عىلىم ورداسى – قازاق عىلىمىنىڭ التىن دٸڭگەگٸ, ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني جەنە عىلىمي ٶمٸرٸندەگٸ اسا ماڭىزدى مەكەمە. ول تەك ٶتكەننٸڭ قۇندى مۇراسىن ساقتاپ قويماي, بٷگٸنگٸ عىلىمي جاڭالىقتار مەن بولاشاققا باعىتتالعان ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەردٸڭ ورتالىعى رەتٸندە قىزمەت اتقارادى.
عىلىم ورداسىنىڭ نەگٸزٸ حح عاسىردىڭ ورتاسىندا قالاندى. 1946 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەميياسى قۇرىلىپ, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ بولىپ اكادەميك قانىش يمانتايۇلى سەتباەۆ تاعايىندالدى. ۇلت عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ق.سەتباەۆتىڭ باستاماسىمەن تٷرلٸ سالاداعى عىلىمي ينستيتۋتتار مەن زەرتحانالار اشىلىپ, عىلىمي كادرلار دايارلاۋ جٷيەسٸ قالىپتاستى. قازٸرگٸ عىلىم ورداسى – سول تاريحي كەشەننٸڭ زاڭدى جالعاسى. 1948–1957 جىلدارى كەڭەستٸك كلاسسيكالىق سەۋلەت ٷلگٸسٸمەن سالىنعان كەشەن 12 پاۆيلوننان تۇرادى, قۇرامىنا بٸرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن تٶرت مۋزەي كٸرەدٸ. مۇندا 377 ورىندىق ٷلكەن كونفەرەنتس-زال, 120 ورىندىق شاعىن كونفەرەنتس-زال, 267 ورىندىق كونتسەرت زالى جەنە قىسقى باق ورنالاسقان.
بٷگٸندە عىلىم ورداسى ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەرمەن قاتار مەدەني-اعارتۋشىلىق باستامالارعا دا باسا نازار اۋدارادى. بۇل – تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ عىلىمعا دەگەن قامقورلىعى مەن كەلەشەككە دەگەن سەنٸمٸنٸڭ ايعاعى. مەكەمە تەك عىلىمي ەمەس, سونىمەن قاتار ۇلتتىق رۋحاني, مەدەني جەنە زيياتكەرلٸك مۇرانى ساقتاپ, دامىتۋعا ارنالعان. بٸلٸم مەن عىلىمدى ٷيلەستٸرە وتىرىپ, مۋزەي جەنە كٸتاپحانا باعىتىنداعى جوبالار قاتار دامۋدا. تاريحي-مەدەني مۇرانى كەلەر ۇرپاققا جەتكٸزۋ ماقساتىندا تٷرلٸ عىلىمي جوبالار ەزٸرلەنٸپ, ولاردى تەجٸريبەگە ەنگٸزۋگە ايرىقشا مەن بەرٸلٸپ كەلەدٸ. سونىمەن قاتار كٸتاپتار مەن قۇجاتتاردى جيناقتاۋ, جٷيەلەۋ جەنە ولاردى كٶپشٸلٸككە قولجەتٸمدٸ ەتۋ ارقىلى ۇلتتىق عىلىمي اقپارات كەڭٸستٸگٸنٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوسىلىپ جاتىر.
عىلىم ورداسى شەتەلدٸك جەتەكشٸ ورتالىقتارمەن – تٷركييا, يران, اقش سەكٸلدٸ ەلدەردٸڭ عىلىمي ۇيىمدارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقان. تٷركيياداعى يسلام مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸن زەرتتەۋ ورتالىعى, يراننىڭ ۇلتتىق كٸتاپحاناسى سىندى ۇيىمدارمەن ەرٸپتەستٸك كەسٸبي تەجٸريبە الماسۋعا جول اشتى. 2023 جىلى قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن رەستاۆراتسييا جەنە كونسەرۆاتسييا ورتالىعى اشىلىپ, سيرەك قۇجاتتاردى ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتٸرۋ ٸسٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. روبوت-سكانەرلەر مەن كەڭ فورماتتى قۇرىلعىلاردىڭ كٶمەگٸمەن سيرەك باسىلىمداردى ساپالى ەرٸ قاۋٸپسٸز تسيفرلاندىرۋ ٸسٸ جٷيەلەندٸرٸلدٸ.
