بۇل ماقالادا XVIII عاسىردا قازاق جەرٸن جاۋلاپ الۋدى كٶزدەگەن دۇشپانمەن سوعىسقان باتىرلار تۋرالى شەجٸرەلٸك تاريحي دەرەكتەر سالىستىرمالى تالداۋعا الىنعان. ماقالادا قازاقستاننىڭ شىعىس, وڭتٷستٸك-شىعىس جەنە وڭتٷستٸك ٶلكەلەرٸندە 1760-1780 جىلدارداعى ەسكەري-ساياسي وقيعالار قاراستىرىلادى.
كٸلت سٶزدەر: قازاق, تاريح, باتىرلار, شەجٸرە, حان ابىلاي, جەتٸسۋ ٶلكەسٸ
قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ دامۋىنداعى وقيعالار جاڭعىرۋ ٷدەرٸسٸمەن بايلانىستى. ەلەمنٸڭ جاھاندانۋ قۇبىلىستارى ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ جيناقى, ىنتىماقتى, ۇيىمشىل بولۋدى تالاپ ەتەدٸ. جارىققا شىققان ەلباسى ن.ە.نازارباۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاملىق ماقالاسى ەلٸمٸزدٸڭ الداعى دامۋ قادامدارىن ايقىنداپ بەردٸ. ەلباسى: ەلٸمٸز جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باستى, كٷللٸ جەر جٷزٸ بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا ٶزگەرۋدە دەگەن پايىم جاساپ, ەلەمدەگٸ وقيعالاردى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, قورىتىندى جاساۋ قاجەت, قوعامدىق سانا جاڭعىرۋىنىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋ كەرەك, سونىڭ مٸندەتٸن اتقاراتىن مەملەكەت جٷرگٸزەتٸن شارالار – قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى, - دەپ, ٶزٸنٸڭ كەشەندٸ وي-پٸكٸرلەرٸن بۇل ماقالادا ايقىن بٸلدٸردٸ, بولاشاقتا نەتيجەلٸ, قارقىندى دامۋ ٷشٸن باعدار بەردٸ [1].
كەلەلٸ ويلار ايتىلعان سول ماقالادا, ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ مەن ساياسي رەفورمالاردى جالعاستىراتىن رۋحاني جاڭعىرۋ بولماق, ول تەك بٷگٸن عانا باستالعان جۇمىس ەمەس, 1998 جىلدى «ۇلت تاريحى مەن بٸرلٸك» جىلى ەتٸپ جارييالاۋ, 2004 جىلى «مەدەني مۇرا», 2013 جىلى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» مەملەكەتتٸك باعدارلامالارىنىڭ جٷزەگە اسىرۋىمەن جالعاسىپ كەلەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. ۇلت رەتٸندە جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – ۇلتتىق كودتى ساقتاي بٸلۋ. ۇلتتىق سالت-دەستٷر, جورالعىلارىمىز, تٸلٸمٸز بەن مۋزىكا, تاريح جەنە ەدەبيەت, بٸر سٶزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋح بويىمىزدا مەڭگٸ قالۋعا تيٸس. ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مەدەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى, ٶيتكەنٸ, كەز كەلگەن حالىق ەنشەيٸن بٸرٸگە سالعان قاۋىم ەمەس, شىن مەنٸندە ۇلت ەتەتٸن مەدەني-گەنەتيكالىق كود نەگٸزٸندە ەل بولىپ تۇتاسقان تۋرالى ماڭىزدى تۇجىرىم سول ماقالادا ايتالدى. ۇلتتىق كود دەگەنٸمٸز – ۇلتتىڭ مەدەني سيمولدارىنىڭ جيىنتىعى دەپ تٷسٸنۋمٸز كەرەك.
مەملەكەت تاريح, ساياساتتانۋ, ەلەۋمەتتانۋ, فيلوسوفييا, پسيحولوگييا, مەدەنيەتتانۋ جەنە فيلولوگييا عىلىمدارى بويىنشا ستۋدەنتتەرگە تولىققاندى بٸلٸم بەرۋگە قاجەتتٸ بارلىق جاعدايدى جاساۋعا تيٸس, - دەپ مٸندەت قويعان ەلباسى, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: بٸز تاريحتىڭ اششى دا تۇششى ساباعىن ٶزٸمٸز ايقىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك, حح عاسىر حالقىمىز ٷشٸن قاسٸرەتكە تولى, زوبالاڭ دا زۇلمات عاسىر بولدى, ۇلتتىق دامۋدىڭ كٶنەدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ٶزٸمٸزگە عانا تەن جولى بٸرجولا كٷيرەتٸلٸپ, قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ بٸزگە جات ٷلگٸسٸ ەرٸكسٸز تاڭىلدى, ەندٸ بٶتەننٸڭ بٸزگە تاريح تۋرالى ٶزدەرٸنٸڭ سۋبەكتيۆتٸ پايىمدارىن تىقپالاۋعا قاقىسى جوق, - دەگەن ويلارىن ايتا كەلە, قازاق حالقىنىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ەرتە زاماننان ارقاۋى ٷزٸلمەگەن ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸن الداعى ٶركەندەۋدٸڭ بەرٸك دٸڭٸ – تٶل تاريحىمىزعا, بابالارىمىزدىڭ ٶمٸر سالتىنا بٸر سەت ٷڭٸلٸپ, كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ بولۋعا ۇمتىلۋ, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى بٸرتۇتاس ۇلت بولۋ قاجەت, تۋعان جەرگە, ونىڭ مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸنە ايرىقشا ٸڭكەرلٸكپەن قاراۋ قاجەت, - دەگەن اسا مەندٸ تۇجىرىمدار جاسادى. ەرينە, ەندٸ ٶز تاعدىرىمىز ٶز قالىمىزدا, بۇل تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بٸزگەن بەرگە سىيى, ٶز الدىنا دەربەس ەل بولۋىمىزدىڭ ارقاسىندا جٷزەگە اسىرىلادى.
راسىندا, تاريح تاعىلىمى قاي زاماندا بولماسىن ۇلت ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزدى. قازاق حالقىنىڭ كٶرگەن قاسٸرەتٸ, زوبالاڭ, زۇلماتى حح عاسىردا ادام ايتقىسىز بولدى. حVII-XVIII عاسىرلاردا دا قازاق حالقىنىڭ باسىنان نەبٸر قيىن, اۋىر كٷندەر ٶتكەن. ۇدايى جان-جاقتان جاۋگەرشٸلٸككە ۇشىراپ, قىرعىندالىپ وتىرعان كٶشپەلٸ ەلدٸ كٶشپەلٸ تۇرمىسقا مەجبٷرلەگەن بٸر جاعىنان
مال شارۋاشىلىعىنىڭ تالابى بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, عاسىرلار بويى ەرالۋان سىرتقى جاۋلاردىڭ وتىرىقشىلىققا ىرىق بەرمەۋٸ دە جەنە بار. وتىرىقشى بولىپ بايىز تابا الماعان قازاق حالقىنىڭ قازٸرگٸ قۇرامىنداعى رۋلار ەۋرازييانىڭ ۇلانعايىر دالاسىندا مول, جيناما-جايلى بولۋىنا قاراي بٸر ٶڭٸردٸ قىستاپ, قىسقى تەبٸنٸ تاۋسىلىپ, وتى ازايعان سوڭ ەرتە كٶكتەم مەن قار سۋىنان باستاپ كٶكتەۋگە, ودان كٷن ۇزاپ, كٷن جىلىنعان سايىن قىستاۋدان تاياۋ كٶكتەۋدەن ۇزاپ ارعى جول جايىلىمىن جايلاۋىنا جىلجىپ, مالىن قومداندىرىپ, كٷز تٷسە كٶكتەمنەن بەرٸ ٶتكەن ماۋسىمدىق ٶرٸستەردٸ قايتا باسىپ, كٷزەۋدەن ىقتىرماعا, ودان قىستاۋىنا قار بەكي عانا كەلٸپ ورالىپ وتىرعان.
تاريح دەرەك كٶزدەرٸنٸڭ ماڭىزدىسى – حالىق جادىسى. ونى شەجٸرە دەپ اتايمىز. شەجٸرە قازاقتىڭ رۋحاني قازىنالارىن ساقتاپ جەتكٸزدٸ. شەجٸرەلەردٸڭ بٸر قاباتىن ٷلكەن رۋحاني مۇرا جيىنتىعى قۇرايدى. مۇنداعى قازاقتىڭ دەستٷرلٸ وي-ساناسى, مٸنەز-قۇلقىنىڭ ٷلگٸلەرٸ بيلەر سٶزٸندە, شەشەندٸك سٶز بەن باسقا دا حالىق دانالىلى نۇسقالارىندا جينالعان, قازاقتىڭ اڭىز-ەپسانالارىنان قۇرالعان. شەجٸرەنٸڭ مازمۇنىنداعى وسى قۇرىلىمدار - باسقا قاباتتار ٸشٸندە - اتا جۇرت, جەر-انا, جەر-ۇيىق سيياقتى اسىل ۇعىمدارعا قاتىستى قازاقتىڭ دەستٷرلٸ تاريحي گەوگرافيياسى مەن توپونيميكاسى تۋرالى تٷسٸنٸك بەرەتٸن بٸر توپ تٶل دەرەكتەمەلٸك ٷلگٸلەر. جەر – حالىقتىڭ باستى بايلىعى, بابالاردىڭ مۇراسى, اماناتى. جەر قورعاۋ جولىندا تالاي باتىرلار جەر جاستانعان. قازاق حالقى تاريحتا زوبالاڭ, زۇلمات, قۋعىن-
سٷرگٸن, قىرعىن مەن اشارشىلىق كٶرگەن بولسا, سونىڭ استارىندا ۇلتتىڭ ٶمٸرشەندٸگٸ ٷشٸن, جەرٸ قازىنالى, باي بولعانى ٷشٸن بولدى. جەردٸ ساقتاۋ امالى قاي زاماندا بولماسىن, ەلشٸلٸك, مەمٸلەگەرلٸك, وعان كٶنبەسە جانكەشتٸلٸك, باتىرلىق, ەرلٸك جولىمەن ٸسكە اسقان.
