ىبىراي التىنساريننٸڭ شەجەرەسٸ
بالعوجا جاڭبىرشىۇلى 1839 جىلى حورۋنجيي, 1848 جىلى جٷزباسى «سوتنيك», 1850 جىلى ستارشينا ەسكەري لاۋازىمىن العان. رەسەي ٶكٸمەتٸ تاراپىنان «ىنتالىلىعى ٷشٸن» («زا ۋسەرديە») دەگەن التىن مەدالمەن ماراپاتتالعان. سونىمەن بٸرگە پاتشا ٶكٸمەتٸ وعان اتى جازىلعان ەكٸ تاپانشا مەن قوساۋىزدى مىلتىقتى سىيعا تارتقان. بالعوجا جاڭبىرشين - جٷزباسى, قىپشاق رۋىنىڭ ۇزىن تارماعىن باسقارعان. تورعاي, توبىل جەنە ەيەت ٶزەندەرٸ ارالىعىندا كٶشٸپ-قونعان ورىنبور شەكارا كوميسسيياسىنىڭ پٸكٸرٸنشە ول "ادامداردى باسقارۋ جاعىنان دا, جالپى وردا ٸستەرٸ جٶنٸنەن دە, ٶز رۋلاستارى الدىندا ٶتە بەدەلدٸ بولعان. ول بي رەتٸندە شىعىس وردادا عانا ەمەس, ٶزگە وردالاردا دا ٸستٸ قاراۋعا شەبەر, بٸلگٸر ادام سانالعان" (قروما, 4-قور, ٸ-تٸزبە, 3404-ٸس, 310-بايلام, 83-86 پاراقتار, 1850). ىبىرايدىڭ اتاسى بالعوجامەن بٸرگە تۋعان حانقوجانىڭ اقدەۋلەت, قىلىشباي دەگەن ەكٸ بالاسى بولادى. ونىڭ بالاسى التىنسارى 1844 جىلى كٶتەرٸسشٸلەر قولىنان قازا تابادى. وسىدان سوڭ نەمەرەسٸ ىبىراي دى ٶز تەربيەسٸنە العان.
بالعوجا بي نەمەرەسٸن 1850 جىلى ورىنبور شەكارا كوميسسيياسىنىڭ وسى قالادا قازاق بالالارى ٷشٸن اشقان جەتٸجىلدىق مەكتەپ - ينتەرناتىنا وقۋعا بەرەدٸ. اتاسى ونى جاسىنان-اق ادالدىققا, تاپقىرلىققا, تۋراشىلدىققا, شەشەن-دٸككە باۋلىعان. ٶزٸمەن بٸرگە جيىن-تويلارعا الىپ بارىپ, بيلٸك ايتقىزىپ قاناتىن قاتايتقان. ىبىراي دا جاسىنان زەرەك بولىپ, اتاسىن جەرگە قاراتپاي العىرلىق تانىتىپ, كٶپشٸلٸك قۇرمەتٸنە بٶلەنەدٸ. ونىڭ بۇل تۋراشىلدىق, شەشەندٸك قاسيەتتەرٸ تورعايدا سوت ٸستەرٸن جٷرگٸزگەن كەزدەرٸندە ايقىندالا تٷسەدٸ. قالاي دەگەندە دە ىبىراي داي ۇل ٶسٸرٸپ, تەربيەلەگەن بالعوجا ەسٸمٸ ۇمىتىلماق ەمەس. بٸراق ونىڭ اتى-جٶنٸ قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديياسىنا ەنبەگەن. تۋعان, ٶلگەن جىلدارى بەلگٸسٸز. شەگەن بي ىبىراي التىنساريننٸڭ ناعاشى اتاسى.
شەگەن بيدٸڭ ٶمٸرٸ, بيلٸك جٷرگٸزۋ مەزگٸلٸ تەۋكە حان زامانىنداعى قازاق حاندىعىنىڭ پٸسٸپ-جەتٸلۋٸ, نىعايىپ اياعىنان تۇرۋى, تۇتاستىعىن ساقتاۋى, كٶرشٸلەس ەلدەرمەن تەڭ ٶمٸر سٷرۋٸمەن تىعىز بايلانىستى. شەگەن بي (شەربۇعا) بابامىز 80-90 جىلداي ٶمٸر سٷرگەن بولۋى كەرەك. ونىڭ ٶمٸرگە كەلگەن مەزگٸلٸن حۆى عاسىردىڭ اياعى نە حۆىى عاسىردىڭ باسى دەپ بولجام جاسايدى. اتاقتى شەگەن بي اۋمالى-تٶكپەلٸ, تٷسٸنٸكسٸزدەۋ مەزگٸلدە ٶمٸر سٷرگەن. 1680-1688 جىلدار ارالىعىندا تەۋكە حان تاعىنا وتىرعاندا شەگەن جەتٸ رۋدىڭ اتاقتى بيلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعانى بەلگٸلٸ. بٸرٸنشٸ بولىپ قويىلعان مەسەلە – ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ. تەۋكە حان بيلٸك جٷرگٸزۋدٸڭ بۇرىن بولماعان جاڭا تٷرٸن ەنگٸزۋدٸ ۇيعارعانى بولۋى كەرەك - بٸرٸنشٸ بولىپ بيلەر كەڭەسٸن قۇراعان. بۇعان قازاقتىڭ ۇلى جٷزٸنەن, ورتا جٷزٸنەن, كٸشٸ جٷزٸنەن بٸر-بٸر بيدەن ەنگەن. كٸشٸ جٷزدٸڭ اتىنان شەگەن بي سايلانعان.
