جاستار عىلىمعا بەت بۇردى
قازاقستاندا بٸر ميلليون ادامعا شاققاندا 1392 ادامعا تەڭ كەلەدٸ
عىلىمي-تەحنيكالىق ەلەۋەتتٸڭ رەسۋرستىق ٶزەگٸندە «زەرتتەمەلەر مەن ٶندٸرٸس» جاتاتىنى سٶزسٸز. بۇل رەتتە ٸرگەلٸ جەنە قولدانبالى عىلىم باسشىلىققا الىپ, تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق زەرتتەمەلەر مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ٶنٸمدٸ ٶندٸرٸستٸڭ تٷرلٸ سالاسىنا ەنگٸزۋدٸڭ مەنٸ زور. ال عىلىمي-تەحنيكالىق ەلەۋەتتٸڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ – بٸلٸكتٸ مامان. ٶز ٸسٸن جەتٸك بٸلەتٸن مامانسىز دامىعان عىلىمي ەلەۋەتتٸ كٶز الدىمىزعا ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمي-تەحنيكالىق سالاسىندا بٸلٸكتٸ ماماندار نەگٸزگٸ ەلەۋەتتٸ كٷش بولىپ سانالادى. 1991-2013 جىلدار ارالاعىندا عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ دەڭگەيٸ تيٸستٸ دەڭگەيدە بولماعاندىقتان عىلىمي زەرتتەمەلەردٸ ٸسكە اسىراتىن عالىمداردىڭ سانى 1,7 ەسەگە (40,9 مىڭ ادامنان 23,7 ادامعا) تٶمەندەدٸ. وسىلايشا قازاق عىلىم ٷلكەن سىناقتى باستان ٶتكەردٸ.
جالپى العاندا 2000 جىلدار مەن 2013 جىلدار ارالىعىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارمەن (عزتكج) اينالىسقان قىزمەتكەرلەردٸڭ سانى 8,9 مىڭ ادامعا ارتىپ, 60,6%-دى قۇراسا, دەل وسى كەزەڭدە زەرتتەۋشٸ-مامانداردىڭ سانى 8,2 مىڭ ادامعا ۇلعايىپ, 90,9%-عا جەتكەنٸن بايقايمىز. ال تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردٸڭ ٷلەسٸ 0,5 مىڭ ادامعا كٶبەيٸپ, 12,0%-عا ارتقان. بٷگٸندە قازاقستانداعى عزتكج جۇمىسپەن اينالىسۋشىلاردى 1 ميلليون ادامعا شاققاندا 1392 ادامعا تەڭ كەلەدٸ. بۇل باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تٶمەن كٶرسەتكٸش. ايتالىق, 1 ميلليون ادامعا شاققاندا عزتكج اينالىساتىن مامانداردىڭ سانى فينلياندييادا 7832, يسلاندييادا 6807, شۆەتسييادا 5416, جاپونييادا 5287, اقش-تا 4605, نورۆەگييادا 4587, اۆسترالييادا 3759, كانادادا 3597, فرانتسييادا 3213 ادامدى قۇرايدى. بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ عزتكج جۇمىسپەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەردٸڭ 49,9%-ى جوعارعى كەسٸبي بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا, 23,3%-ى مەملەكەتتٸك سەكتوردا, 21,1%-ى كەسٸپكەرلٸك جەنە 5,6%-ى كوممەرتسييالىق ەمەس سالالاردا جۇمىس ٸستەيدٸ. دامىعان ەلدەردٸڭ ٸس-تەجٸريبەسٸنە نازار اۋداراتىن بولساق, عىلىمي ورتانى دامىتۋدا مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸ بٸردەن بايقالادى. سوندىقتان عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ ماڭى زور. قازٸرگٸ تاڭدا مەملەكەتتٸك قولداۋىنا سٷيەنٸپ عزتكج اينالىساتىن مەكەمەلەردٸڭ سانى 78 جەتكەن.
