قازاق عالىمى توپىراقتى مۇنايدان تازارتاتىن تابيعي مينەرال ويلاپ تاپتى
قازٸرگٸ كەزدە توپىراقتى مۇنايدان تازارتاتىن تەسٸلدەر جەتەرلٸك. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قىمبات, كٷردەلٸ پروتسەستەرگە نەگٸزدەلگەن ەرٸ جۇمىس بارىسىندا قولدانىلاتىن رەاگەنتتەر قولجەتٸمسٸز. سول سەبەپتٸ ارزان, تيٸمدٸ تازارتۋ ەدٸستەرٸ قوعام تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋدا. ونىڭ بٸرٸ – سوربتسييالىق ەدٸس. سوندىقتان قازۇۋ عالىمدارى كٶكسۋ كەن ورنىنىڭ شۋنگيت جىنىستارى نەگٸزٸندە سوربەنتتەر ەزٸرلەپ شىعاردى. جوبا جەتەكشٸسٸ – حيمييالىق فيزيكا جەنە ماتەريالتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, حيمييا عىلىمىنىڭ دوكتورى ەردوس وڭعارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – مۇناي قالدىقتارىمەن لاستانعان جەردٸ سوڭعى ساتىسىندا تازارتا الۋىندا. ياعني بۇل ەدٸس توپىراقتاعى مۇناي مٶلشەرٸ 5-10 پايىزدان اسپايتىن جاعدايدا قولدانىلادى. ەرٸ ەكٸنشٸ رەت لاستانۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەي, پروتسەستٸ باسقارۋعا جول اشادى.
شۋنگيت دەگەنٸمٸز – تابيعي مينەرال نەمەسە پايدالى قازبا, ەلٸمٸزدٸڭ شىعىس جەنە وڭتٷستٸك-شىعىس ايماقتارىندا ٶندٸرٸلەدٸ. رەسەيدە كارەلييا اۋماعىندا ٶندٸرٸلەدٸ. كارەلييا كەن ورنىنىڭ شۋنگيتٸنەن جاسالعان سوربەنتتەر كٶمٸردەن 1,5-2 ەسە ارزان جەنە سٷزگٸش ەلەمەنت, كاتاليزاتور, بيولوگييالىق زالالسىزداندىرعىش رەتٸندە تيٸمدٸ. اعىن سۋلاردى مۇنايدان تازارتۋ ٷشٸن ٶنەركەسٸپتٸك جاعدايدا جٷزەگە اسىرىلعان سىناق بارىسىندا وسىنداي قورىتىندى جاسالعان. الماتى وبلىسىنداعى كٶكسۋ كەن ورنىنداعى شۋنگيت جىنىستارىنىڭ قورى 620 ملن توننا دەپ باعالانادى.
پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, شۋنگيتتٸڭ ەرەكشەلٸگٸ – قۇرامىندا كٶمٸرتەك جەنە كرەمنيي وكسيدٸ بار, بۇل زاتتار ونىڭ سوربتسييالىق قاسيەتتەرٸنٸڭ جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
– ەدەتتە بٸزگە تانىس سوربەنت – بەلسەندٸرٸلگەن كٶمٸر تەك كٶمٸرتەكتەن عانا تۇراتىن بولسا, شۋنگيت قۇرامىندا كرەمنيي جەنە باسقا ەلەمەنتتەردٸڭ وكسيدتەرٸ مەن قوسىلىستارى بار. فاكۋلتەت عالىمدارى بۇعان دەيٸن شۋنگيت نەگٸزٸندە سۋدى ەرتٷرلٸ زيياندى زاتتاردان تازارتاتىن سٷزگٸش ماتەريالدار ەزٸرلەپ, ٶندٸرٸسكە شىعارعانى بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. بٸزدٸڭ جوبانىڭ جاڭالىعى – شۋنگيت نەگٸزٸندەگٸ سوربەنتكە ميكروورگانيزمدەر شتامدارىن يمموبيليزاتسييالاپ, العاش رەت توپىراقتى تٶگٸلگەن مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸنەن تازارتۋعا پايدالانۋ, – دەيدٸ ە.وڭعارباەۆ.
