Qazaqstan ekonomikasynyń ósimi týraly sóz bolǵanda, ádette munai baǵasy, ónerkásiptiń damýy, investitsiia tartý nemese jańa óndiristerdi iske qosý máseleleri talqylanady. Alaida ekonomikalyq ósimniń eń mańyzdy, biraq kóp jaǵdaida nazardan tys qalyp júrgen rezervteriniń biri – bilim berý salasy. Ásirese, aýyl mektepteri. Bul týraly bilim berý salasyndaǵy Qazaq Expert Club shaqyrylǵan sarapshysy Jazira Asanova málimdedi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Bul bailanysty álemdegi eń iri zertteýlerdiń biri dáleldeidi. The Knowledge Capital of Nations eńbeginiń avtorlary Erik Hanýshek pen Liýdger Viossmannyń qorytyndysyna sáikes, uzaq merzimdi ekonomikalyq ósimniń basty faktory – bilim sapasy.
Zertteýshilerdiń baǵalaýynsha, oqýshylardyń kognitivtik daǵdylary bir standartty aýytqýǵa artqan jaǵdaida, jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónimniń (JIÓ) jyl saiynǵy ósimi shamamen 2 paiyzdyq tarmaqqa ulǵaiady.
Bul áser tipti damyǵan memleketterdiń ózinde aitarlyqtai joǵary. Zertteý nátijesine sáikes:
- tabysy joǵary EYDU elderinde bilim sapasyn arttyrýdyń diskonttalǵan ekonomikalyq áseri qazirgi JIÓ-niń shamamen 162%-yna teń;
- tabysy ortasha memleketterde bul kórsetkish qazirgi JIÓ kóleminen segiz eseden astam artyq;
- tabysy ortadan tómen elderde 1302%-ǵa deiin jetedi.
Qazaqstan úshin nege mańyzdy?
Qazaqstan úshin bul másele erekshe ózekti. Dúniejúzilik banktiń boljamynsha, ekonomika 2025 jyly 6,5% ósim kórsetkenimen, 2028 jylǵa qarai ósim qarqyny birtindep 3,5%-ǵa deiin baiaýlaýy múmkin. Sarapshylardyń pikirinshe, munyń negizgi sebepteriniń biri – adami kapital sapasynyń jetkiliksizdigi. Bul eńbek ónimdiligine, innovatsiialyq belsendilikke jáne joǵary qosylǵan quny bar ónim óndirý múmkindigine tikelei áser etedi.
Sonymen qatar zertteýler eń joǵary ekonomikalyq nátije tek úzdik oqýshylardy qoldaý arqyly emes, bazalyq daǵdylardy meńgermegen oqýshylar sanyn azaitý arqyly júzege asatynyn kórsetedi. Oǵan fýnktsionaldyq saýattylyq, matematikalyq jáne jaratylystaný-ǵylymi saýattylyǵy, sondai-aq praktikalyq mindetterdi sheshý qabileti jatady.
Aýyl men qala arasyndaǵy bilim alshaqtyǵy
Búginde qazaqstandyq oqýshylar EYDU elderindegi qurdastarynan orta eseppen 1,5–2 jylǵa qalyp keledi. Bul alshaqtyqtyń edáýir bóligi aýyl mektepterinen bastaý alady. Qazaqstandaǵy oqýshylardyń 48%-y aýyldyq jerlerde bilim alady. Sondyqtan aýyl mektepterindegi bilim sapasyn salystyrmaly túrde az ǵana jaqsartýdyń ózi el ekonomikasyna eleýli yqpal etýi múmkin.
15 jasqa kelgende aýyl oqýshysy bilim deńgeii boiynsha shamamen 0,5–1 oqý jylyna artta qalady. Oqý saýattylyǵy boiynsha aiyrmashylyq bastaýysh synyptardan-aq baiqalady. Aýyl mektepterinde ár balaǵa kóńil kóbirek bólingenimen, onyń múmkindikteri shekteýli. Kompiýterler sany kóbirek bolǵanyna qaramastan, sapaly internet, zamanaýi bastaýysh synyp kabinetteri men jaratylystaný pánderiniń zerthanalary jetkiliksiz.