بٷگٸندە قازاقستانداعى عزتكج جۇمىسپەن اينالىسۋشىلاردى 1 ميلليون ادامعا شاققاندا 1392 ادامعا تەڭ كەلەدٸ. بۇل باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تٶمەن كٶرسەتكٸش. ايتالىق, 1 ميلليون ادامعا شاققاندا عزتكج اينالىساتىن مامانداردىڭ سانى فينلياندييادا 7832, يسلاندييادا 6807, شۆەتسييادا 5416, جاپونييادا 5287, اقش-تا 4605, نورۆەگييادا 4587, اۆسترالييادا 3759, كانادادا 3597, فرانتسييادا 3213 ادامدى قۇرايدى.
قازٸرگٸ تاڭدا كٶپشٸلٸگٸمٸز قازاق عىلىمى قارتايىپ بارا جاتىر دەپ جيٸ ايتامىز. بٸراق سوڭعى ۋاقىتتارى جاستاردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتقانىن بايقاۋعا بولادى. «ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعى» اق عزتكج اينالىسۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلٸگٸن ساراپقا سالىنعاندا 35 جاستاعى عالىمداردىڭ سانى 36,2%-عا جەتكەنٸن انىقتاعان. وسى بٸر مەلٸمەتتەن-اق جاستاردىڭ عىلىمعا بەت بۇرا باستاعانىن اڭعاراماز. ال 65 جاستان اسقان عزتكج اينالىسۋشىلاردىڭ ٷلەسٸ – 8,1%-دى قۇراعان. تاعى بٸر قىزىقتى مەلٸمەت. 2013 جىلى ەلٸمٸز بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋشىلاردىڭ اراسىندا ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ 51,7%-دى قۇراپ, ەلٸمٸزدٸڭ عىلىم سالاسىندا گەندەرلٸك تەڭدٸك ساقتالعان.
PhD دوكتورلار تاپشى
عىلىمي كادرلار دايارلاۋ جەنە ولاردى تيٸمدٸ پايدالانۋ دامىعان ەلدەردە دە ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى زاماناۋي سالالارعا نەگٸزدەلگەندٸكتەن ديپلومنان كەيٸن عىلىممەن اينالىسۋ ٸسٸنٸڭ تالابى زور بولىپ تۇر. شەتەلدەردە عىلىمي كادرلاردىڭ بٸلٸمٸن ٶز سالاسىندا عانا ەمەس, ٶزگە عىلىم سالالارىندا پايدالانۋى ايتارلىقتاي ٶسٸپ كەلەدٸ. وسى جايتتى ەسەپكە الا وتىرىپ دوكتورانتۋرا بٸتٸرگەن مامانداردىڭ باسقا سالانى تاڭداۋى قاتەلٸك دەپ قابىلداۋ ورىنسىز. قايتا كەرٸسٸنشە كەسٸبي تۇرعىدان بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ, «بٸر ماماندىق – مانساپتار جيىنتىعى» قاعيداسىن قالىپتاستىرۋدىڭ الىعىشارتى دەپ قاراستىرعان جٶن.