قازاقتىڭ دەستٷرلٸ سوعىس ٶنەرٸ ەلدٸ قورعاۋ ماقساتىندا جاساق قۇرىپ, ەسكەري قۇرىلىم ۇيىمداستىرۋ, قارۋلانۋ, قارۋ تٷرلەرٸن يگەرۋ, سەمسەرلەسۋ, نايزالاسۋ, جورىققا شىعۋ, شەپ قۇرۋ, سوعىس سالۋ, شاقايسقا تٷسۋ ەدٸستەرٸ مەن تەسٸلدەرٸنٸڭ جيىنتىعى رەتٸندە ەجەلدەگٸ ساقا, عۇن, تٷرٸك دەۋٸرٸنەن جالعاسىن تاپقان. كەشەگٸ ابىلايدىڭ زامانىندا دا سولاي بولعان. XVIII عاسىرداعى جاۋگەرشٸلٸك زاماندا قازاقتا ەرجٷرەك نەبٸر مىقتى ەرلەر بولسا, سونىڭ ٸشٸندە قانجىعالى بٶگەنباي, ەر جەنٸبەك, جەدiك جانتاي, كٶكجارلىدان كٶكجال باراق, مۇرىنتايدان بي بورانباي, شانشىقۇلدان بەردiقوجا, بايعانادان باتىر شٶرەك, ەر قاساباي, توعاس قوساي, ەر دەۋلەتباي, قاز داۋىستى قازىبەك, ٷيسiننەن رايىمبەك, قاپتاعايدان قارا شوقاي, كٶكجال باراق, شىنقوجا, بەردٸقوجا, جەنە تاعى باسقا كٶپتەگەن باتىرلار بار ەدٸ. بۇلاردىڭ ٸشٸندە بەردٸقوجا باتىر قازاق-جوڭعار اراسىنداعى سوعىستىڭ شەشۋشٸ كەزەڭٸنە اينالعان 1750-1760-شى جىلدارداعى شايقاستاردا باتىرلىعىمەن ەرەكشە تانىلىپ, ەسٸرەسە ابىلاي حاننىڭ 1765-1779 جىلدارداعى قازاقتىڭ قالماقتان بوساتىپ العان جەرٸن يەلەنٸپ الۋدى مۇرات قىلعان قىرعىزدارعا قارسى جورىقتاردا ماڭىزدى رٶل اتقارعان [2]. بۇل باتىرلار تۋرالى تاريحي مەلٸمەتتەر كەلتٸرگەن تاريحشىلار – ش. ۋەليحانوۆ [3], م.-
ج. كٶپەيۇلى [4], ق. حاليد [5], ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە كاپيتان ي.گ. اندرەەۆ (1744-1824) جازبالارى نەگٸزگٸ تاريحي دەرەك كٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى [6]. ش.ش. ۋەليحانوۆ جازىپ قالدىرعان, "قازاق شەجٸرەسٸ", "قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ شەجٸرەسٸ", "ابىلاي", "قىرعىز رۋلارى", "ۇلى جٷز تۋرالى", "وڭتٷستٸك سٸبٸردەگٸ تايپالار", "ۇلى جٷزدٸڭ اڭىز-ەپسانالارى", "XVIII ع. باتىرلار جىرى", "شونا باتىر تۋرالى اڭىز" اتتى ەيگٸلٸ ەڭبەكتەرٸ بار.
م.-ج. كٶپەيۇلى «قازاق شەجٸرەسٸ» ەڭبەگٸندە بەردٸقوجا باتىردىڭ قازاسى تۋرالى بٸرقاتار دەرەكتەر كەلتٸرٸلگەن. دۇشپان قولىندا قالىپ, ٶزٸن جاۋ ٶلتٸرەرٸن بٸلگەن سوڭ, جولداسىنا: «جاۋ جەرٸندە قالدىم عوي, مەنٸڭ سٷيەگٸمدٸ الىپ كەتە الماسسىڭدار, بٸر بارماعىمدى كەسٸپ الىپ, ماڭايلاس جەرگە كٶمٸڭدەر دە, سوعان تام سالىپ, “بەردٸقوجا تامى” اتاڭدار. مەنٸ ەسٸنە العاندار دۇعا قىلىپ ٶتەر», – دەپتٸ. سودان بۇل تامدى جۇرت بٸردە «بەردٸقوجا تامى», بٸردە «بارماق بەيٸت» دەپ اتايتىن كٶرٸنەدٸ. قازاق تاريحىنان كٶپتەگەن تاريحي دەرەكتەردٸ جيناپ, حاتقا تٷسٸرگەن تاريحشى م.-ج.كٶپەيۇلى جازبالارىندا: «ابىلاي حاننىڭ زامانىنداعى قازاق جۇرتىنان شىققان باتىرلار – قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي, قاز داۋىستى قازىبەك, شاقشاقۇلى جەنٸبەك, كٶكجارلى كٶكجال باراق, شانىشقىلى بەردٸقوجا, سىرىم مالايسارى, ون سان ورتا جٷزگە ۇران بولعان ەر ولجاباي, بالتاكەرەي تۇرسىنباي, تاراقتى بايعوزى, مالاي جەدٸگەردەن جاۋعاش, بيعاش, بٶرٸ توندى بٶرتە اتتى بٶرٸباس ورمانشى, اقسارى, شوتانا, قوزعان
بەكشە مەرگەن, قاراۋىلشىسى ەلتەكە جيدەباي, ۋاق بايان باتىر. بۇل ايتىلعان باتىرلاردىڭ بەرٸ دە بۇزاۋ جارىپ باتىر اتانعان ەمەس, جالعىز جٷرٸپ قالماقتىڭ قامالىن بۇزعان باتىرلار. التىن قاقپالى قورعاندى بۇزاتۇعىن جولدا سىرىم مالايسارى دا بار ەدٸ, شانىشقىلى بەردٸقوجا دا بار ەدٸ», – دەپ شەجٸرەگە جازعان. مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى «ابىلاي زامانىنداعى ەڭ اتاقتى, سەنٸمدٸ باتىرلاردىڭ بٸرٸ بولعان» دەپ سيپاتتايتىن بەردٸقوجا سول سوعىستا ويراتتاردىڭ بٸرنەشە باتىرىن جەكپە-جەكتە جەر جاستاندىرىپ, ەسكەرٸن شابۋىلعا شەبەر ۇيىمداستىرا بٸلگەندٸگٸ حالىقتىڭ جىر-داستاندارىندا ايتىلادى. «ابىلايحان بەردٸقوجا باتىرسىز كەڭەس ٶتكٸزبەگەن, جورىققا دا شىقپاعان» – دەپ, دەرەك كٶزدەرٸ سىر شەرتەدٸ. ۇلى جٷزدە ونى تٶلە بيدەن كەيٸنگٸ ٸرٸ ساياساتكەر, داڭقتى قولباسشى, شەبەر ديپلومات رەتٸندە ۇلىقتاعان. كٶكباي اقىن جاناتايۇلى (1861-1925) «ابىلاي حان» داستانىندا:
كەرەيدەن جولداس قىلدى جەنٸبەكتٸ,
شەتٸنەن وسالى جوق بەرٸ مىقتى.
ول قولدا كٷشٸ باسىم ەش ادام جوق,
تاس جٷرەك بوتاقارا تىنىبەكتەن.
نە قىلسا تۇرادى ەكەن حانعا قاراپ,
اڭ اۋلاپ كەتەدٸ ەكەن تاراپ-تاراپ.
شانىشقىلى بەردٸقوجا تاعى دا بار,
قالماعان حان ارتىنان كٶكجال باراق, – دەپ جىرلاعان.
ويشىل تاريحشى م.-ج. كٶپەيۇلى بەردٸقوجا باتىردىڭ جەرلەنگەن جەرٸ تۋرالى: «داعاندەلٸ ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنا تام سالىنىپتى, شوشاق مولا بۇل كٷنگە دەيٸن قۇلاماي تۇر. داعاندەلٸ ٶزەنٸ قارقارالىعا قاراعان ەلدٸڭ شەتٸندە, كٶكشەتاۋ, دۋانا تاۋلارىنان كٶرٸنٸپ تۇرادى», – دەپ جازعان.
1781 جىلى ابىلاي حان قايتىس بولادى. حان دٷنيەدەن وزعان سوڭ, قىرعىز ٶش الۋعا كٸرٸسٸپ, قازاقتىڭ مالىن ايداپ ەكەتٸپ, ادامىن ٶلتٸرگەن. ٸلە بويىنداعى قىرعىزدار ەدٸل سۇلتاننىڭ يەلٸگٸندە تۇرعان قازاق جەرٸنە قايتادان كٶز الارتىپ, جەرٸن, مالىن تارتىپ الىپ, حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتادى. وسى كەزدە اياگٶز ماڭىندا وتىرعان بەردٸقوجا باتىر قولىنا قارۋ الىپ, قايتادان اتقا قونادى. 1785 جىلى بەردٸقوجا باتىر بەس جٷز جٸگٸت ەرتٸپ جورىق جاساپ, قىرعىزدى بارىپ شاپقان, كٶپتەگەن قىرعىزدى تۇتقىنعا تٷسٸرەدٸ. ٶشتەسكەن قىرعىزدار باتىردى قولعا تٷسٸرٸپ, كەگٸن الۋدى ويلاس-تىرىپ, اقىرى دەگەنٸنە جەتەدٸ. اراعا جانسىز جٸبەرٸپ, سونىڭ كٶمەگٸمەن شاعىن قولمەن قاپىسىز جاتقان باتىردى شابادى. 1786 جىلى قىرعىزدار بەردٸقوجا باتىردىڭ اۋىلىنا تيٸسٸپ, ٶزٸن قولعا تٷسٸرٸپ, قول-اياعىن بايلاپ ەلدەرٸنە الىپ كەتكەن. جول-جٶنەكەي بەردٸقوجا ٶزٸن ٶڭگەرٸپ بارا جاتقان ادامدى مەرت ەتكەن. بۇل قىلىعى ٷشٸن ونىڭ باسىن, اياق-قولىن كەسٸپ, قارىنىن قىرناپ, ەلگٸنٸڭ بەرٸن سوندا تىققان, – دەپ جازۋشى ە. كەكٸلباەۆ «تالايعى تاراز» كٸتابىندا كٶرسەتكەن. “قىرعىز شەجٸرەسٸ” اتتى 2007 جىلى جارىققا شىققان كٸتاپتا بەردٸقوجا باتىردىڭ ەسەنقۇل باستاعان كٶپ قولمەن شايقاسىپ, قازا تاپقانى جازىلعان.