شەگەن بي جاعالبايلى تايپاسىنان شىققان, ازان شاقىرىپ قويعان اتى – شەربۇعا. تٷبٸ مەلدە بيدٸڭ ۇرپاعى. ەل اۋزىندا: «ەلدٸ ەل ەتكەن مەلدە بي» دەگەن سٶز قالعان. شەگەن سول زامانداعى عىلىم مەن مەدەنيەتتٸڭ ورتالىعى بولعان بۇحارا, سامارقاننان تەلٸم-تەربيە العان. جالپى, شەگەن بي تۋرالى ەل اۋزىنان ەستٸگەنٸمٸز – ونىڭ مىنا تٶرت جول ايتقان سٶزٸ: ەلدٸڭ ەمٸ دالادا, دالانىڭ ەمٸ بالادا. بالانىڭ ەمٸ انادا, تٸرشٸلٸك تٷبٸ اللادا. پروفەسسور امانجول كٷزەمبايۇلى «قوستاناي جاڭالىقتارى» گازەتٸنٸڭ 2008 جىلدىڭ 26 تامىزىندا شىققان «قوعامعا قىزمەت ەتەتٸن ەدٸل بي» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەيدٸ: «…بي حالىقتىڭ اشىق داۋسىمەن سايلانعان. ەگەر بي ٶزٸنٸڭ شىنشىلدىعى جٶنٸندە حالىققا سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرسە, وندا وعان ادامدار بارىپ شاعىنۋدى قويادى جەنە ول بي بيلٸكتەن شىعىپ قالادى. شەگەن بي نەشە تٷرلٸ سۇراقتاردىڭ شەشٸمدەرٸن ادالدىقپەن تاۋىپ بەرٸپ وتىرعان. ەسٸرەسە, جەر كٶلەمٸ تۋرالى كٶپ مەسەلەلەر شەشٸمٸن تاپقان. ول كەزدە جايلاۋ, قىستاۋ, سوسىن مال ۇستايتىن قازاققا مال سۋارۋ ٷشٸن ٶزەن كٶلدٸڭ جاعالاۋىن جانجال شىقپايتىن قىلىپ, قىلداي ەتٸپ بٶلٸپ بەرۋ كەرەك بولعان. ەر رۋعا, تايپاعا بٶلٸنگەن جەر ارادا الاۋىزدىق نە ٶكپە تۋدىرماعان. بۇل شەگەن بيدٸڭ شەبەرلٸگٸ مەن ونىڭ ەركٸمگە تارتپايتىن شىنشىلدىعىن كٶرسەتەدٸ». وسى عالىم «تاريح ٶز ٶلكەڭنٸڭ تاريحىنان باستالادى» دەگەن ماقالاسىندا: «شەگەن بي ٶز مەزگٸلٸندەگٸ ەڭ اۋىر مەسەلە – شەكارا بەلگٸلەۋ مەسەلەسٸمەن اينالىسقان. بۇل ٸسكە شىنشىلدىعىمەن, قايسارلىعىمەن, قاجىرلىلىعىمەن كٸرٸسٸپ, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرٸمەن قوشتاسقان. ورىستار قازاق جەرٸن كٶبٸرەك الىپ قالۋ ٷشٸن شەگەن بيدٸ ساتىپ الۋ ماقساتىندا «سىيلىق» دەگەن اتپەن وعان التىن القا, التىن جٷزٸك, التىنمەن كٶمكەرگەن شاپان, قىلىش بەرٸپ, «شەكارانى قايتا قاراسىن» دەپ ۋەكٸل ادام جٸبەرگەن. سوندا شەگەن بي وعان: «التىنان القا, جٷزٸك تاعاتىن قاتىن ەمەسپٸن, قىلىش الاتىن جاۋىنگەر ەمەسپٸن, شاپان جاباتىن سۇلتان ەمەسپٸن», – دەپ سىيلىقتارىن قايتارىپ جٸبەرگەن.
ودان كەيٸن شەگەن بيدٸ ۇستاپ الىپ, قاماپ كٶندٸرۋگە تىرىسقان. كٶپ ۇستاي المايدى, سەبەبٸ بٷكٸل التى الاشقا بەلگٸلٸ, سۇراۋى بار. بوساتىپ جٸبەرگەن, بٸراق ەردٸڭ قاسىن, قانجىعاسىن ۋلاپ اتتاندىرعان. سودان ۋلانىپ شەگەن بي قايتىس بولعان». شەگەن بيدٸ سول كەزدەگٸ قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىعى بولعان تٷركٸستانعا, قازاقتىڭ ارداقتى ادامدارىنىڭ قاسىنا جەرلەۋگە الىپ شىققانى, بٸراق سٷيەك بۇزىلىپ كەتەتٸن بولعاسىن, باسقا جەرگە جەرلەنگەنٸ باياندالادى. شەگەن بيدٸ قازاق حاندىعىنىڭ بٸرٸنشٸ زاڭىنىڭ ٸرگەسٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ دەسەك, ونىڭ ونىنشى ۇرپاعى, اتاقتى زاڭگەر, ەگەمەندٸ قازاقستاننىڭ العاشقى مينيسترٸنٸڭ بٸرٸ ناعاشىباي شەيكەنوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگٸزگٸ زاڭى – بٸرٸنشٸ كونستيتۋتسييانىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولعانىن حالىق جاقسى بٸلەدٸ.