2009-2013 جىلدارى 1500 PhD دوكتورى دايىندالادى دەپ جوسپارلانعانىمەن, ٸس جٷزٸندە ولاردىڭ سانى 587 بولعان, ياعني جوسپارلانعاننان 2,5 ەسە از. 2013 جىلدىڭ 22 تامىزىنداعى بعم القا جينالىسىندا ەلٸمٸزدەگٸ جوو بٸتٸرگەن 914 دوكتورانتتىڭ 211-ٸ (23,1%) عانا ديسسەرتاتسييالىق جۇمىسىن قورعاعان, تەك 189-ى (20,7%) بەكٸتٸلگەن, بۇل دوكتورانتۋرا جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمي كادرلار ەلەۋەتٸنٸڭ باياۋ ٶسٸمٸنە دوكتورلىق قورعايتىن عالىمداردىڭ سانىنىڭ ازدىعىنان عانا ەمەس, ولاردىڭ عىلىم سالاسىنان الىستاپ كەتۋٸ دە ەسەرٸن ەتۋدە. سوڭعى ۋاقىتتارى قازاقستاندا عالىمداردىڭ دوكتورلىق PhD ديسسەرتاتسييالاردى قورعاۋ دەڭگەيٸ ٶتە تٶمەن بولعانى جاسىرىن ەمەس. 2013 جىلى 2006-2008 جىلدارداعى دەڭگەيگە (249-227 دوكتور) تەڭ بولىپ تۇر. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ 2011-2013 جىلاردى جىل سايىن PhD دەسسەرتاتسييالاردى قورعايتىن دوكتورلاردىڭ سانىن 500 دەيٸن ارتتىرۋدى جوسپارلاعان ەدٸ. بٸراق PhD دوكتور اتانعان عالىمداردىڭ سانى ەلٸ دە تٶمەن. 2013 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي PhD دەرەجەسٸن يەمدەنۋشٸلەردٸڭ سانى 686 دوكتوردى قۇراعان. قر ستاتيستيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا 223 دوكتور, ياعني 32,5% ادام عىلىممەن شۇعىلدانعان, اتاپ ايتقاندا 6 جىل ٸشٸندە بٸلٸكتٸلٸگٸ جوعارى كادر دايىنداۋدىڭ جاڭا جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسقا ارالاسۋى نەمەسە جالپى PhD دوكتورى دەرەجەسٸن العان مامانداردىڭ ٷشتەن ەكٸ بٶلٸگٸ عىلىمنان تىس سالالاردا جۇمىس ٸستەگەن.
2009-2013 جىلدارى 1500 PhD دوكتورى دايىندالادى دەپ جوسپارلانعانىمەن, ٸس جٷزٸندە ولاردىڭ سانى 587 بولعان, ياعني جوسپارلانعاننان 2,5 ەسە از. 2013 جىلدىڭ 22 تامىزىنداعى بعم القا جينالىسىندا ەلٸمٸزدەگٸ جوو بٸتٸرگەن 914 دوكتورانتتىڭ 211-ٸ (23,1%) عانا ديسسەرتاتسييالىق جۇمىسىن قورعاعان, تەك 189-ى (20,7%) بەكٸتٸلگەن, بۇل دوكتورانتۋرا جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. جاعدايدىڭ بۇلايشا قۇلدىراۋىنا دوكتورانتاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن باسقارۋداعى مەنەدجمەنتتٸڭ ەلسٸزسٸگٸ, ٸس-ساپارلار مەرزٸمٸنٸڭ قىسقا بولۋى, قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى كٶپتەگەن دوكتورانتتار بٸلٸمدەرٸ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس كەلمەيتٸنٸمەن بايلانىستىرۋعا بولادى.
وسى مەلٸمەتتەردٸڭ بارلىعى PhD دوكتورانتۋراسى شەڭبەرٸندەگٸ دايىندالىپ جاتقان جوعارى بٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ ساپاسىن كٶلەڭكە تٷسٸرەتٸنٸ انىق. الدىڭعى جٷيەمەن سالىستىرعانداعى (جىل سايىن 1500-عا جۋىق) دايىندالىپ جاتقان جوعارى بٸلٸكتٸ كادرلار سانىنىڭ بٸرشاما قىسقارۋى, عىلىم مەن ەكونوميكا دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن بٸلٸكتٸ كادرمەن قامتاماسىز ەتۋدە الداعى جىلدارى دوكتورلاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ تۋىنداۋى مٷمكٸن. قازٸرگٸ تاڭدا مەديتسينا سالاسى بويىنشا جوو PhD دوكتورلارىن دايىنداۋ ٸسٸ قاجەتتٸلٸگٸ 10-12%-عا جۋىقتاپ قالعان. وسىدان-اق, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى تيٸمدٸ باعىتتا جٷرگٸزۋدٸڭ كەزٸ كەلگەنٸن اڭعارامىز.
نۇرلان جۇماقانوۆ, «ۇعتاو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ.