رەسەي وفيتسەرٸ, كاپيتان ي.گ. اندرەەۆتٸڭ «ورتا جٷز قازاقتارىنىڭ سيپاتتاماسى» اتتى ەڭبەگٸندە بەردٸقوجا تۋرالى جازۋىنا قاراعاندا, بەردٸقوجا باستاعان شانىشقىلى اۋىلى مالعا باي, جىلقىسى كٶپ, ۇزىن سانى ٷش جٷز شاڭىراق بولىپتى. بەردٸقوجا باتىر از عانا قولمەن قىرعىزعا شايقاسقا اتتانادى. ٸلە ٶزەنٸنە كەلٸپ, قىرعىزعا تاياۋ ايالدايدى. قازاق قولى ارتتا قالعان جاساقتى كٷتٸپ اتتارىن وتقا جٸبەرەدٸ. وسى كەزدە قىرعىزدىڭ جاساعى, شامامەن 80 ادام, ولار دا اتتانىسقا شىققان ەكەن, قوس تٸگٸپ بەيقام جاتقان قازاقتىڭ ٷستٸنەن تٷسەدٸ. بەردٸقوجانىڭ باسىن شاۋىپ, دالاعا تاستاپ كەتەدٸ. مۇنداي سۇمدىقتى كٶرگەن قازاقتىڭ ارتىنان كەلگەن جاساعى قىرعىزداردى قۋا جٶنەلٸپ, ۇرىستا جەڭٸپ, ەسەنگەلدٸ ماناپتىڭ ۇلىن تۇتقىنعا تٷسٸرٸپ, باتىردىڭ سٷيەگٸن ەلٸنە الىپ قايتادى. بەردٸقوجا باتىر XVIII عاسىردا جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى 100-دەن استام شايقاسقا قول باستاپ كٸرٸپ, جەڭٸسكە جەتكەنٸ ايتىلادى. سونىڭ ٸشٸندە 1723-1725 جىلدارى قازاق جەرٸنٸڭ شىعىس, وڭتٷستٸك-شىعىس ٶلكەلەرٸن, تارباعاتاي مەن جەتٸسۋدى, سىردارييانىڭ ورتا اعىسىنا دەيٸنگٸ جەرلەردٸ جاۋدان بوساتۋدا, 1726 جىلى شۇبار تەڭٸزٸ ماڭىنداعى شايقاستا, 1729 جىلعى مامىر, ماۋسىم ايلارىندا اڭىراقاي شايقاسىندا, بەردٸقوجا باستاعان قازاق قولى جاۋدى تالقانداعان. 1723 جىلى قازاق ەلٸنٸڭ باسىنا كٷن تۋعان اۋىر كەزەڭدە باتىرلار رۋلاستارىنان جاساق قۇرىپ, ەل مەن جەردٸ قورعاۋعا اتتانادى. سول كەزدە حان ورداسى – تٷركٸستاندى قورعاۋعا شىققان ەلشٸبەك باتىر, مٷيٸزدٸ ٶتەگەن باتىر, تٸلەۋكە باتىر, بٶگەنباي باتىر, قابانباي باتىر, باراق باتىر, مالايسارى باتىر, ەر جەنٸبەك باتىر, سەمەن باتىردىڭ قاتارىنا تاشكەنتتەن قويگەلدٸ مەن بەردٸقوجا باتىرلار جاساق قۇرىپ, قاتار سوعىسادى. 1723-1725 جىلدار ارالىعىندا قازاق جەرٸنٸڭ جەتٸسۋدان سىردارييانىڭ ورتا اعىسىنا دەيٸنگٸ جەردٸ باسىپ العان جوڭعارلارعا قارسى كٷرەستە بەردٸقوجانىڭ جاساقتارى ەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسەدٸ. 1726 جىلى ورداباسى تاۋىنداعى جيىندا تٶلە بي, قازىبەك بي, ەيتەكە بي حالىققا جاۋعا قارسى ۇران سالعاندا, باس قولباسشى بولىپ ەبٸلقايىر سۇلتان سايلانىپ, شايقاستا قويگەلدٸ, بەردٸقوجا باتىرلار ٶز جاساقتارىمەن شۇبار تەڭٸزٸ ماڭىندا قالماقتارمەن شايقاسىپ, جەڭٸسكە جەتەدٸ. مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى:
تاۋىنىڭ ارقار دەگەن اتى قۇلجا,
جٸگٸتتەر, اتقا تٷيە تەگٸن ولجا
حان ابىلاي اتتاندى دەگەندٸ ەستٸپ,
كەلٸپتٸ شانىشقىلىدان بەردٸقوجا! –دەگەن.
تاشكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى ب. تۇردىبەكقىزى اتالارىنان ەستٸگەن ەسكٸلٸكتٸ ەڭگٸمەلەرٸنەن ايتقان دەرەگٸ بويىنشا, بەردٸقوجا باتىر حان ابىلايدىڭ شاقىرتۋىمەن جاۋعا قارسى مايدانعا اتتانعاندا, ەلٸمەن قوشتاسىپ, بەس تۋ بيە سويىپ ارۋاقتارعا اس بەرگەن ەكەن. شامامەن, بۇل مىڭ-مىڭ جارىم ادام شاقىرىپ بەرٸلگەن اسقا ۇقسايدى. بەردٸقوجا باتىردىڭ ابىلايدىڭ تۋى استىنان تابىلۋى – حVIII عاسىردىڭ 50-جىلدارى دەپ شامالاۋعا بولادى. ابىلاي حاننىڭ ەپتٸ ساياساتى مەن
كٶرەگەندٸگٸ, ەڭ باستىسى, جەڭٸستٸ جورىقتار نەتيجەسٸندە دٷربٸت-ويرات بٸرجولا تالقاندالدى. ٸزٸنشە, قازاق ورداسى ابىرويمەن اياقتاعان شٷرشٸت-قازاق سوعىسى باستالدى. بەردٸقوجا باتىردىڭ بۇل ۇرىستارعا دا قاتىسقان بولۋى تيٸس. ەسٸرەسە, حان ابىلايدىڭ 1766-1768 جىلدارداعى قوقانعا قارسى جٷرگٸزگەن, تاشكەنتتٸ قايتارىپ الاتىن جورىقتارىندا جٷرگەنٸ انىق.
1750 جىلدارى قازاق باتىرلارى جەرٸن باسىپ العان قالماققا قارسى ازات ەتۋ سوعىسىنا كٸرٸسەدٸ. قانگەلدٸ باتىر باستاعان جاساقتار قالماقتى ٸلەدەن باستاپ شەلەك پەن شارىن ٶزەندەرٸنٸڭ ارعى بەتٸنە قۋىپ شىعادى. ال, شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىر باستاعان جاساق, ٸشٸندە مٷيٸزدٸ ٶتەگەن, شانىشقىلى بەردٸقوجا باتىرلار, ٷشالماتى, ٷشقوڭىر جەنە قوردايدان ارعى جەرلەردٸ ازات ەتۋگە كٷش سالادى. باتىرلار جاۋعا قارسى قاي كەزدە دە تاستٷيٸن بولىپ, جۇمىلا بٸرٸگٸپ قيمىلداعاندا, البان رايىمبەك باتىر باستاعان قول جوڭعاردى كەگەن, نارىنقول, سٷمبەگە دەيٸن ىعىستىرعان. بۇل تۋرالى, «قابانباي – حالىق باتىرى» جىرىندا:
قابانباي, ەر بٶگەنباي باتىستا ەدٸ,
ولار دا قالماقپەنەن اتىستا ەدٸ.
شايقاسىپ جەتٸسۋدا جاتىر ەدٸ,
ايقاسى بارلىعىنىڭ قاتىستى ەدٸ.
قازىبەك, بەردٸقوجا, رايىمبەك,
وسىلاردىڭ بارلىعى ەر تۇستا ەدٸ, – دەگەن تولعاۋ باتىرلاردىڭ جانكەشتٸلٸگٸن سۋرەتتەيدٸ. 1752 جىلى ورتا جٷزدٸڭ جەنە ۇلى جٷزدٸڭ باتىرلارى بٸرٸگٸپ, شىمكەنت, سايرام جەنە سىر بويىنداعى باسقا دا قالالاردى
جاۋدان تازارتىپ, تاشكەنتكە تٶلە بيدٸڭ بيلٸك باسىنا كەلۋٸنە كٶمەكتەسەدٸ. وسى ۇرىستا دا بەردٸقوجا ەرەكشە كٶزگە تٷسەدٸ. بەردٸقوجا باتىردىڭ جاۋدىڭ زۇلىمدىعى ٶتكەن 1750-1752 جىلداردا كەسكٸلەسكەن ۇرىستاردا دا جان اياماي شايقاسقانى تۋرالى ناقتى دەرەكتەرٸ بار. تسين يمپەريياسى 1755-1758 جىلدارى قالعان جوڭعاردى جويىپ جٸبەرگەننەن كەيٸن, قازاق دالاسىندا ازداپ تىنىشتىق ورنايدى, بٸراق ٸرگەدەگٸ قازاق اۋىلدارىنا قىرعىزداردىڭ شاپقىنشىلىعى كٷشەيە تٷسەدٸ. زەرتتەۋشٸ ٷ. بٷركٸتباەۆا بۇنىڭ سەبەبٸن بىلاي تٷسٸندٸرەدٸ: «قازاق جەرٸ قالماقتان بوساعان سوڭ, سول جەرگە قىرعىزدارمەن جەر داۋى باستالادى, قىرعىزدار قالماقتار قازاق تاراپىنان سٷرٸلگەن cوڭ, ٸلەنٸڭ باسىن, ٷشارالدى بەر دەگەنٸنە قازاق كٶنبەگەن, قازاق: «ول بٸزدٸڭ كٶنەدەن كەلە جاتقان ٷيسٸن جەرٸ», - دەپ كەلٸسپەگەن [2]. سودان كەيٸن قا-زاقپەن سوعىسۋعا قاپقا دەگەن جەردە قول جيناعان. سادىر سول جەردە قازاقتى شاۋىپ, شىمكەنتكە ىعىستىرادى. ٸلەنٸڭ باسىنداعى قازاققا دا تيٸسە باستايدى. شۋ مەن تالاس, قاراتاۋ مەن جەتٸسۋدٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن قىرعىز شاۋىپ, حالىققا ويسىراتا قىرعىن ەكەلەدٸ» دەپ جازعان.
حVIII عاسىرداعى قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى وسى قاقتىعىستار قالاي تۋىنداپ, قالاي اياقتالعانى تۋرالى ٸزدەنٸس جاساعان م. ەبدٸكٸمۇلى تاريحتان بٸراز تىڭ دەرەكتەر كەلتٸرگەن [7]. 1749 جىلىڭ كٶكتەمٸندە بەردٸقوجا باتىر ەسكەر باستاپ, شىمكەنت, سايرام جاقتاعى قالماقتى قۋۋعا اتتانادى. وسىنى پايدالانعان ادىعىن-تاعايلار شاتقالداعى دۋلات, سٸرگەلٸ, قاڭلى-شانىشقىلى اۋىلدارىن شابادى. قىرعىزدىڭ سارىباعىش, سولتى, ساياق, بۇعى سيياقتى رۋلارى ىستىقكٶل جاعاسىنداعى اعايىندارىمەن سٶز بايلاسىپ, جەتٸسۋ, تالاستاعى قالماقپەن تٸل تابىسىپ, الاتاۋدىڭ قازاققا قاراعان بەتٸن, شۋدىڭ ورتا تۇسىن, ەۋليەاتا, ٷشالماتى, ٷشارال جەرٸن, ٸلەنٸڭ سول جاعالاۋىنداعى سارىتاۋقۇم جايلاۋىنا ورنىعىپ الماقشى بولادى. قىرعىزدىڭ ارون باتىرى شۋدىڭ تٶمەنگٸ تۇسىنا, ال قوشويۇلى جامانسارت شۋدىڭ جوعارعى تۇسىنا جايعاسىپ, سۋسامىر مەن تالاس بويىنداعى ٷلكەن قاقپا ٶلكەسٸن ساياق رۋىنىڭ باسشىسى ارزىمات سادىر ٶزٸنشە ەنشٸلەپ, بۇعى تىناي بي, سادىق بي, ساياق قاشىكە, اتاكە, بەردٸكە باتىرلار تورايعىر اسۋى ەتەگٸنە ورنالاسادى. قۇسشى, سارى, قىتاي رۋلارى – تالاستىڭ ورتا تۇسىنا, شىعىسى – مەركەدەن ٷش الماتى, ىستىق اتاعا, سولتٷستٸگٸ سارىتاۋقۇمعا دەيٸن ورىن تەبەدٸ. بٸرەر اي ٶتكەننەن كەيٸن قاستەك, سامسى, ەۋليەاتا, تٷيمەكەنت, قۇراعاتى, شوقپار, قۇلان تٶڭٸرەگٸن باسىپ الادى. قازٸرگٸ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق بٶلٸنٸس تۇرعىسىندا, الماتى وبلىسىنىڭ باتىس اۋداندارىن, جامبىل وبلىسىنىڭ بايزاق, قۇلان, مەركٸ, شۋ, قورداي اۋداندارىنىڭ شىعىس, وڭتٷستٸك جاعىنا تۇتاستاي يەمدەنە باستايدى.
