ باعالاۋىنشا, وقۋشىلاردىڭ كوگنيتيۆتٸك داعدىلارى بٸر ستاندارتتى اۋىتقۋعا ارتقان جاعدايدا, جان باسىنا شاققانداعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ (جٸٶ) جىل سايىنعى ٶسٸمٸ شامامەن 2 پايىزدىق تارماققا ۇلعايادى.
بۇل ەسەر تٸپتٸ دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ ٶزٸندە ايتارلىقتاي جوعارى. زەرتتەۋ نەتيجەسٸنە سەيكەس:
- تابىسى جوعارى ەىدۇ ەلدەرٸندە بٸلٸم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ديسكونتتالعان ەكونوميكالىق ەسەرٸ قازٸرگٸ جٸٶ-نٸڭ شامامەن 162%-ىنا تەڭ;
- تابىسى ورتاشا مەملەكەتتەردە بۇل كٶرسەتكٸش قازٸرگٸ جٸٶ كٶلەمٸنەن سەگٸز ەسەدەن استام ارتىق;
- تابىسى ورتادان تٶمەن ەلدەردە 1302%-عا دەيٸن جەتەدٸ.
قازاقستان ٷشٸن نەگە ماڭىزدى?
قازاقستان ٷشٸن بۇل مەسەلە ەرەكشە ٶزەكتٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ بولجامىنشا, ەكونوميكا 2025 جىلى 6,5% ٶسٸم كٶرسەتكەنٸمەن, 2028 جىلعا قاراي ٶسٸم قارقىنى بٸرتٸندەپ 3,5%-عا دەيٸن باياۋلاۋى مٷمكٸن. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ – ادامي كاپيتال ساپاسىنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ. بۇل ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنە, يننوۆاتسييالىق بەلسەندٸلٸككە جەنە جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ٶنٸم ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
سونىمەن قاتار زەرتتەۋلەر ەڭ جوعارى ەكونوميكالىق نەتيجە تەك ٷزدٸك وقۋشىلاردى قولداۋ ارقىلى ەمەس, بازالىق داعدىلاردى مەڭگەرمەگەن وقۋشىلار سانىن ازايتۋ ارقىلى جٷزەگە اساتىنىن كٶرسەتەدٸ. وعان فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق, ماتەماتيكالىق جەنە جاراتىلىستانۋ-عىلىمي ساۋاتتىلىعى, سونداي-اق پراكتيكالىق مٸندەتتەردٸ شەشۋ قابٸلەتٸ جاتادى.
اۋىل مەن قالا اراسىنداعى بٸلٸم الشاقتىعى
بٷگٸندە قازاقستاندىق وقۋشىلار ەىدۇ ەلدەرٸندەگٸ قۇرداستارىنان ورتا ەسەپپەن 1,5–2 جىلعا قالىپ كەلەدٸ. بۇل الشاقتىقتىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ اۋىل مەكتەپتەرٸنەن باستاۋ الادى. قازاقستانداعى وقۋشىلاردىڭ 48%-ى اۋىلدىق جەرلەردە بٸلٸم الادى. سوندىقتان اۋىل مەكتەپتەرٸندەگٸ بٸلٸم ساپاسىن سالىستىرمالى تٷردە از عانا جاقسارتۋدىڭ ٶزٸ ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلٸ ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن.
15 جاسقا كەلگەندە اۋىل وقۋشىسى بٸلٸم دەڭگەيٸ بويىنشا شامامەن 0,5–1 وقۋ جىلىنا ارتتا قالادى. وقۋ ساۋاتتىلىعى بويىنشا ايىرماشىلىق باستاۋىش سىنىپتاردان-اق بايقالادى. اۋىل مەكتەپتەرٸندە ەر بالاعا كٶڭٸل كٶبٸرەك بٶلٸنگەنٸمەن, ونىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ شەكتەۋلٸ. كومپيۋتەرلەر سانى كٶبٸرەك بولعانىنا قاراماستان, ساپالى ينتەرنەت, زاماناۋي باستاۋىش سىنىپ كابينەتتەرٸ مەن جاراتىلىستانۋ پەندەرٸنٸڭ زەرتحانالارى جەتكٸلٸكسٸز.
ينفراقۇرىلىم مەسەلەسٸ شەشٸلگەن جەرلەردە بٸلٸكتٸ پەداگوگ كادرلارىنىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. وسىنىڭ بەرٸ اۋىلداعى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بٷگٸندە ەلدٸڭ ادامي كاپيتالىن دامىتۋدىڭ ەڭ ٸرٸ رەزەرۆتەرٸنٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستاندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر?
