قازاقشا رەفەرات: ىبىراي التىنسارين
مەكتەپتٸ بٸتٸرگەن سوڭ, ورىنبور شەكارا كوميسسيياسىندا ەسكەري ستارشينا بولىپ قىزمەت اتقاراتىن ٷلكەن ەكەسٸ بالعوجا جاڭبىرشىۇلىنىڭ حاتشىسى بولادى (1857—1859). ورىنبور وبلىستىق باسقارماسىندا تٸلماشتىق قىزمەت اتقارادى. 1860 جىلى ورىنبور بەكٸنٸسٸندە (تورعاي) قازاق بالالارى ٷشٸن مەكتەپ اشۋ تاپسىرىلادى, ەرٸ سول مەكتەپكە ورىس تٸلٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بولىپ بەلگٸلٸنەدٸ.
ىبىراي دىڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن ارناعان اعارتۋشىلىق-پەداگوگتىق قىزمەتٸ وسىلاي باستالادى. تٸكەلەي ٶزٸنٸڭ ارالاسۋىمەن حالىقتان جيناعان قارجىعا مەكتەپ ٷيٸن جەنە ينتەرنات سالىپ, 1864 جىلى 8 قاڭتاردا مەكتەپتٸڭ جاڭا عيماراتىن سالتاناتتى تٷردە اشادى. ۇستازدىق-اعارتۋشىلىق قىزمەتكە قوسا ىبىراي عا باسقا دا جۇمىستاردى اتقارۋ جٷكتەلەدٸ. ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ تٸكەلەي تاپسىرۋى بويىنشا تورعايدا تٶرت رەت ۋەزدٸك سۋديا بولىپ (1868—1874), تورعاي ۋەزدٸك باستىعىنىڭ اعا جەردەمشٸسٸ (1876-1879) قىزمەتٸن اتقارادى.
ىبىراي ينسپەكتورلىق قىزمەتكە كٸرٸسكەن سوڭ وقۋ-اعارتۋ جۇمىستارىن ودان ەرٸ جانداندىرىپ, ەلەك, قوستاناي, تورعاي, ىرعىز ۋەزدەرٸندە بٸر-بٸردەن ەكٸ كلاستىق ورىس-قازاق مەكتەپتەرٸن اشادى, ولاردى قاجەتتٸ كٸتاپتارمەن جاساقتايدى. ەسٸرەسە, ەلدٸ كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىن ەسكەرٸپ, رەسەيدٸڭ حالىق اعارتۋ جٷيەسٸنە جاڭا ٷلگٸلٸ بٸلٸم بەرۋ تەسٸلٸن ۇسىنىس ەتەدٸ. نەتيجەسٸندە, 1888 جىلى 10 سەۋٸردە ورسكٸدە باستاۋىش مەكتەپتەر ٷشٸن قازاق جاتارىنان وقىتۋشىلار دايارلايتىن مۇعالٸمدەر مەكتەبٸ اشىلادى. ىبىراي مۇنان ەرٸ قازاق جاستارى اراسىنان ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قول ٶنەر كەٸسپشٸلٸگٸ سالالارىنا قاجەتتٸ ماماندار دايارلايتىن ۋچيليششەلەر اشۋعا كٶپ كٷش جۇمسايدى. تٸپتەن, قوستانايدان اشىلاتىن اۋىل-شارۋاشىلىق ۋچيليششەسٸنە ٶزٸنٸڭ يەلٸگٸندەگٸ جەرٸن بەرەتٸنٸ تۋرالى ٶسيەت قالدىرادى.