بۇنداي باسقىنشىلىق ەرەكەتتەر قىرعىز بيلەرٸ مەن باتىرلارىنىڭ ٶزارا كەلٸسۋٸمەن ٸسكە اسادى. قازاق جەرٸنە باسا-كٶكتەپ كٸرۋٸنە بايلانىستى قازاقتىڭ مال جايىلاتىن ٶرٸسٸ ازايادى. قالماقتان ەزەر قۇتىلىپ, سوعىستان شىعىن كٶرگەن قازاق, بٸردەن باس كٶتەرە قويمايدى. سولتى, سارىباعىش, ساياق, سارىنىڭ باسبۇزارلارى قازاقتىڭ مالىن ايداپ ەكەتٸپ, ەلدٸ
مەكەنٸنەن قۋىپ, تىنىشتىق بەرمەگەن. «بۇلارىڭ قالاي?» – دەگەن قازاققا, ولار: «سەندەر ٸلەنٸ, ٷشارالدى بوساتىپ, ارقاعا كٶشٸڭدەر! تالاستان شىمكەنتكە دەيٸنگٸ ارادان ٶزٸڭ كەتپەسەڭ, كٷشپەن كەتٸرەمٸز» - دەپ قوقان-لوققى جاسايدى. قازاقتار: «بۇل ٶلكە ەجەلدەن بەرٸ ٷيسٸن جەرٸ, وسى ٶڭٸردٸ كەشە قالماق باسىپ العاندا ٷنٸڭ شىقپاعان ەدٸ, سوندا نەگە اتتاندامادىڭ?» – دەيدٸ. سودان ەكٸ جاق سويىلداسىپ, ادام شىعىنى بولادى. قازاقتىڭ كٶنبەيتٸنٸن ۇققان سادىر مەن ەسەنقۇل, قىرعىزدىڭ باتىرلارىن جيناپ الىپ, قازاقتى شىمكەنتتەن اسىرماقشى بولادى. كٶپ قولمەن جورىققا اتتانىپ, جولدا بەرٸن جاپىرىپ-قىرىپ, دەگەنٸنە جەتكەندەي بولادى. قاراتاۋدىڭ شايانعا اساتىن بەلٸ ٷستٸنەن شەكارا بەلگٸسٸ رەتٸندە قورعان سالدىرىپ, «قىرعىز سادىر قامالى» دەپ اتايدى. قازاققا «ەندٸ جەتٸسۋدان قاراتاۋدىڭ وسى شەگٸنە دەيٸن, جەنە شىمكەنتكە دەيٸنگٸ جەردەن دەمەلەنبە!» - دەيدٸ. سادىر ٶزٸن «قىرعىزدىڭ حانىمىن» دەپ جار سالادى. بۇل وقيعا قازاقتىڭ قالماقتى جەتٸسۋ, اياكٶزدەن قۋىپ جاتقان 1749 جىلدىڭ جازىندا بولعان ەكەن.
1752 جىلى تٶلە بي بالقاش جاقتان بەردٸقوجا باتىردى الدىرتىپ, تالاستان ارىز ايتىپ كەلگەن كەلگەن قازاقتاردى ەرتٸپ الىپ, قاراتاۋدا وتىرعان ابىلاي حانعا بارادى. ابىلاي بۇل كەزدە ورتا جٷزگە حان, بٸراق سٶزٸ بٷتٸن الاشقا جٷرٸپ تۇرعان كەزٸ. بۇلاردىڭ ارىزىن تىڭداپ, حان ابىلاي: «قالماقتان جاڭا قۇتىلىپ وتىرعاندا, قىرعىزعا قارسى سوعىسايىق دەپ وتىرسىڭدار. قوقان, قىتاي, ورىس ٷشەۋٸنٸڭ بٸرٸ الدا-جالدا بٸزگە قول سالسا, بۇرىننان بٸر تۇقىمدى بوز ٷيلٸنٸڭ بالاسى ەدٸك, بٸر كٶمەگٸ تيەر ەدٸ»,– دەيدٸ. تٶلە بي ابىلاي حاننىڭ بۇل سٶزٸنە كٶنەدٸ. بەردٸقوجا باتىر جەپەك باتىرمەن بٸرگە كٶكجال باراق سۇلتانعا بارىپ, باراق باتىر بەردٸقوجا باتىرعا ارعىن مەن نايماننان قاتارىندا تٶرت مىڭ ساربازى بار قول بەرەدٸ. ابىلايدىڭ بۇل سٶزٸن قىرعىز شەجٸرەسٸ سٶيلەتٸپ تۇر, شىندىعىن بٸر اللا بٸلەدٸ.
1754 جىلى بەردٸقوجا باتىر مەن جەپەك باتىر قاراماعىنداعى مىڭ قارالى قولدى ولارعا قوسىپ, ەسەنقۇلعا قارسى اتتانادى. بۇل حاباردى شولعىنشى ارقىلى بٸلٸپ وتىرعان قىرعىزدىڭ باس بيٸ ەسەنقۇل قاشىكە, كەبەك, بٶلەكباي بيلەردٸ شاقىرىپ, قازاقتاردىڭ قول قۇرىپ جاتقانىن ايتادى. كٶكجال باراق پەن بەردٸقوجا باستاعان قول سول كەزدە قاستەكتەن اسىپ, بورالدايداعى قاشىكە باتىردىڭ اۋىلىن شابادى. سولتى مەن سارىباعىش اتقا قونىپ, قارسى اتوي سالادى. شۋ بويىنان كٶپ ەسكەرمەن كٶمەككە كەلگەن سادىر ەسەنقۇلعا قوسىلادى. كٷندٸزگٸ سوعىستا ەكٸ تاراپ تا جەڭٸسكە جەتە المايدى. بٸراق تىڭ كٷشپەن تولىققان ەسەنقۇلدىڭ قولى قازاقتى قاپىدا شابادى. شايقاستا باراق, جەپەك, قاۋمەن, جايساڭ باتىرلار شەيٸت بولادى. قىرىلعان قازاقتىڭ باسىن كەسٸپ الىپ, سادىر كەللامۇنارا تۇرعىزادى, «كٶكجال باراقتى الدىم, جالعىز كٶزدٸ قاراقتى الدىم» دەپ ماقتانادى. قاراق دەپ قابانبايدىڭ ٸنٸسٸ قاراقۇرساقتى ايتقان ەكەن. بٸر جىلدان كەيٸن سادىر سوزاق پەن شولاققورعانداعى قازاق اۋىلدارىن شاپقان, كەلەس, قازىعۇرتتاعى ەلدٸ شاپقان, تۇتقىن الىپ, مال ايداپ كەتەدٸ. سادىر بۇل ايماقتاردى شاۋىپ جاتقاندا بەردٸقوجا باتىردىڭ قولىنان اجال تاپقان باياعى شونىق باتىردىڭ بالاسى ەرەجەپ شىمعان تاۋىنان التى جٷزدەي الامانىمەن تٷسٸپ, شىرشىق پەن قارجانتاۋ بٶكتەرٸندەگٸ جۇرتتى شاپقان. ەسەنقۇل ٸلە بويىنداعى قازاقتى قۋىپ, ٶزەننٸڭ وڭ جاعىنا اسىرىپ جٸبەرەدٸ ەكەن.
1759 جىلى حانبابا مەن ەبٸلپەيٸز شاتقال مەن فەرعانا شەگٸندەگٸ قىرعىزدى شابادى. قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى وسى شيەلەنٸسكە 1760 جىلى قىتاي ٷكٸمەتٸ ارالاسىپ, «تاتۋ تۇرىڭدار» دەپ ەلشٸ جٸبەرەدٸ. 1764 جىلعا قاراي قىتايمەن شەكارالاس ٶڭٸردٸ جايلاعان نايمان مەن ٷيسٸن اۋىلدارى ٷش رەت قىرعىزدىڭ شابۋىلىنا ۇشىراعان. ەبٸلمەمبەت حاننىڭ ۇيعارىمىمەن ابىلاي حان تويتارىس بەرۋ ٷشٸن جورىكقا دايىندالادى. قىرعىزدار تسين ٷكٸمەتٸنەن ابىلاي حاننىڭ شابۋىلىنان قۇتقارۋدى ٶتٸنەدٸ. قىتاي ابىلايعا ەلشٸ جٸبەرٸپ, كەشٸرۋدٸ ٶتٸنٸپ, بۇدان بىلاي قىرعىز قاتىگەزدٸككە بارمايتىندارىنا سەندٸرٸپ, شابىستى توقتاتادى.
1765 جىلى قىرعىزدار قوقاننىڭ بيلەۋشٸسٸ ەلدانا بيمەن بٸرٸگٸپ, تٶلە بيدٸڭ كەنجە ۇلى قوجامجار باسقارىپ تۇرعان تاشكەنتتٸ قازاقتاردان تارتىپ الماق بولادى. مۇنى ەستٸگەن ابىلاي حان تٷركٸستاننىڭ بەگٸ بالدىبەك تٶرەگە قوجامجارعا ەسكەري كٶمەك بەرۋٸنە بۇيرىق بەرەدٸ. بالدىبەك ابىلاي حاننىڭ حاتىن جىرتىپ, تٷركٸستان قازاق بيلەۋشٸلەرٸنە باعىنبايتىن دەربەس ۋالايات ەكەنٸن مەلٸمدەيدٸ. ابىلاي حان تٷركٸستانعا اتتانىپ, بالدىبەكتٸ تەۋبەسٸنە كەلتٸرەدٸ [7]. 1766 جىلى ابىلاي حان تاشكەنت اينالاسىنداعى ەلدانا بەك پەن قىرعىزدار قولىن شابۋعا شەرۋ تارتادى. مۇندا قوقان مەن قىرعىز بٸرٸگٸپ, تاشكەنت تٷبٸندەگٸ پٸسكەنت قورعانىنا ەسكەرٸن تىققان ەكەن. ابىلاي قورعاننان جان بالاسىن شىعارماي, بٸر جارىم ايعا قورعاندى قورشايدى. مٷشكٸل حەلگە تٷسكەن قوقان-قىرعىزدار ابىلاي حانمەن كەلٸسٸمگە كەلٸپ, فەرعاناعا شەگٸنەدٸ. ابىلاي حان وسى كەزدە ەبٸلپەيٸز سۇلتاندى تالاستاعى قارابوتا بيدٸڭ قول استىنداعى قىرعىزدىڭ قىتاي رۋىن شاۋىپ كەلۋگە جۇمسايدى. قوقان-قىرعىز قولى پٸسكەنتتەن كەتكەن سوڭ, ابىلاي شىمعانداعى قىرعىزداردى جۋاسىتىپ, قارابوتا بيدٸ تۇتقىنعا الىپ وتىرعان ەبٸلپەيٸزگە كەلەدٸ. ابىلاي حان «بۇدان بىلاي تاتۋ بولايىق» دەپ كەلٸسٸم جاساپ, قارابوتا بيدٸ بوساتادى, ونىڭ بٸر ۇلىن توعىز اداممەن قوسا اماناتقا الىپ, كەرٸ قايتادى [2].
