قوعام نازارىنان تىس قالعان مۇنداي جاستاردىڭ تاعدىرى بەرٸمٸزدٸ الاڭداتۋى كەرەك. ولار قاندايدا بٸر ماماندىعى بولماعان سوڭ, ەر جەردە تيٸپ قاشىپ, جۇمىس ٸستەپ, كٷنٸن كٶرٸپ جٷرگەنٸ جاسىرىن ەمەس. ەدەتتە مۇنداي جاستار جالدامالى قۇرىلىسشى, كٷزەتشٸ, ساۋدا ورتالىقتارىندا ساتۋشى بولىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. ەكٸ قولعا بٸر جۇمىس تابا الماعاندارى ٸشٸمدٸككە سالىنىپ ٶمٸردەن باز كەشٸپ كەتەتٸنٸ دە جاسىرىن ەمەس.
ەندٸ بٸر توبى تىنىمسىز ەڭبەك ەتٸپ, تٸرنەكتەپ جيناعان اقشاسىنا قالا سىرتىنان جەر تەلٸمٸن ساتىپ الىپ, ٷي بولىپ كەتۋگە بارىن سالادى. قازٸر بەل جازباي ەڭبەك ەتٸپ, بٸر نەتيجە شىعارعان (اۋىلدىق ٶلشەممەن الىپ قاراعاندا) جاستار ٶتە از. ەرينە, قالعان جاستاردى ەڭبەك ەتۋدەن قاشاتىن كەر جالقاۋدىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولمايدى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٸراز جۇمىس ٸستەپ, قالتاسىندا ازداعان قاراجات پايدا بولعاننان كەيٸن ەبدەن ەسكٸرگەن شەتەلدٸڭ كٶلٸگٸن ساتىپ الىپ, قالا ٸشٸندە تاكسيشىلىق جاساپ, نان تابۋعا ەرەكەتتەنەدٸ.
كەڭ بايتاق ەلٸمٸزدٸڭ ەر تٷكپٸرٸندە ورنالاسقان اۋىلداردى ارالاپ, سۇراۋ سالساڭىز, ەر اۋىلدان تاكسيشىلىقتى كەسٸپ ەتكەن 30-40 جاس جٸگٸتتٸڭ تٸزٸمٸن الاسىز. سوندىقتان قازٸر قالالاردا ەسكٸ كٶلٸكپەن جٷيتكٸپ جٷرگەن اۋىل جاستارىن كەزدەستٸرەتٸن بولدىق. ولاردىڭ بەرٸ بٸردەي مىس-مىس اقشا ۇستاپ, پايداعا بەلشەدەن باتىپ جٷر دەپ ايتۋعا اۋىزىڭ بارمايدى. ەبدەن توزىعى جەتكەن كٶلٸكتەر بٸر كٷن جٷرسە, ون كٷن جٶندەۋدە تۇرادى. وسىلايشا جاس تاكسيستەر تاپقان-تايانعاندارىن كٶلٸكتەرٸن جٶندەتۋگە جۇمساپ, جاس ٶمٸرلەرٸن قور قىلىپ جٷرگەنٸ جانىمىزعا باتادى. بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ امالا بار ما? جوق, ەلە تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن جاستارىمىز كٶك تەمٸردٸڭ سوڭىندا جٷرە بەرە مە?