2025–2027 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي باعدارلامالار اياسىندا «قازاقستاننىڭ قولجازبا مۇراسى: رەەسترلەۋ, رەستاۆراتسييالاۋ, عىلىمي كاتالوگتاۋ, تسيفرلاندىرۋ جەنە كەشەندٸ كوديكولوگييالىق زەرتتەۋ» جوباسى ۇسىنىلدى. بۇل جوبا كٸتاپحانا قورىنداعى قولجازبالاردىڭ ۇلتتىق رەەسترٸ مەن عىلىمي سيپاتتاماسىن جاساپ, ساقتاۋ جاعدايىن جاقسارتۋدى كٶزدەيدٸ. سونىمەن قاتار رەستاۆراتسييا ورتالىعى قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق جابدىقتالىپ, مامانداردى وقىتىپ دايارلايتىن ورتالىققا اينالماق. رەستاۆراتسييا جۇمىستارى قازٸرگٸ تاڭدا رەسەي, تٷركييا, يران ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸنە نەگٸزدەلٸپ جٷزەگە اسۋدا. بۇل پروتسەسس كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جٷرەدٸ: قۇجات الدىمەن اكتٸمەن قابىلدانىپ, فوتوفيكساتسييا جاسالادى; كەيٸن زەرتتەلٸپ, شاڭنان تازالانادى; پاسپورتى تولتىرىلىپ, نەگٸزگٸ رەستاۆراتسييا جۇمىستارى اتقارىلادى; سوڭىندا قايتادان فوتوفيكساتسييا جاسالىپ, قۇجات ساقتاۋ ورنىنا قايتارىلادى. بۇل ٸسپەن 6 مامان اينالىسادى, ونىڭ ٸشٸندە رەسەيلٸك 20 جىلدىق تەجٸريبەسٸ بار ديپلومدى رەستاۆراتور, سەرتيفيكاتتالعان مامان جەنە ٸشكٸ دايىندىقتان ٶتكەن 4 مامان بار. قازٸرگٸ كەزدە مامان تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا ارنايى كۋرستار مەن تاعىلىمدامالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدٸ.
عىلىم ورداسىنىڭ مۋزەيلەرٸندە حالقىمىزدىڭ ەجەلگٸ دەۋٸردەن قازٸرگٸ زامانعا دەيٸنگٸ تاريحىن بەينەلەيتٸن قۇندى جەدٸگەرلەر ساقتالعان. ەسٸك قورعانىنان تابىلعان «التىن ادام» كيٸمٸنٸڭ قالپىنا كەلتٸرٸلگەن نۇسقاسى (كٶشٸرمەسٸ), بەرەل قورىمىنداعى جەرلەۋ كامەراسىنىڭ رەكونسترۋكتسيياسى مەن جىلقى بەينەسٸنٸڭ ماكەتٸ, وتىرار, تاراز, قۇيرىقتٶبە سيياقتى قالالاردان تابىلعان ارحەولوگييالىق بۇيىمدار – حالقىمىزدىڭ باي تاريحي مۇراسىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار مۇراعات قورىندا تاريحي ماڭىزى زور سيرەك قولجازبالار, قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ جەكە قۇجاتتارى مەن زاتتارى, فوتوسۋرەتتەر مەن باسىلىمدار جيناقتالعان.
اسا ماڭىزدى جەتٸستٸكتەردٸڭ بٸرٸ – عىلىم ورداسى كٸتاپحاناسىندا ساقتالعان, XVIII عاسىردا جازىلعان جەنە ۇزىندىعى 3 مەتردەن اساتىن «حاندار شەجٸرەسٸ» قولجازبانىڭ يۋنەسكو-نىڭ «ەلەم جادى» حالىقارالىق تٸزٸمٸنە ەنۋٸ. جۋىردا بۇل قۇندى مۇراعا ارنايى سەرتيفيكات بەرٸلدٸ. بۇل – قازاقستاننىڭ رۋحاني قازىناسىنا بەرٸلگەن حالىقارالىق باعا.
ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانا قورىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. 2022 جىلدان باستاپ كٸتاپحانا زاماناۋي, جوعارى جىلدامدىقتى جەنە تٷرلٸ فورماتتا سكانەرلەيتٸن قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالا باستادى. بۇل سيرەك باسىلىمداردى ساپالى ەرٸ قاۋٸپسٸز تٷردە تسيفرلاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. اتاپ ايتقاندا, اۆسترالييالىق تەحنولوگييا نەگٸزٸندە جاسالعان جوعارى ٶنٸمدٸ سكان-روبوت ٸسكە قوسىلدى. بۇل قۇرىلعى سيرەك كٸتاپتاردى مەحانيكالىق زاقىم كەلتٸرمەي جىلدام ەرٸ ساپالى ٶڭدەۋگە جاعداي جاسايدى.