Infraqurylym máselesi sheshilgen jerlerde bilikti pedagog kadrlarynyń tapshylyǵy baiqalady. Osynyń bári aýyldaǵy bilim berý júiesi búginde eldiń adami kapitalyn damytýdyń eń iri rezervteriniń biri ekenin kórsetedi.
Qazaqstanda qandai jumystar atqarylyp jatyr?
Sońǵy jyldary bul baǵytta naqty negiz qalyptasty. Qazir Qazaqstanda 193 tirek mektepten turatyn jeli jumys isteidi. Bul – ár óńirge orta eseppen 11 mektepten keledi. Atalǵan mektepterde 135 myńnan astam oqýshy bilim alady. Árbir tirek mektepke 2–3 magnittik nemese shaǵyn jinaqty mektep bekitilgen. Olar ózara tájiribe almasyp, ádistemelik jáne resýrstyq qoldaý kórsetedi. Jalpy alǵanda, árbir tirek mektep orta eseppen kórshi aýyldardaǵy 20–30 muǵalimge jáne 200-ge jýyq oqýshyǵa qoldaý kórsetetin ortalyqqa ainalǵan.
Joba 2019 jyldan beri qoǵamdyq qorlar men áleýmettik investitsiialar esebinen júzege asyrylyp keledi. Osy ýaqyt ishinde jobaǵa shamamen 65 mlrd teńge baǵyttalǵan.
Sonyń nátijesinde:
- 7 myńǵa jýyq oqý kabineti jańartyldy;
- mektepterge 2,6 mln-ǵa jýyq zamanaýi qural-jabdyq jetkizildi;
- 12 myń muǵalim men mektep direktory, sondai-aq bilim bólimderiniń ádiskerleri arnaiy biliktilikti arttyrý baǵdarlamasynan ótti.
Alǵashqy nátijeler
Júrgizilgen syrtqy monitoring málimetinshe, mektepter jobaǵa qosylǵannan keiin oqýshylardyń bilim sapasy orta eseppen 8–10%-ǵa artqan.
Sonymen qatar:
- biliktilik sanaty bar muǵalimderdiń úlesi 63%-dan 79%-ǵa deiin ósti;
- qosymsha bilimmen qamtý deńgeii 45%-dan 60%-ǵa jetti;
- olimpiadalar men ziiatkerlik baiqaýlardyń jeńimpazdary sany eki esege jýyq kóbeidi.
Bul qazir jańa reforma bastaý emes, naqty nátije bere bastaǵan tiimdi modeldi keńeitý máselesi ekenin kórsetedi.
Álemdik tájiribe ne deidi?
Halyqaralyq tájiribe aýyldyq jerlerde jeke mektepterdi emes, pedagogterdi, infraqurylymdy jáne ádistemelik resýrstardy kúshti tirek mektepterdiń ainalasyna biriktiretin bilim berý jelilerin damytý áldeqaida tiimdi ekenin dáleldeidi. Mundai tásil resýrstardy utymdy paidalanýǵa jáne bilim berý teńsizdigin birtindep azaitýǵa múmkindik beredi.
Adami kapital birden nátije bermeidi. Onyń tiimdiligi ondaǵan jyldar ishinde kórinedi. Degenmen dál osy faktor ekonomikanyń qanshalyqty ónimdi bolatynyn, eldiń jańa tehnologiialardy qanshalyqty jyldam engizetinin jáne joǵary qosylǵan quny bar ónim óndirý qabiletin aiqyndaidy.
Aita keteiik, EYDU (Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy) – álemniń eń damyǵan 38 memleketin biriktiretin halyqaralyq uiym. Ol túrli salalar boiynsha zertteýler júrgizedi jáne onyń taldaýlary álemdik deńgeidegi mańyzdy saraptamalyq derekkózderdiń biri sanalady.