1771 جىلى ەدٸلدەگٸ تورعاۋىتتار قىتايدىڭ قىرعىنىنان بوس قالعان ويرات جۇرتىنا ورالىپ قايتا قونىستانۋ ٷشٸن شىعىسقا بەت الىپ, قازاق جەرٸن كەسٸپ ٶتپەكشٸ بولادى. «شاڭدى جورىققا» شىققان ەدٸل قالماقتارى قازاق جەرٸمەن تىنىش ٶتپەي, جولدا كەزدەسكەن ەلدٸ جاپىرىپ جٷرەدٸ. كٸرٸپتار كٷيدە كەلە جاتسا دا, جول-جٶنەكەي سوعىس سالىپ, قىرعىن ۇيىمداستىرىپ جىلجىعان. قالماقتىڭ بۇل قىلىعىن ەستٸگەن قازاق باتىرلارى دەرەۋ بالقاش بويىنا جينالىپ, جاۋدى قارسى الادى. مۇندا دا ٷلكەن ۇرىس بولىپ, ول بٸرنەشە ايعا سوزىلادى. قازاق ساربازدارى وسى سوعىستا جٷرگەندە, قىرعىزدار وڭتٷستٸكتٸڭ بٸراز جەرٸنە تاعى ىلاڭ سالادى. ەسەنقۇل باتىر ارقارلىداعى بوتپاي رۋىنىڭ اۋىلدارىن تالقانداپ, جىلقىلارىن ايداپ بارا جاتقاندا, مال مەن جان ٷشٸن ارپالىسىپ, شايقاسقا تٷسكەن سەمەن باتىردىڭ ۇلى ەرگەنٸش پەن قىزى ماقپالدى جەنە بٸرنەشە ادامدى ٶلتٸرٸپ كەتەدٸ.
قىرعىزدىڭ قازاققا جاساعان شابۋىلدارى بٸرنەشە رەت قايتالانعان, قابانباي باتىردىڭ تۋىسىنىڭ اۋىلىن دا تالقانداعان. بۇل تۋرالى مىناداي دەرەك بار: «ۇزاق جىلدىق جوڭعارعا قارسى سوعىس ٶرتi بەسەڭدەپ, ەل iشiندە بiر مەزگiل تىنىشتىق ورناعان كٷندەردiڭ بiرiندە قابانبايدىڭ اتالاس تۋىسى قاراقۇرساق اۋىلى قىرعىزدار جاعىنان قاتتى قىرعىنعا ۇشىرايدى. سودان قابانباي ەلگi اۋىلعا كەلسە, بٷكiل ەل تٷگەل قىرعىنعا ۇشىراعان بولىپ تەك بiر عانا بالانىڭ قارا وشاقتىڭ استىندا امان قالعاندىعىن تاۋىپ الادى. ٷستi-باسى قاپ-قارا بالانىڭ تٷرiنە قاراپ, قايران ارىسىم-اي, سەنەن دە بiر تۇقىم قالعان ەكەن عوي دەپ بايبiشەسiنە تابىس ەتiپ باعىپ ٶسiرەدi. كەيiن وسى اۋىلدى قارا قۇرساقتىڭ اۋىلى دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. قابانباي مۇنداي جان تٷرشiگەرلiك جاعدايعا قاتتى اشۋلانىپ, «بۇل قىرعىزدىڭ بiزگە نە قىلعانى, ٶرiستە مالىمىز, تٶسكەيدە باسىمىز قوسىلىپ جٷرگەن حالىق ەدٸك, قابانباي قارتايدى دەپ بiزدi باسىنعانى ما? مەن بۇل قىرعىزدان كەك الماي قويمايمىن», - دەپ قاتتى نازالانىپ قارسى جورىققا شىعادى. قابانبايدىڭ مۇنداي كٷيدە بولعانىن قازاق باتىرلارى تۇتاس ەستiپ, تٷگەلٸ قاسىنا جينالادى. ابىلايدىڭ ٶزi دە كەلiپ قابانبايدىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ جالپى قيمىلعا جەتەكشiلiك ەتەدi. سونداعى جينالعان باتىرلاردى بىلاي دەپ ايتادى: قانجىعالى
بٶگەنباي, ەر جەنٸبەك, جەدiك جانتاي, كٶكجارلىدان كٶكجال باراق, مۇرىنتايدان بي بورانباي, شانشىقۇلدان بەردiقوجا, بايعانادان باتىر شٶرەك, ەر قاساباي, توعاس قوساي, ەر دەۋلەتباي, قاز داۋىستى قازىبەك, ٷيسiننەن رايىمبەك, قاپتاعايدان قارا شوقاي, تەنتەك ماتاي, تەرiستاڭبالىدان جالعىز قاراق, جەنە باسقا دا كٶپتەگەن باتىرلار بولعان. دەمەك سول دەۋiردەگi قازاق باتىرلارى نەگiزiنەن تۇتاس جينالعان ەكەن. سونىمەن ولار تٷگەل باس قوسىپ دايىندىقتارىن كٶرiپ جولعا شىعىپ بٷگiنگi تارباعاتايدىڭ بارلىق, قىزىلتۇز ٶڭiرلەرiن باسىپ ٶتiپ ٸلەنiڭ تەكەستەگi اتتىڭ تاۋى دەگەن جەرگە كەلiپ توقتايدى (قازاق شەجٸرە دەرەكتەرٸ).
1773 جىلى ابىلاي قىرعىزعا ەكiنشi جورىعىن باستايدى. بۇل جولى دا شۋ-تالاس بويىنداعى قىرعىزداردى شاۋىپ, تىنىشتاندىرىپ قايتادى. بٸراق ەكi ەل اراسىنداعى ەسكi داۋ باسىلماي, بەس-التى جىل ٸشٸندە بارىمتا مەن كەزەك-كەزەك شابۋىل ٷدەي تٷسەدi. قازاق جاعىنان بەردiقوجا باستاعان باتىرلار رەتi كەلسە قىرعىز ايىلدارىنىڭ توپالاڭىن شىعارادى [7]. قىرعىز جاقتان سادىر, ٷسەن, تەكە تەرiزدi قول باستاعان باتىرلار قاراتاۋ, شىمكەنت, بيلiكٶل, ٷشالماتى ٶڭiرiندەگi ۇلى جٷز بەن ورتا جٷز رۋلارىن قان قاقساتادى. ەسiرەسە, سادىر بiر شاپقان اۋىل-شاھارلاردى ٷش-تٶرت مەرتە شاۋىپ, شىمكەنت, سوزاق, شولاققورعان قالالارىن قيراتادى. بۇل تۋرالى قىرعىزداردىڭ «الىمبەك شەجٸرەسٸندە» جازىلعان. سادىردىڭ: «كٶكجارلى باراقتى الدىم, جالعىز كٶزدٸ قاراقتى الدىم», دەپ ماقتانعان سٶزٸن شەجٸرەدە ايتىپ كەتكەن. بۇل وقيعالار قىرعىزدىڭ
«الىمبەك شەجٸرەسٸندە» ايتىلعان بولسا, قازاقتا «جالاڭاش بابا» ەڭگٸمەسٸندە باياندالادى. قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندە, حان ابىلايدىڭ تۇسىندا ٶمٸر سٷرگەن تاريحي تۇلعانىڭ بٸرٸ – جالاڭاش بابا ەسٸمدٸ ەۋليە. جالاڭاش بابا تۋرالى العاشقى دەرەكتەردٸڭ بٸرٸن قالدىرعان قازاقتىڭ قالامگەرٸ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «قازاق» گازەتٸندە جارييالانعان «جالاڭاش بابا» ماقالاسىندا قازاق-قىرعىز اراسىندا بولعان قاندى شايقاس وقيعالارىن بايانداعان [8].
سول زاماندا ەكٸ ەلدٸڭ بٸر-بٸرٸنە جاۋلىعى اسقىنىپ تۇرعان. قازاقتىڭ باتىرلارى قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي, شانىشقىلى بەردٸقوجا, تۇما شىنقوجا, كٶكجال باراق سىندى ەردٸڭ اسىلدارى بولعان. بٸر جولى كٶكجال باراق پەن تۇما شىنقوجا ەكەۋٸ مىڭ ەسكەرمەن بارىپ, الاتاۋداعى قىرعىزدى شابادى: قۇل الىپ, كٷڭ الىپ, مول ولجامەن قايتادى. بٸراق وسى كەزدە قىرعىز دا اقسۋ, شىمكەنت ماڭايىنداعى قوڭىراتتى شابۋعا دايىندالىپ جاتقان ەكەن. ولار الاتاۋدى قازاق ەسكەرٸ شاپتى دەگەندٸ ەستٸپ, ارتىنان قۋادى. اقىرى, شۋ ٶزەنٸ بويىندا قۋىپ جەتٸپ, قازاق ەسكەرٸن تٷگەل قىرىپ, باسىن الىپتى. سوندا قولباسى كٶكجال باراق پەن تۇما شىنقوجا باتىرلار جاۋ قولىنان قازا تابادى. سوندا, قىرعىزدىڭ نەدٸر بالا مەن سادىر بالا دەگەن باتىرلارى: «كٶكجارلى كٶكجال باراقتى الدىم, جالعىز كٶزدٸ قاراقتى الدىم» - دەپ ماقتانىپ, قازاق ەسكەرٸن تالقان قىلعانىمەن قويماي, اقسۋ, شىمكەنتتەگٸ قوڭىراتتى شاۋىپتى. كەتەرٸندە قىرعىزدار شۋ ٶزەنٸ جاعاسىنا بٸر باس, بٸر شىمنان قالاپ, ٶلٸكتەن مۇنارا تۇرعىزىپ كەتٸپتٸ. قازاق باتىرلارى زىعىردانى قايناپ, ابىلايعا ۇرىس باستاۋ ٷشٸن كەلٸسٸم بەرۋٸن ٶتٸنەدٸ. قورا-لاس جاۋعاش باتىردى باسشى ەتٸپ حانعا جٸبەرەدٸ. كٶكجال باراق, شاپىراشتى قاۋمەن, جەپەك, بوتباي جايسان با-تىرلاردىڭ قىرعىز قولىنان ٶلگەنٸن ايتىپ, اتىس-شابىستى توقتاتۋىن سۇرايدى. ەل اراسىنداعى داۋ مەن بارىمتاعا ارالاسقىسى كەلمەي حان كٶنبەي وتىرىپ الادى. رۋباسىلار اقىلداسىپ, اقىرى بۇقار جىراۋدى ورتاعا سالادى. بۇقار جىراۋدىڭ ايتقانى:
ەي, ابىلاي حانىم,
قىرعىز كٶكجارلى باراقتى الدى,
سارت پەك قازاقتى الدى,
شولاققورعان, سوزاقتى الدى,
سەنٸ الماعىنا از-اق قالدى», – دەپ سالماق سالا, جان باتىرا جىر تٶگەدٸ [2].