ىبىراي دىڭ قازاق قىزدارى ٷشٸن تورعايدا, قوستانايدا, قارابۇتاقتا, اقتٶبەدە مەكتەپ-ينتەرنات اشتىرۋىنىڭ تاريحي مەن-ماڭىزى زور بولدى. ىبىراي ورىس-قازاق مەكتەپتەرٸ ٷشٸن ارناۋلى وقۋ قۇرالدارىن شىعارۋ قاجەت دەپ سانادى. وقىتۋ ەدٸستەرٸن جاڭا باعىتتا قۇردى, وقۋعا دەگەن بالانىڭ ىنتاسى مەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋدى كٶزدەدٸ, وقۋدى انا تٸلٸندە جٷرگٸزدٸ. مەكتەپ وقۋىندا, ەسٸرەسە, انا تٸلٸنە ٷيرەتۋدە ك.د.ۋشينسكييدٸڭ ويلارىنا جٷگٸندٸ. قازاق بالالارىنىڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸنە لايىقتى وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار جازدى. ول ورىس-قازاق ۋچيليششەسٸندە ۋشينسكييدٸڭ «بالالار دٷنيەسٸن», ل.ن.تولستويدىڭ «ەلٸپپە جەنە وقۋ قۇرالىن», د.ي.تيحوميروۆتىڭ «گرامماتيكانىڭ قاراپايىم كۋرسىن» وقۋ قۇرالى رەتٸندە ۇسىندى. ىبىراي دٸڭ پٸكٸرٸنشە, مەكتەپتەرگە ارنالىپ جازىلاتىن وقۋ كٸتاپتارى ٶزٸنٸڭ يدەيالىق مازمۇنى جەنە ناقتى ماتەريالدارى جاعىنان انا تٸلٸنٸڭ جەنە حالىق دانالىعىنىڭ باي قازىناسىنا نەگٸزدەلۋگە تيٸس بولدى.
1879 ج. ونىڭ «قازاق حرەستوماتيياسى» اتتى وقۋلىعى جەنە ديداكتيك. وقۋ مەسەلەسٸ جٶنٸندە «قازاقتارعا ورىس تٸلٸن ٷيرەتۋدٸڭ باستاۋىش قۇرالى» جارىق كٶردٸ. بۇل ەكٸ كٸتاپ تا قازاق بالالارىن كيريلليتسا نەگٸزٸندە وقىتۋعا ارنالعان تۇڭعىش وقۋ قۇرالدارى بولدى. ىبىراي – جاڭا دەۋٸردەگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا قوماقتى ٷلەس قوسقان. ول قازاق جاستارىن ەڭ الدىمەن وقۋ, ٶنەر-بٸلٸم, تەح-نى يگەرۋگە شاقىرادى («وقىساڭىز, بالالار, شامنان شىراق جاعىلار. تٸلەگەنٸڭ الدىڭنان, ٸزدەمەي-اق تابىلار»). اۆتور وقۋ-بٸلٸمنٸڭ تەك ٸزدەنٸس, ەڭبەكپەن تابىلاتىنىنا مەن بەردٸ. بۇعان ينەمەن قۇدىق قازعانداي ىجداھاتتىلىق, تالاپ پەن سابىرلىلىق قاجەت ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. ال وقىماعان نادانداردى اقىن از عانا سٶزبەن سىناپ, ولاردىڭ اق, قارانى ايىرمايتىن كٶرسوقىر ەكەنٸن ايتادى («وقىماعان جٷرەدٸ, قاراڭعىنى قارمالاپ. ناداندىقتىڭ بەلگٸسٸ – ەش اقىلعا جارىماس»). وقۋ, بٸلٸمنٸڭ پايداسى قانداي, ول نەگە كەرەك دەگەن مەسەلەگە كەلگەندە, ونىڭ ٶمٸر ٷشٸن, بولاشاق ٷشٸن قاجەت ەكەنٸن تالداپ كٶرسەتەدٸ («اتا-ەنەڭ قارتايسا, تٸرەۋ بولار بۇل