تسيفرلانعان ماتەريالدار ارنايى سەرۆەردە ۇزاق مەرزٸمگە ساقتالىپ, «مەگا پرو» ەلەكتروندى كاتالوگى ارقىلى وقىرماندارعا قولجەتٸمدٸ ەتٸلۋدە. قازٸرگٸ تاڭدا كٸتاپحانا قورىندا 5,8 ميلليونعا جۋىق كٸتاپ جيناقتالعان. 2013–2025 جىلدار ارالىعىندا 24 149 قۇجات تسيفرلىق فورماتقا كٶشٸرٸلٸپ, ولاردىڭ مۇقاباسى مەن العاشقى 7–10 بەتٸ ەلەكتروندى نۇسقاعا ەنگٸزٸلدٸ. وسى قۇجاتتاردىڭ قاتارىندا 9 786 سيرەك كٸتاپ پەن 5 552 قولجازبا بار. سونىمەن قاتار ديسسەرتاتسييالار, اۆتورەفەراتتار, مەرزٸمدٸ باسىلىمدار, عىلىمي-بيبليوگرافييالىق كٶرسەتكٸشتەر مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ بٸرقاتار جۋرنالدارى دا تسيفرلىق فورماتتا ۇسىنىلىپ وتىر.
قازٸرگٸ تاڭدا ورتالىق عىلىمي كٸتاپحانا كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتٸپ, جاقىن ارادا جاڭا كەيٸپتە ەسٸگٸن قايتا اشپاق. بۇل ٶزگەرٸستەر وقىرماندارعا قولايلى جاعداي تۋعىزىپ قانا قويماي, كٸتاپ قورىن جاڭا فورماتتا ۇسىنۋعا دا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياسىندا عىلىم ورداسىنىڭ سىرتقى قاسبەتٸ مەن شاتىرى تولىق جٶندەلٸپ, ٸشكٸ كەڭٸستٸكتەر زاماناۋي تالاپتارعا ساي قايتا جابدىقتالدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگييالىق شەشٸمدەر ەنگٸزٸلدٸ: كونفەرەنتس-زالدار, كٶرمە الاڭدارى مەن كٸتاپحانا وقىرمان زالدارى جاڭارتىلىپ, زاماناۋي سيپاتقا يە بولدى. سونداي-اق ەنەرگييا ٷنەمدەۋ جٷيەلەرٸ, ٶرت قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن بەينەباقىلاۋ ينفراقۇرىلىمى دا جاڭعىرتىلىپ, عيماراتتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸ ارتتى.
وردامىزدىڭ الداعى جوسپارىنا كەلەتٸن بولساق, باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ اياسىندا ٷش جوبا, سونداي-اق 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا بٸر جوبا ٶتٸنٸمٸ دايىندالۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستانداعى ارحەوگرافييالىق زەرتتەۋلەردٸڭ تاريحي دامۋى مەن قازٸرگٸ جاعدايىن تالداۋ, قازاقستاننىڭ قولجازبا مۇراسىن رەەسترلەۋ, رەستاۆراتسييالاۋ, عىلىمي كاتالوگتاۋ جەنە تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى بار. سونىمەن قاتار پالەونتولوگييا, زوولوگييا, ارحەولوگييا جەنە ارحەوگرافييا قورلارىن پەنارالىق زەرتتەۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇدان بٶلەك, مەملٷك-قىپشاق جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸندەگٸ تٷركٸلەردٸڭ جىلقىعا قاتىستى مەدەنيەتٸن زەرتتەيتٸن جوبا دا كٶزدەلۋدە.
عىلىم ورداسى – قازاق عىلىمىنىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ۇلتتىق مەدەنيەت پەن رۋحانيياتتىڭ التىن قازىعى بولىپ قالا بەرەدٸ. ونىڭ باي تاريحى مەن بٷگٸنگٸ قارقىندى دامۋى ەلٸمٸزدٸڭ عىلىمي ەلەۋەتٸن ارتتىرىپ, كەلەشەك ۇرپاققا مول مۇرا قالدىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ميسسييانى جالعاستىرۋدا. وسىلايشا, عىلىم ورداسى – عاسىرلىق تاريح پەن زاماناۋي جاڭعىرۋدىڭ توعىسقان تۇسى. ول ۇلتتىڭ عىلىمي جادىن ساقتاپ قانا قويماي, جاڭا بۋىنعا باعىت بەرەتٸن تٸرەككە اينالىپ وتىر. رۋحاني مۇرا مەن ٸرگەلٸ عىلىمدى ۇشتاستىرا وتىرىپ, بۇل مەكەمە كەلەشەككە بەت العان قازاقستاننىڭ دامۋىنا بەرٸك نەگٸز قالاۋدا.
ۇلار مۇقاجانوۆ,
«عىلىم ورداسى» شجق رمك باس ديرەكتورى