سوڭعى جىلدارى بۇل باعىتتا ناقتى نەگٸز قالىپتاستى. قازٸر قازاقستاندا 193 تٸرەك مەكتەپتەن تۇراتىن جەلٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل – ەر ٶڭٸرگە ورتا ەسەپپەن 11 مەكتەپتەن كەلەدٸ. اتالعان مەكتەپتەردە 135 مىڭنان استام وقۋشى بٸلٸم الادى. ەربٸر تٸرەك مەكتەپكە 2–3 ماگنيتتٸك نەمەسە شاعىن جيناقتى مەكتەپ بەكٸتٸلگەن. ولار ٶزارا تەجٸريبە الماسىپ, ەدٸستەمەلٸك جەنە رەسۋرستىق قولداۋ كٶرسەتەدٸ. جالپى العاندا, ەربٸر تٸرەك مەكتەپ ورتا ەسەپپەن كٶرشٸ اۋىلدارداعى 20–30 مۇعالٸمگە جەنە 200-گە جۋىق وقۋشىعا قولداۋ كٶرسەتەتٸن ورتالىققا اينالعان.
جوبا 2019 جىلدان بەرٸ قوعامدىق قورلار مەن ەلەۋمەتتٸك ينۆەستيتسييالار ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە جوباعا شامامەن 65 ملرد تەڭگە باعىتتالعان.
سونىڭ نەتيجەسٸندە:
- 7 مىڭعا جۋىق وقۋ كابينەتٸ جاڭارتىلدى;
- مەكتەپتەرگە 2,6 ملن-عا جۋىق زاماناۋي قۇرال-جابدىق جەتكٸزٸلدٸ;
- 12 مىڭ مۇعالٸم مەن مەكتەپ ديرەكتورى, سونداي-اق بٸلٸم بٶلٸمدەرٸنٸڭ ەدٸسكەرلەرٸ ارنايى بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ باعدارلاماسىنان ٶتتٸ.
العاشقى نەتيجەلەر
جٷرگٸزٸلگەن سىرتقى مونيتورينگ مەلٸمەتٸنشە, مەكتەپتەر جوباعا قوسىلعاننان كەيٸن وقۋشىلاردىڭ بٸلٸم ساپاسى ورتا ەسەپپەن 8–10%-عا ارتقان.
سونىمەن قاتار:
- بٸلٸكتٸلٸك ساناتى بار مۇعالٸمدەردٸڭ ٷلەسٸ 63%-دان 79%-عا دەيٸن ٶستٸ;
- قوسىمشا بٸلٸممەن قامتۋ دەڭگەيٸ 45%-دان 60%-عا جەتتٸ;
- وليمپيادالار مەن زيياتكەرلٸك بايقاۋلاردىڭ جەڭٸمپازدارى سانى ەكٸ ەسەگە جۋىق كٶبەيدٸ.
بۇل قازٸر جاڭا رەفورما باستاۋ ەمەس, ناقتى نەتيجە بەرە باستاعان تيٸمدٸ مودەلدٸ كەڭەيتۋ مەسەلەسٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ەلەمدٸك تەجٸريبە نە دەيدٸ?
حالىقارالىق تەجٸريبە اۋىلدىق جەرلەردە جەكە مەكتەپتەردٸ ەمەس, پەداگوگتەردٸ, ينفراقۇرىلىمدى جەنە ەدٸستەمەلٸك رەسۋرستاردى كٷشتٸ تٸرەك مەكتەپتەردٸڭ اينالاسىنا بٸرٸكتٸرەتٸن بٸلٸم بەرۋ جەلٸلەرٸن دامىتۋ ەلدەقايدا تيٸمدٸ ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ. مۇنداي تەسٸل رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا جەنە بٸلٸم بەرۋ تەڭسٸزدٸگٸن بٸرتٸندەپ ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ادامي كاپيتال بٸردەن نەتيجە بەرمەيدٸ. ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ونداعان جىلدار ٸشٸندە كٶرٸنەدٸ. دەگەنمەن دەل وسى فاكتور ەكونوميكانىڭ قانشالىقتى ٶنٸمدٸ بولاتىنىن, ەلدٸڭ جاڭا تەحنولوگييالاردى قانشالىقتى جىلدام ەنگٸزەتٸنٸن جەنە جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ٶنٸم ٶندٸرۋ قابٸلەتٸن ايقىندايدى.
ايتا كەتەيٸك, ەىدۇ (ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمى) – ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان 38 مەملەكەتٸن بٸرٸكتٸرەتٸن حالىقارالىق ۇيىم. ول تٷرلٸ سالالار بويىنشا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزەدٸ جەنە ونىڭ تالداۋلارى ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ماڭىزدى ساراپتامالىق دەرەككٶزدەردٸڭ بٸرٸ سانالادى.