وقۋ. قارتايعاندا مال تايسا, سٷيەۋ بولار بۇل وقۋ»). جاستاردى ٶنەر-بٸلٸم, تەح-نى يگەرۋگە ٷندەۋ اقىننىڭ «ٶنەر-بٸلٸم بار جۇرتتار» دەگەن ٶلەڭٸندە ٶز جالعاسىن تاپقان. ول ٶنەر-بٸلٸمٸ جەتٸلگەن ەلدەردٸڭ ارتىقشىلىعى قانداي, ولار سول ٶنەرٸمەن نەنٸ يگەرٸپ وتىر, ەرتەڭگٸ ٶمٸردٸڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸ نە سەكٸلدٸ كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ جاستار الدىنا كٶلدەنەڭ تارتۋ ارقىلى ولارعا وي تاستاپ, ٶنەر-بٸلٸمدٸ باتىل يگەرۋگە شاقىرادى («ادامدى قۇستاي ۇشىردى, مال ٸستەيتٸن جۇمىستى, وت پەن سۋعا تٷسٸردٸ. وتىنسىز تاماق پٸسٸردٸ, سۋسىزدان سۋسىن ٸشٸردٸ»). ىبىراي سونداي-اق ۋشينسكيي, ل.ن.تولستوي, ي.ا.كرىلوۆ, ي.پاۋلسون شىعارمالارىن قازاق تٸلٸنە تەرجٸمالاپ, قازاق ەدەبيەتٸندە كٶركەم اۋدارما جانرىن قالىپتاستىردى. قازاقستان ٷكٸمەت 1989 ج. 22 جەلتوقسانداعى قاۋلىسىمەن ىبىراي دٸڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي مەرەيتويى ٶتكٸزٸلٸپ, ۇستازدىڭ مۇرالارىنا ارنالعان عىلىمي, تاريحي, پەدوگوگيكالىق ەڭبەكتەر جارىق كٶردٸ. ارقالىق قالاسىندا ىبىراي مۇراجايى اشىلدى. توبىل بويىنداعى ىبىراي قىستاۋى جانىندا, مٷردەسٸ قويىلعان جەردە, ىبىراي عا كٷمبەزدٸ مازار ورناتىلدى. قازاقستاندا ىبىراي اتىندا اۋدان, اۋىلدار, جوعارى وقۋ ورىندارى, شىڭ, ت.ب. بار.
ىبىراي وقۋ-اعارتۋ جۇمىستارىنا ٶز زامانىنىڭ ەڭ وزىق ەدٸستەمەلەرٸن قولدانا وتىرىپ, بٸلٸمنٸڭ بالالارعا انا تٸلٸندە بەرٸلۋٸنە ايرىقشا مەن بەرەدٸ. «قازاق حرەستوماتيياسى» اتتى وقۋلىق, «قازاقتارعا ورىس تٸلٸن ٷيرەتۋدٸڭ باستاۋىش قۇرالى» اتتى ديداكتيكالىق وقۋ قۇرالىن جازدى. بۇل كٸتاپتارىنداعى وقۋشىنى وتان سٷيگٸشتٸككە, ەڭبەككە, كٸسٸلٸككە — تەربيەلەيتٸن عيبراتتى شىعارمالارى ەشقاشان دا ٶزٸنٸڭ مەن-ماعىناسىن جويماق ەمەس. تەك قانا وقۋ-اعارتۋ جۇمىستارى ەمەس, ىبىراي سونىمەن بٸرگە سول كەزدەگٸ قوعامدىق — ساياسي ٶمٸرگە سەرگەك ارالاسىپ, عىلىم-بٸلٸمگە, ەڭبەك پەن ٶنەرگە, دٸنگە, ەتنوگرافيياعا قاتىستى ماقالالار جازدى. ونىڭ, ەسٸرەسە, كٶركەم ەڭبەكتەرٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا ىقپال ەتتٸ. ىبىراي ەسٸمٸ بەرٸلگەن اۋدان, اۋىلدار, وقۋ ورىندارى, كٶشەلەر, جەر اتاۋلارى قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە كەزدەسەدٸ.