سوڭعى ۋاقىتتارى كٶلٸك ساۋداسىمەن اينالىساتىن ٸرٸ ديللەرلەر سىرت ەلدەردەن كەلەتٸن كٶلٸكتەرگە توسقاۋىل قويدى. بۇدان اۋىل جاستارىنىڭ تەمٸر تۇلپارعا دەگەن ەبەستٸگٸ بۇرىنعىدان ارتپاسا, كەمٸگەن جوق. قازٸر كٶشەلەردە ساپاسى سىن كٶتەرمەيتٸن ورىستىڭ ماشينالارى ٶرٸپ جٷر. بولاشاق تاعدىرىن كٶلٸكپەن بايلانىستىرعان اۋىل بالالارى جىلدىق ٶسٸمدٸك پايىزى ەلدەنەشە ەسە كٶپ نەسيە الىپ, ورىستىڭ ساپاسىز كٶلٸكتەرٸن مٸنۋدە. ولاردا باسقا تاڭداۋ جوق. سٷيەگٸ مىقتى, ەسكٸدە بولسا ساپالى جاپون مەن نەمٸستٸڭ كٶلٸكتەرٸن ەلگە كٸرگٸزۋگە شەنەۋنٸك اعالارى باياعىدا توسقاۋىل قويعان. ساپاسى ناشار كٶلٸكتەر ەكٸ-ٷش جىلدا توزىپ, تاكسيشىلىققا جاراماي قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ەگەر ولار ساپالى بولسا, مينيسترلەر مەن ەكٸمدەر ورىستىڭ كٶلٸگٸن تاقىمدار ەدٸ عوي. ٶز باسىم رەسەيدە قۇراستىرىلعان كٶلٸكتەردٸ مٸنٸپ جٷرگەن شەنەۋنٸكتەردٸ كٶرگەنٸم جوق. بەرٸنٸڭ استىندا كٶزدٸڭ جاۋىن الاتىن «مەرسەدەس» پەن «تويوتا». وسىلايشا ورىستىڭ اۆتوكٶلٸك ٶندٸرٸسٸن قولداپ, اۋىل جاستارىن وتىزعا جەتپەي نەسيە باتپاعىنا باتىرىپ جاتىرمىز.
كەڭ بايتاق ەلٸمٸزدٸڭ ەر تٷكپٸرٸندە ورنالاسقان اۋىلداردى ارالاپ, سۇراۋ سالساڭىز, ەر اۋىلدان تاكسيشىلىقتى كەسٸپ ەتكەن 30-40 جاس جٸگٸتتٸڭ تٸزٸمٸن الاسىز. سوندىقتان قازٸر قالالاردا ەسكٸ كٶلٸكپەن جٷيتكٸپ جٷرگەن اۋىل جاستارىن كەزدەستٸرەتٸن بولدىق. ولاردىڭ بەرٸ بٸردەي مىس-مىس اقشا ۇستاپ, پايداعا بەلشەدەن باتىپ جٷر دەپ ايتۋعا اۋىزىڭ بارمايدى. ەبدەن توزىعى جەتكەن كٶلٸكتەر بٸر كٷن جٷرسە, ون كٷن جٶندەۋدە تۇرادى. وسىلايشا جاس تاكسيستەر تاپقان-تايانعاندارىن كٶلٸكتەرٸن جٶندەتۋگە جۇمساپ, جاس ٶمٸرلەرٸن قور قىلىپ جٷرگەنٸ جانىمىزعا باتادى. بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ امالا بار ما? جوق, ەلە تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن جاستارىمىز كٶك تەمٸردٸڭ سوڭىندا جٷرە بەرە مە?
بۇلا كٷشٸ بويىنا سىيماعان اۋىل جاستارىنىڭ كٶك تەمٸرگە ەۋەستەنٸپ, تاكسيست بولىپ, ەلٸمٸزدٸ ۇشپاققا شىعارماسى انىق. سوندا نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك? يە, قازٸر جاستارعا ارنالعان ارنايى ساياسات بار. قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇرامىندا جاستار ٸسٸمەن اينالىساتىن دٷردەي كوميتەتتٸڭ جۇمىس ٸستەيتٸنٸن بٸلەمٸز. وبلىستىق ٸشكٸ ساياسات باسقارمالارى جىل سايىن اقشا بٶلٸپ, قوعام ٷشٸن تٷككە قاجەتٸ جوق فلەشموبتار ۇيىمداستىرىپ تۇرادى. بۇل بٸزدٸڭ مەملەكەتتەگٸ جاستار ساياساتىنىڭ سۇلباسى.