ەسٸرەسە, شەيٸتتەردٸ قورلاپ, ٶلگەن ادامنىڭ باسىن جيناپ, كەللەمۇنارا تۇرعىزعانى تۋرالى حابار ابىلايعا جەتكەن سوڭ حان قاھارىنا مٸنٸپ, قىرعىزدان ٶش الۋعا اتتانباق بولادى. ابىلايدىڭ ٷش ەۋليەسٸنٸڭ بٸرٸ جالاڭاش بابا ەكەن, جۇرت ونى جالاڭاش ەۋليە, نەمەسە جالاڭاياق ەزدەر دەپ تە اتاعان. جالاڭاش ەۋليەنٸڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – قويلىباي. سىر بويىندا دٷنيەگە كەلگەن. ون ٷش جاسىنان باستاپ ەۋليە اتانعان. ۇرىستا جارالى بولعان ابىلاي حاننىڭ ەسكەرلەرٸن ەمدەپ-جازاتىن بولعان. ٶزٸ ٷش اعايىندى بولعان, بٸرٸنشٸ اعاسى تٷگەل, ەكٸنشٸ اعاسى كٷشمەن باتىر ەكەن. قوبىز تارتىپ, حالىق ەمشٸسٸ بولعان كٸسٸلەرگە اقىلىن ايتىپ, ۇعىندىرىپ جٷرگەن. 71 جاسىندا دٷنيەدەن ٶتٸپتٸ. كٶرٸپكەل رەتٸندە ابىلايعا قىزمەت ەتكەن, جوڭعارمەن جاۋگەرشٸلٸكتە الداعى كٷندٸ بولجاپ, جاۋعا شابار سەتتٸ دەل بەلگٸلەي بٸلگەن دەگەن دەرەكتەر بار. ابىلاي حان وسى ەۋليەنٸڭ باتاسىن الماي جورىققا اتتانبايدى ەكەن. بۇل جولى دا جورىققا شىعار الدىندا حان باتاگٶي دانانى ٸزدەتەدٸ. بٸراق ول قاشىپ كەتكەن بولىپ شىعادى. اقىرى ول ەرتٸستٸڭ جاعاسىندا بٸر جالعىز اعاش تٷبٸندە وتىرعان جەرٸنەن تابىلادى. ونىڭ قاشىپ كەتۋٸنٸڭ سىرىن سۇراعاندا: «كەپٸرگە اتار جالعىز وعىم بار ەدٸ, مۇسىلمانعا اتپايىن دەپ ەدٸم» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ. ونىڭ بۇل سٶزٸن ەستٸگەن ابىلاي: «مۇسىلمان مۇسىلماننىڭ ەتٸن يتكە جەگٸزٸپ, باسىنان كەلتە مۇنارا تۇرعىزىپ, وسىنشا قورلاي ما ەكەن? جٷرمەسەڭ قۇداي الدىندا دوستىق حاقىمدى كەشپەيمٸن», - دەپ, جورىققا بٸرگە بارۋعا كٶندٸرٸپتٸ. وسىلاي «سٷمبٸلە تۋىپ سۇمپيىپ, ات سەمٸرٸپ كٷمپيگەن» شاقتا (ياعني, تامىز ايىندا) الاتاۋدىڭ باسىنداعى جايلاۋىنان قىرعىزداردىڭ تٷسٸپ كەلە جاتقان سەتٸن اڭدىپ, ابىلاي باستاعان باتىرلار ماناعى مۇنارانىڭ باسىنا كەلٸپ توقتاپتى. ابىلاي حان ادام باسىنان تۇرعىزىلعان مۇنارانى كٶرٸپ, قايعىدان كٶكٸرەگٸ قارس ايىرىلىپ, موينىنا كٸسەسٸن سالىپ, ازا تۇتىپتى. استىنداعى بوز جورعاسىن باۋىزداتىپ, ەتٸن تاراتىپتى.
قازاقتىڭ تاريحي دەرەكتەرٸ مەن قىرعىز شەجٸرەسٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸ اراسىندا وسى ۋاقىتتا بولعان تاريحي وقيعالار تۋرالى ايتۋىندا ايىرماشىلىق بار. قىرعىز شەجٸرەسٸنٸڭ دەرەگٸ بويىنشا, ابىلاي حان ٷش جٷزدiڭ يگi جاقسىلارىنىڭ الدىنا شىعىپ: «راس, سەندەر ايتقان سادىردىڭ قىلىعى ايىپ, تىنىش جاتقان ەلگە بٷلiك سالعان. بiزدiڭ باتىرلاردiكi دە ايىپ – جورتۋىل جاساپ, ٶزدەرi بارعان. مەن «قوي» دەگەنiممەن, بەرiبiر قويمايسىڭدار. مەن قىرعىز دەپ اتتانبايمىن, سادىر دەپ اتتانامىن! اتتانعاندا ٷش ٷيدەن بٸر ادام, ەكٸ ادامعا ٷش ات الىڭدار. ەكٸ ادام بٸر بيەنٸڭ سٷتٸن ٸشسٸن. ات باسىنا بٸر شٸدەر, بٸر ارقان الىڭدار», – دەيدi ەكەن.
1779 جىلى قىرعىزدىڭ ەسەنقۇل بي, جايىل, كەبەك, سادىر قاتارلى باتىرلارمەن كەلiسە وتىرىپ, جامانسارتتىڭ سٶز بiلەتiن جيىرما بiر جاسار ۇلى تiلەۋبەردiنi باس قىلىپ, تاشكەنتكە قىرىق ەلشi جiبەرەدi. ەلشiلەردiڭ بiر توبى ابىلاي حانعا: “سادىر مەنi “حان” دەپ تانىسىن دەپ ايتتى”, – دەيدi. ابىلاي ٷندەمەي قويادى. سودان ەكi جاقتىڭ سٶز ۇستاعاندارى “شاتاقتىڭ باسى سەندەردەن باستالعان” دەپ بiر-بiرiن ايىپتاپ ۇزاق سٶيلەيدi. بiر كەزدە ٷندەمەي تۇرعان تiلەۋبەردi سٶيلەيدi. ول شاتاقتىڭ باسى نەدەن باستالعانىن ايتىپ, سودان قازاق پەن قىرعىز ەجەلدەن دوس, باۋىرلاس حالىق ەكەنiن ايتا كەلiپ: «قۇدايدىڭ جەرiنە تالاسىپ, بiر-بiرiمiزدi قىرا بەرەمiز بە?!» – دەيدi. ونىڭ سٶزi ويىنان شىققانىنا رازى بولعان ابىلاي حان: “سەندەر سادىرعا ايتىڭدار. بۇدان بىلاي ەلدi شاپپاسىن. ٶزiنiڭ جەرiنە كەتسiن دە, تىنىشتالسىن”, – دەيدi [16]. بۇل تٸلەۋبەردٸ قىرعىز قازاققا اق ٷيلٸگە كٸسٸ بەرگەندە, حان ابىلايدىڭ قولىندا بٸراز جىل اماناتتا بولعان. تٸلەۋبەردٸ ەلٸنە ورالعاندا, قاسىنداعى بٸرشاما قىرعىزدار بٸز ەندٸ قازاققا باۋىر باسىپ قالدىق دەپ ٶز ەركٸمەن قازاق ٸشٸندە قالىپ قويعان.
قىرعىز ەلشiلەرi وسى سٶزدi قۇپ كٶرiپ, ٶزدەرiنiڭ باس بيلەرٸ ەسەنقۇل مەن جايىلعا ابىلاي حاننىڭ سەلەمiن جەتكiزەدi. ەسەنقۇل “ەندiگەرi قازاققا تيiسپەسiن” دەپ كەبەكتi سادىرعا جۇمسايدى. سادىر ٶزiن حانمىن دەپ كەكiرەيiپ تۇرعان كەزi ەكەن, جاڭاعى سٶزدi ەستiگەندە: “مەنi حان دەپ تانىماعان ابىلايعا كٶرەسiنi كٶرسەتەم”, – دەپ شاپتىعادى. سودان ابىلاي قىرعىزدارعا قاراي امالسىزدان اتتانادى. سول جورىقتا ابىلاي حان تاراقتى بايعوزى باتىر, شانىشقىلى بەردiقوجا باتىر, قورالاس جاۋعاش باتىر, تٷيتە جارىلقاپ باتىر سيياقتى باتىرلار باستاعان بەس-التى مىڭ قولدى باستاپ, سارىسۋ بويىمەن كەلەدi دە, تاشكەنت, تٷركٸستان, شىمكەنت جاقتاعى قازاقتىڭ جەرٸن باسقىنشى قىرعىزدان بوساتادى. سوزاق, شولاققورعان, سايرام, شىمكەنت, كەلەس تٶڭٸرەگٸندەگٸ كەيبٸر جەرلەردi يەمدەنگەن قىرعىزدى قۋىپ, تاشكەنتكە جەتەدi. تاشكەنتتە جاتىپ, اراداعى شاتاقتى بەيبiت جولمەن شەشۋدi ويلاپ, شۋ, تالاس, اقسۋ, قوراعاتى باسىنداعى قىرعىزعا ەلشi جiبەرەدi. تاراقتى بايعوزى باتىر ەۋليەاتا جەرٸن جاۋدان بوساتادى.
ابىلاي حان قىرعىز شەبٸنە كەلگەندە اراداعى شاتاقتى تاعى دا بەيبٸت جولمەن شەشۋدٸ ويلاپ: «ەلٸ دە بولسا جاۋلاسپايىق, ەلدەسەيٸك!» دەپ, سادىردى كەلٸسٸمگە شاقىرىپ, مەجەلٸ ۋاقىتقا دەيٸن امالداپ, تىنىستاي تۇرۋ ٷشٸن قورالاس ەر جاۋعاشتى ەلشٸلٸككە جۇمسايدى. قىرعىزدار جاعى حان ابىلايدىڭ: «ەلدەسەيٸك, شۋ-تالاستى بٸرگە جايلايىق» دەگەن سٶزٸنە بٸتٸمگە كەلمەيدٸ, سادىر كەلٸسسٶزگە كٶنبەيدٸ. ابىلاي وعان ەكٸنشٸ مەرتە ەلشٸ جۇمسايدى. سادىر بۇل جولى دا قيسىق سٶيلەپ,
ابىلايدىڭ نامىسىنا تيەتٸن سٶزدەر ايتادى. بٸراق, ەر جاۋعاش كەتكەن سوڭ قىرعىزدىڭ تٶرەسٸ ەتەكە: «بٸتٸمگە كەلسەك كەلەيٸك, سٷيەنگەن پٸرٸ كٷشتٸ ەكەن» دەسە دە, باتىر نەدٸر بالا بولماپتى. وعان ەتەكە ٶكپەلەپ, ەكٸ مىڭ ەسكەرٸمەن بٶلٸنٸپ, ەلٸنە قايتىپ كەتٸپتٸ. وسى كەزدە سەسكە دە بولىپتى. جالاڭاش بابا بٸر ۋىس توپىراقتى جاۋعا قاراي شاشىپ جٸبەرٸپ, «ال ەندٸ شابىڭدار» دەپتٸ. اقىرى بۇل شايقاستا قىرعىز ەسكەرٸ ويسىراي جەڭٸلٸپ, قىرعىنعا ۇشىراپتى.
كەلەسٸ بٸر دەرەكتە ەتەكە جىرىقتىڭ وپات بولۋ تاريحى بىلاي باياندالادى: «بۇل جەردە بiلiپ الۋعا تيiستi بiر ۇعىم بۇل ايتىپ جٷرگەن قىرعىز ەتەكە جىرىق بٷگiنگi ارامىزداعى قىرعىز با? جوق, بۇرىنعى جوڭعار iشiندە سiڭiستi بولىپ كەتكەن جوڭعار قىرعىزدارى ما? ول جاعى بەلگiسiز. بٷگiن دە قالماق قىرعىز دەگەن قىرعىزدار بار, ەتەكە بەلكiم وسى قىرعىزداردىڭ باتىرى بولۋى مٷمكiن. ەيتەۋiر, ەتەكە سول دەۋiردەگi ايتۋلى باتىرلاردىڭ بiرi بولعاندىعى شىندىق. كەزiندە قازاق كiشi جٷزiنiڭ iشiندە ەسiمi بٷكiل ەلگە جايىلعان تٷر تۇلعاسى ٶزگەشە, دەۋ دەنەلi, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان ەرi باتىر قوڭىرباي ەسiمدi ادام ٶتكەن ەكەن. بۇل ادامنىڭ ەرلiكتەرi "قوڭىرباي باتىر", "قوڭىرباي باتىردىڭ ەتەكە جىرىقتى جەڭۋi", "قوڭىرباي باتىر مەن ەتەكە جىرىقتىڭ سايىسى" دەپ باياندالادى. بۇدان باسقا دا ەتەكە جەنە ونىڭ ەرلiكتەرi جايىندا كەزiكتiرۋگە بولادى. ەتەكە قول باستاپ وسى اراعا كەلگەن سوڭ, قابانبايدىڭ جاساۋىلدارىنا جولىعىپ قازاق باتىرلارىمەن ٶزiنiڭ جەكپە-جەككە شىعاتىندىعىن جارييالايدى. سودان قازاق جاساۋىلدارى iشiنەن الدىمەن دەۋلەتباي باتىر, ودان باراق باتىر سىندى قازاقتىڭ تانىمالى ٷش باتىرى جەكپە-جەككە شىعادى, بiراق ونىڭ بارلىعى ەتەكەدەن جەڭiلiپ قايتادى. نامىسقا شىداماعان قابانباي سوڭىندا ٶزi شىعىپ ەتەكەنi جەڭiپ, ونى ٶلتiرiپ, ونىڭ بارلىق مال-مٷلكiن ولجالاپ باتىرلاعا ٷلەستiرiپ بەرەدi ەكەن. سونىمەن, قىرعىزبەن ارادا تۋىنداعان جانجالدى سٶزبەن شەشۋ مٷمكٸن ەمەسٸنە كٶز جەتكٸزگەن ابىلاي حان ۇرىسقا دايىندالادى. حان ابىلاي شۋدىڭ بويىنا تٷسكەن ەل بولسا بٸلٸپ قايت دەپ جٸبەرگەن ەلۋ كٸسٸ شولعىنشىلارى بٸر تايپا ەلدٸ شاۋىپ, بٸراز ادامدى قولعا تٷسٸرٸپ ەكەلەدٸ. ابىلاي سونىڭ ٸشٸنەن ەكەۋٸن سول كەزدەگٸ قىرعىزدىڭ تٶرەسٸ ەتەكەگە جٸبەرٸپ, ولارعا مىنا سٶزدٸ ايتۋدى تاپسىرادى: «ونىڭ بٸر جىلعى تٶلٸن مەن الدىم, مەنٸڭ بٸر جىلعى تٶلٸمدٸ ول الدى. قۇمار تارقاپ, كەك بٸتەتٸن بولمادى. ٷش كٷنگە شەيٸن وسى كەللە-مۇنارانىڭ تٷبٸندە توسامىن, كەلٸپ نە مەنٸڭ قانىما بٸرجولا ول تويىپ كەتسٸن, نە ونىڭ قانىنا مەن تويىپ كەتەيٸن». ٷشٸنشٸ كٷنٸ نەدٸر بالا, سادىر بالا باستاعان ەتەكەنٸڭ قولى كەلٸپ جەتەدٸ. كەلە وق جاۋدىرىپ, ابىلايدىڭ ەسكەرٸن شاتىرلارعا قۋىپ تىعادى. وسى كەزدە حان جالاڭاش بابابان اقىل سۇرايدى. جالاڭاش ەۋليە: «سەسكە كٶتەرٸلگەنشە ول اتسا دا سەن اتپا. ول شاپسا دا سەن شاپپا. سەنٸڭ وعىڭ ولارعا سەسكە كٶتەرٸلگەن سوڭ داريدى. وسى كٷنگٸ ساعات ولارعا اۋىپ تۇر. قىرىلعانىڭ قىرىل دا, قالعانىڭ ورىنىڭدا تۇرا بەر», - دەيدٸ [8].
سادىردىڭ باسشىلىعىنا سٷيەنگەن قىرعىزدار جەتٸسۋدى, شۋ مەن تالاستى جەنە تاعى باسقا ايماقتاردى
باسىپ العاندا, حان ابىلاي قول استىنداعى التى مىڭ ەسكەرiن ٷش قاناتقا بٶلٸپ, بەردiقوجا باتىر باستاعان قولدى سادىر وتىرعان تالاسقا جiبەرەدi. ەكiنشi قولدى قوراعاتىنىڭ باسىنداعى سولتىلارعا جiبەرەدi. ٷشiنشi قولدى ابىلايدىڭ ٶزi باستاپ, جاۋعاش, جارىلقاپ باتىرلارمەن بiرگە ەۋليەاتاعا كەلەدi. بەردiقوجا باتىر سادىردى باسىپ الادى. ابىلاي حان ەۋليەاتانى باعىندىرىپ, سولتىعا قاراي اتتانادى. سولتىلار قوراعاتىنىڭ بەلiنە بەكiنiپ الىپ, موماقان, جايىل, كەبەك بي, ٷسەن, تەكە, يتەكە باتىرلارى قازاققا قاتتى قارسىلىق كٶرسەتەدi. ابىلاي حان كەلگەسiن قازاق جەڭiپ, قارسىلاس جاقتىڭ باستى ادامدارىن تۇتقىنعا الادى. ابىلاي حان تٶرت-بەس مىڭ ادام قول جيناپ ۇرىسقا كٸرٸسكەندە, ٷش قانات ەسكەردٸ شانىشقىلى بەردٸقوجا باتىر, تاراقتى بايعوزى باتىر, جارىلعاپ, جاۋعاش باتىرلار باسقارادى. سوندا قىرعىزدىڭ كٶپ باتىرلارى مەن ساربازدارى قولعا تٷسٸپ, شايقاستا شەيٸت بولعان قىرعىزدىڭ سٷيەكتەرٸ جايىل مولاسىنا جەرلەنٸپ, قورىم «جايىلىم مازارى» دەپ اتالعان. «جايىل قىرعىنى» دەپ اتالعان بۇل شايقاستا قابانباي باتىردىڭ سەرٸگٸ بولعان شىنقوجا باتىر بازارقۇلۇلى (1706-1770) قازا تابادى.
قازاق-قىرعىز اراسىندا بولعان بۇل شايقاستا تۇما شىنقوجا باتىر قورشاۋدا قالىپ, ٶزٸنٸڭ بارماعىن قىلىشپەن شاۋىپ ورايدى دا, ساۋ قالعان باتىرلارعا قازاق جەرٸندە كٶمۋگە امانات رەتٸندە تاپسىرادى, ٶزٸ شايقاستا شەيٸت بولعان. دەنەسٸ قاي جەردە جەرلەنگەنٸ بەلگٸسٸز, ال بارماعى قازٸرگٸ اياگٶز اۋدانىنداعى شىنقوجا ەسٸمٸمەن اتالعان اۋىلدا, نارىن ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى
تٶبەگە كٶمٸلگەن. باتىرلار ٶز بارماعىن قىلىشپەن شاۋىپ, وسىلايشا اماناتتاعانى, سول شايقاس اۋىر بولعانىن كٶرسەتەدٸ. بەردٸقوجا باتىر قانىپەزەر سادىردى اتتان تٷسٸرٸپ, جاۋلاسقان قىرعىزداردى اياۋسىز قىرىپ-جويادى. ونىمەن قاناتتاس سوعىسقان باتىرلار قىرعىزدى الاتاۋ اسىرىپ تاستايدى. «جايىل قىرعىنى» شايقاسىندا قارعىز وسىلاي جەڭٸلٸس تابادى. سوعىستىڭ سۇراپىل بولعانى سونشا, قازاق پەن قىرعىز اراسىندا «جايىل قىرعىنى» دەگەن اتپەن ساقتالعان. شايقاستا مىڭداعان ادام ٶلٸپ, قولعا تٷسكەن سادىر, جايىل, ٷسەن, تەكە, جەنە تاعى باسقا بiرقاتار قارعىزدىڭ باتىرى مەن بيلەرiن ابىلاي حان دارعا اسادى. قىرعىزدىڭ جاسى ٷلكەن كٶرنەكتi ادامى جايىل بي بولعان. ولاردى جەرلەنگەن مولا «جايىل مازارى» دەپ اتالدى. تۇتقىنعا تٷسكەن كٶپ قىرعىزداردى حان ابىلاي قازاق رۋلارىنا سٸڭٸستٸرٸپ جٸبەرەدٸ.
1780 جىلى قىرعىز-قازاق شايقاسى اياقتالعان سوڭ, ەكٸ ەلدٸڭ ٶزارا شەكارا مەسەلەسٸ بويىنشا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلەدٸ. ەكٸ جاق ورتاق كەلٸسٸمگە كەلەدٸ. ابىلاي حاننىڭ قىرعىزدارمەن اراداعى بٸتٸمٸ بويىنشا قازاقتار – الاتاۋدان ٸلەگە دەيٸن, قىرعىزدار – ىستىقكٶلدەن شۋعا دەيٸنگٸ جەردٸ الاتىن بولادى. وسىدان كەيٸن قىرعىزدار ٸلە بويىن قالدىرىپ, كٶشٸپ كەتەدٸ. شىنىشىلى بەردٸقوجا باتىر باستاعان بٸر قاۋىم ەل شىرشىقتان جەتٸسۋعا, اياگٶز بويىنا ٶتۋٸنە وسى جورىق سەبەپشٸ بولعان. بالقاش كٶلٸنٸڭ شىعىس جاعىن قىستاپ, جاز ايلارىندا جيدەسۋ ماڭايىن جايلاعان. ال كەيٸن, 1911 جىلى لەپسٸ ويازىنىڭ جەرٸنە ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ
جٷرگٸزگەن ورىس وفيتسەرٸ ەرٸ عالىمى پ. رۋميانتسەۆ كەلتٸرگەن دەرەكتە: «جىلدى تاۋ (جىلاندى تاۋ) جوتاسىنىڭ وڭتٷستٸك بەتكەيٸن اينالسا, «بەردٸقوجا قونىسى» دەپ اتالاتىن شاتقال بار», دەپ جازىلعان.
بەردٸقوجا باتىر ايتىلىپ وتىرعان سول حان ابىلايدىڭ زامانىندا قالماققا قارسى اياگٶز, بۇلانتى, بٸلەۋتٸ جەنە سارىسۋ ٶزەنٸ بويىنداعى, ٸلە باسىنداعى تالقى, ەبٸ, ەمبٸ, الاكٶل, التايداعى ۇلاناسۋ, قاندىسۋ, ايدىنسۋ, شار, شورعا ۇرىستارىندا, قوزىماڭىراق, قويماڭىراق, اقشەۋلٸ, يتٸشپەس كٶلدەرٸ ماڭىندا, اڭىراقايداعى شايقاستارىندا قازاقتىڭ جاساقتارىنا باسشىلىق ەتكەن. بەردٸقوجا باتىر تۋرالى مەلٸمەت «جالاڭاش بابا» ماقالاسىندا كٶكجال باراق پەن قاراكەرەيدٸڭ تۇما اتاسىنان شىققان شىنقوجا باتىرمەن قاتار اتالادى. ەكٸ مىڭ قولدى باستاپ, الاتاۋداعى قىرعىز اۋىلدارىن شاۋىپ, كٶپ ولجاعا قارىق بولعان. بۇل شاپقىنشىلىق قازاق پەن قىرعىز اراسىندا ٷلكەن داۋعا اينالعان. سوندا حان ابىلاي: «قورداي, شۋ بويى مەن تالاس ايماعىن قورعاپ, تىنىشتىقتى ورناتاتىن بەردٸقوجا بار عوي», – دەپ, وعان ٷلكەن سەنٸم ارتىپ, قىرعىزدارمەن كەلٸسسٶزدەرگە ارالاسپاعان. وسى وقيعا بەردٸقوجانىڭ تەك باتىر عانا ەمەس, ەلشٸ دە, جاۋشى دا, ەرٸ قولباسشى بولعانىن كٶرسەتەدٸ. بەردٸقوجا باتىردىڭ ايتقان ويلارى دۇشپانمەن ۇرىستاردا قۇندى كەڭەس رەتٸندە باعالانعان. سول باتىرلاردىڭ جەڭٸستەرٸنٸڭ سىرى ەۋەلٸ ساربازدار مەن قولباسشىلاردىڭ سوعىس تەسٸلٸن دۇرىس تاڭداۋى, ەرەكشە ەرلٸكپەن شايقاسۋى, سونداي-اق,
شايقاس ٶتەتٸن جەردٸ, ونى باستاۋعا ۋاقىتتى دەل بٸلگەن ابىزدىڭ كەڭەسٸندە جاتىر.