اسقار مىرزاحمەتوۆ ەلٸمٸزدەگٸ جاستاردىڭ مٷددەسٸن قورعايدى دەگەن «جاس وتاننىڭ» بەلسەندٸلەرٸنە جىرتىڭداپ, جٷزدەگەن ستۋدەنتتٸ ساباعىنان قالدىرىپ, فلەشموب ۇيىمداستىرۋدى توقتاتىڭدار دەپ ەسكەرتۋ جاسادى. بيزنەس قۇرىلىمدا جۇمىس ٸستەپ, وبلىس باسقارىپ, ناقتى ٸسپەن اينالىسقان اسەكەڭنٸڭ «جاس وتانعا» ەسكەرتۋ جاساۋى ورىندى. دەل قازٸر قازاق جاستارىنىڭ الاڭداردا سەكەڭدەپ بي بيلەيتٸن ۋاقىتى ەمەس.
ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸر جاستار ۇيىمى الاڭداردا بي بيلەپ, تٷنگٸ كلۋبتاردا قاۋٸپسٸز جىنىستىق قاتىناستى ناسيحاتتاپ, مٷشەقاپ تاراتىپ جٷر. بولماسا, بارشا قازاق جاستارى ناشاقور بولىپ كەتكەندەي قۇقىق قورعاۋشىلارمەن بٸرلەسٸپ, ەسٸرتكٸ تۇتىنۋشىلارمەن كٷرەسۋدە. وسى بٸر ٸس-شارالاردى جاستار ۇيىمى بٸرٸنەن-بٸرٸ اينا قاتەسٸز كٶشٸرٸپ الاتىنى بەلگٸلٸ. جوعارىدا تٸزبەكتەپ شىققان ٸس-شارالار ٷلكەن قالالاردا ٶتسە, قابىلداۋعا بولادى. ال الاقانداي اۋىل, اۋدانداردا وسىنداي ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىپ, جالاۋ كٶتەرٸپ جٷرگەن جاستاردى كٶرگەندە نە جىلارىڭدى, نە كٷلەرٸڭدٸ بٸلمەيسٸڭ. قۇددى قازاق جاستارى بەرٸ ناشا شەگٸپ, ازعىندىق جولعا تٷسٸپ كەتكەندەي ەسەرگە قالاسىڭ. بۇدان نە بايقاۋعا بولادى?
باسقانى قايدام, ٶز باسىم بۇدان مەملەكەت جاستاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى ٷشٸن بٶلٸنگەن قارجىسىن جاستار ساياساتىنا جاۋاپتى باسشىلاردىڭ تانىسىنىڭ اتىنان قوعامدىق ۇيىم قۇرىپ, جاساندى ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىپ, يگەرٸپ جٷرگەنٸن بايقايسىڭ.
تاعى دا ايتا كەتەتٸن مەسەلە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جاستار ساياساتىن باسقارىپ وتىرعان «جاس باستىقتار» جاستاردىڭ حال-احۋالىن جەتٸك بٸلمەگەن سوڭ, جاستار مٷددەسٸنە ارنالعان قاراجات ەسٸرتكٸگە قارسى كٷرەس پەن قاۋٸپسٸز سەكسكە جۇمسالۋى كەرەك دەپ شەشٸم شىعارا سالاتىنى بەلگٸلٸ. بۇدان بٸز جاستار ساياساتىمەن اينالىسۋشىلاردىڭ جاستار اراسىندا قانداي ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بار ەكەنٸن بٸلمەيتٸنٸن اڭعارامىز.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ جٷرٸپ جاتقانىنا 3-4 جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جۋرناليستەر جەرگٸلٸكتٸ اتقامٸنەرلەر جاستارعا بەرٸلەتٸن 90 مىڭ تەڭگەنٸ پارا رەتٸندە الىپ, سودان كەيٸن قالعان قارجىنى الۋعا جول اشاتىنىن تالاي رەت جازدى. وسى مەسەلە بويىنشا «جاس وتان» باستاعان جٷزدەگەن جاستار ۇيىمى بٸر رەت تەكسەرۋ جٷرگٸزٸپ, بٸر مەسەلەنٸ سوتقا دەيٸن جەتكٸزگەنٸن ەستٸگەن دە, كٶرگەن دە جوقپىز. سوندىقتان ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ «جاس وتانعا» «جۇمىس ٸستەۋ تەسٸلٸڭدٸ ٶزگەرت!» دەپ شٷيلٸگۋٸ ٶتە ورىندى دەپ ەسەپتەيمٸز.
ن.ەۋبەكٸر.