بەردٸقوجا باتىردىڭ سٷيەگٸ 2011 جىلى قابٸردەن قىزىپ الىنىپ, وسى زامانعى زەرتحانادا بٸر جىل بويى زەرتتەلٸپ, انتروپولوگييالىق رەكونسترۋكتسييا جٷرگٸزگەن رەسەيلٸك عالىم ت.س.بالۋەۆا: «بەردٸقوجا اۋىر جاراقات سالدارىنان قايتىس بولعان. زيراتتا جاتقان سٷيەكتٸڭ باسى, ەكٸ قولى, اياعى دەنەسٸنەن بٶلٸنگەنٸ انىق بايقالادى. سٷيەك ٶتكٸر قىلىشپەن شابىلعان [9]. يىعى مەن باسىندا اۋىر سوققىنىڭ ٸزٸ ساقتالعان» - دەپ سيپاتتاعان. عالىمدار باتىردى ازاپتاپ, قيناپ بارىپ ٶلتٸرٸلگەن دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. انتروپولوگ عالىم ت.س. بالۋەۆانىڭ سيپاتتاۋىنشا بەردٸقوجا باتىردىڭ بويى 177 سانتيمەتر بولعان جەنە ٶزٸ قۇرالىپتاس زامانداستارىنان دەنەلٸ كەلگەن, كەڭ يىقتى, جاۋرىندى, دەنەسٸندە ارتىق ەتٸ جوق, بۇلشىق ەتتەرٸ شيىرشىق اتقان, جاستايىنان ساداق پەن سۋىق قارۋدى مەيلٸنشە شەبەر مەڭگەرگەن. مويىنى جۋان ەرٸ ۇزىن كەلگەن. ماڭدايى كەڭ, باس سٷيەگٸ تاستاي قاتتى, كٶزٸ ٶتكٸر, شاشى قالىڭ بولعان ەكەن. جاۋلار قىلىشپەن شاۋىپ كەسكٸلەپ ٶلتٸرگەن [10]. ايبىندى قولباسشى, جەكپە-جەكتە جاۋ تٷسٸرگەن جاۋجٷرەك بەردٸقوجا اتاقتى قابانباي باتىر قاتارلى ۇلىتاۋ ٶڭٸرٸندەگٸ بۇلانتى, بٸلەۋتٸ جەنە سارىسۋ بويىنداعى يتٸشپەس, الاكٶل ماڭىنداعى اڭىراقاي شايقاسىندا, ٸلە باسىنداعى تالقى, ەبٸ, الاكٶل, التايداعى ۇلانسۋ, مامىرسۋ, شار, شارعا شايقاستارىندا ەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسكەن. قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي, ەر جەنٸبەك, كٶكجارلى كٶكجال باراق سىندى ەيگٸلٸ باتىرلار قاتارلى قازاقتىڭ جەرٸن باسىپ العان قالماققا, شٷرشٸتكە بٷيٸدەي تيگەن, قىرعىزعا ەسە بەرمەگەن.
الپىسبەس ماحسات الپىسبەسۇلى
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ (E-mail: alpysbes_ma@enu.kz)
XVIII عاسىردا قازاق جەرٸ مەن ەلٸن قورعاعان باتىرلاردىڭ
شەجٸرەلٸك تاريحىنان (قازاق-قىرعىز قارىم قاتىناستارى)
ەدەبيەتتەر مەن دەرەك كٶزدەرٸ:
1. نازارباەۆ ن.ە. بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ // ەگەمەندٸ قازاقستان. - 12 سەۋٸر. – 2017.
2. شانىشقىلى بەردٸقوجا باتىر / قۇراست. قاسىمبەكوۆ ب., قىدىرەلٸ د. – استانا: فوليانت, 2009. -288ب.
3. ۆاليحانوۆ چ.چ. سوچينەنييا ۆ 5-تي توماح. – الماتى, 1985.
4. كٶپەەۆ م.-ج. قازاق شەجٸرەسٸ. – الماتى: جالىن, 1993.
5. حاليد ق. تارۋاريح حامسا شارقي. – الماتى: قازاقستان, 1992.
6. اندرەەۆ ي.گ. وپيسانيە سرەدنەي وردى كيرگيز-كايساكوۆ. – الماتى, 1998.
7. ەبدٸكٸمۇلى م. ايىرقالپاقتىلاردى اعايىن دەسەك تە... // تٷركٸستان. 19 اقپان 2014.
8. تورايعىروۆ س. جالاڭاش بابا / قۇربان قاجى اۋزىنان وقشاۋ سٶز// قازاق. 1916.
9. دوبروۆولسكايا م.ۆ., مەدنيكوۆا م.ب., بەردىكوجا باتىر: يستورييا جيزني ي سمەرتي پو داننىم فيزيچەسكوي انتروپولوگيي (ەكسپەرتيزا وستانكوۆ بەردىكوجي باتىرا). – ۆ كن: ناسلەديە ل.ن. گۋميلەۆا ي سوۆرەمەننايا ەۆرازييسكايا ينتەگراتسييا: ترۋدى ٸح ەۆرازييسكوگو
ناۋچنوگو فورۋما / پود رەد. ە.ب. سىدىكوۆا. – استانا: يزداتەلستۆو ەنۋ يم. ل.ن. گۋميلەۆا, 2012. – 735 س. – س.378-386.
10. بالۋەۆا ت.س., ۆەسەلوۆسكايا ە.ۆ. رەكونسترۋكتسييا وبليكا ناتسيونالنوگو گەرويا-ۆوينا بەردىكوجا باتىرا. – ۆ كن: ناسلەديە ل.ن. گۋميلەۆا ي سوۆرەمەننايا ەۆرازييسكايا ينتەگراتسييا: ترۋدى ٸح ەۆرازييسكوگو ناۋچنوگو فورۋما / پود رەد. ە.ب. سىدىكوۆا. – استانا: يزداتەلستۆو ەنۋ يم. ل.ن. گۋميلەۆا, 2012. – 735 س. – س.386-401.
اۆتور تۋرالى مەلٸمەت:
الپىسبەس ماحسات الپىسبەسۇلى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى (alpysbes_ma@enu.kz)
سۆەدەنييا وب اۆتورە:
الپىسبەس ماحسات الپىسبەسۋلى, دوكتور يستوريچەسكيح ناۋك, پروفەسسور ەنۋ يم. ل.ن.گۋميلەۆا (alpysbes_ma@enu.kz)
About the author:
Alpysbes Makhsat Alpysbesuly, Doctor of History, Professor of ENU. L.N. Gumiliev (alpysbes_ma@enu.kz)
م.ا.الپىسبەس
شەجيرە كازاحوۆ و باتىراح –
زاششيتنيكاح كازاحسكوي زەملي ي گوسۋدارستۆا ۆ XVIII ۆەكە
ۆ داننوي ستاتە پرەدستاۆلەن اناليز ي سۆود يستوچنيكوۆىح داننىح وب يستوريچەسكوي رولي باتىروۆ ۆ وسۆوبوجدەنيي كازاحسكيح زەمەل وت وككۋپاتسيي ي بوربى پروتيۆ پوپىتوك زاحۆاتا كازاحسكيح زەمەل. ۆ ستاتە راسسماتريۆاەتسيا ۆوەننو-پوليتيچەسكيە سوبىتييا 1760-80-ح گگ. ۆ ۆوستوچنىح, يۋگو-ۆوستوچنىح ي يۋجنىح پرەدەلاح گرانيتس كازاحستانا.
كليۋچەۆىە سلوۆا: كازاح, باتىرى, ۆوەننايا يستورييا, شەجيرە, جەتىسۋ
M.A.Alpysbes
The Kazakz’s Shezhyre about batyrs –
the defenders of the Land and the State of Kazakh in the XVIII century
This article presents an analysis of and a set of source data on the historical rule of the batyrs for the liberation of the Kazakh lands from occupation and against attempts to capture the Kazakh lands. The article deals with the military and political events of 1760-80-ies. in the eastern, southeastern and southern limits of the borders of Kazakhstan.
Keywords: Kazakh, batyr, military history, shezhire, Zhetysu
References
1. Berdìķoža // Ķazaķ u̇lttyķ ènciklopediâsy. – Almaty, 1999. – 2ت. -286ب.
2. Šanyšķyly Berdìķoža batyr / Ķu̇rast. Ķasymbekov B., Ķydyra`lì D. – Astana: Foliant, 2009. -288ب.
3. Valihanov Č.Č. Sočineniâ v 5-تي tomah. – Almaty, 1985.
4. Kôpeev M.-ج. Ķazaķ šežìresì. – Almaty: Žalyn, 1993.
5. Halid Ķ. Taruarih hamsa šarķi. – Almaty: Ķazaķstan, 1992.
6. Andreev I.G. Opisanie Srednej Ordy kirgiz-كaisakov. – Almaty, 1998.
7. ا`bdìkìmu̇ly M. Ajyrķalpaķtylardy aġajyn desek te... // Tùrkìstan. 19 aķpan 2014.
8. Torajġyrov S. Žalaņaš baba / Ķu̇rban ķažy auzynan oķšau sôz// Ķazaķ. 1916.
9. Dobrovolʹskaâ M.V., Mednikova M.B., Berdykoža batyr: istoriâ žizni i smerti po dannym fizičeskoj antropologii (èkspertiza ostankov Berdykoži batyra). – V kn: Nasledie L.N. Gumileva i sovremennaâ Evrazijskaâ integraciâ: Trudy ÌH Evrazijskogo naučnogo foruma / Red. E.B. Sydykova. – Astana: Izdatelʹstvo ENU im. L.N. Gumileva, 2012. – 735 s. – S.378-386.
10. Balueva T.S., Veselovskaâ E.V. Rekonstrukciâ oblika nacionalʹnogo geroâ-ۆوينا Berdykoža batyra. – V kn: Nasledie L.N. Gumileva i sovremennaâ Evrazijskaâ integraciâ: Trudy ÌH Evrazijskogo naučnogo foruma / Pod red. E.B. Sydykova. – Astana: Izdatelʹstvo ENU im. L.N. Gumileva, 2012. – 735 s. – S.386-401.