ەكولوگيياعا قاتىستى كٶپتەگەن مەسەلەلەردەن ٶركەنيەتتٸڭ «قولتاڭباسىن» بايقاۋعا بولادى. ەسٸرەسە ٶنەركەسٸپ ٶرلەي تٷسكەن سايىن قورشاعان ورتاداعى تابيعي پروتسەستەردٸڭ كەرٸ كەتٸپ جاتقانىن كٶرەمٸز. مۇنايدى ٶندٸرۋ, جيناۋ, تاسىمالداۋ, ساقتاۋ جەنە دايىنداۋ, ۇڭعىمالاردى جٶندەۋ كەزٸندە قارا التىننىڭ توپىراققا تارالۋى ەكولوگييالىق مەسەلەگە اينالدى. مۇناي – تابيعاتتى لاستاۋشى ەڭ قاۋٸپتٸ زاتتاردىڭ بٸرٸ. ٶيتكەنٸ ول توپىراقتاعى تٸرشٸلٸك ەتەتٸن اعزالار مەن ٶسٸمدٸكتەردٸڭ دامۋىنا تەرٸس ەسەر ەتەدٸ.
سوڭعى جىلدارى ٶنەركەسٸپ تابيعي سوربەنتتەردٸ كەڭٸنەن پايدالانىپ كەلەدٸ. وعان ەسەر ەتۋشٸ ەڭ باستى فاكتور – سوربەنتتەردٸڭ تابيعاتتا كەڭ تارالۋى. سول سەبەپتٸ ٶزٸندٸك قۇنى دا تٶمەن. سونىمەن قاتار ولاردىڭ سوربتسييالىق قاسيەتتەرٸ جوعارى جەنە قولدانۋ تەحنولوگيياسى قاراپايىم. بۇل مينەرالدار مەن تابيعي شيكٸزاتتاردى ٶنەركەسٸپتٸڭ ەرتٷرلٸ سالالارىندا پايدالانۋعا بولادى.
شۋنگيت سۋدى مۇناي مەن اۋىر مەتالداردىڭ تۇزدارىنان تازارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ ونىڭ نەگٸزٸ شۋنگيتتٸك كٶمٸرتەكتەن قۇرالعان. شۋنگيتتٸك كٶمٸرتەكتٸڭ قۇرىلىمى فۋللەرەنگە ۇقساس, ياعني رەتتەلگەن قۇرىلىمى بار, سونداي-اق قۇرامىندا اليۋموسيليكاتتار, سٸلتٸلٸك مەتالداردىڭ وكسيدتەرٸ, سيرەك مەتالداردىڭ ٸزدٸك مٶلشەرٸ بار.
جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, قازٸرگٸ تاڭدا توپىراقتى, سۋدى مۇنايدان تازارتاتىن ەدٸستەر جەتەرلٸك. سالىستىرۋ ماقساتىندا سولاردىڭ بٸرشاماسىنا توقتالا كەتسەك. مەسەلەن, قۇرامى 1/3 جەنە 3/5 قاتىناستاعى گلاۋكونيت جەنە بەنتونيت سازدارىنىڭ سۋسپەنزيياسىنان, بايىتىلعان گلاۋكونيت جەنە فۋللەرەندٸ شۋنگيتتەن تۇراتىن سوربەنت بار. ونىڭ مۇناي سىيىمدىلىعى تٶمەن بولعاندىقتان, تيٸمدٸلٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ ەمەس جەنە ابوريگەندٸ مۇناي توتىقتىرۋشى ميكروورگانيزمدەردٸڭ سانىن كٶبەيتپەيدٸ.
كەلەسٸ بٸر سوربەنت تٷرلەرٸن الۋ ٷشٸن شۋنگيت پەن گيدروليزدەنگەن ليگنيننەن تۇراتىن قوسپانى 100°س-قا دەيٸن قىزدىرادى جەنە ارگون نەمەسە ازوت ورتاسىندا تەمپەراتۋرانى 700°س-قا دەيٸن جوعارىلاتىپ, كاربونيزاتسييالايدى. ال شۋنگيت پەن كٷرٸش قاۋىزىنان تۇراتىن سوربەنتتٸ الۋ ٷشٸن قوسپانى 150°C-قا دەيٸن قىزدىرادى, 150-200°C-تا دەگيدراتاتسييا, ارگون نەمەسە ازوت ورتاسىندا 200-400°C-تا كاربونيزاتسييا جٷرگٸزەدٸ. بۇل سوربەنتتەردٸڭ كەمشٸلٸگٸ مىنادا – باستاپقى كەزەڭدە شيكٸزاتتى بٸرنەشە ساتىدا ٶڭدەيدٸ جەنە جوعارى تەمپەراتۋرانى پايدالانادى.
مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتى تازارتۋ ٷشٸن تاعى بٸر مىناداي سوربەنت تٷرٸ ۇسىنىلعان. ونىڭ قۇرامى تسەوليت, شۋنگيت جەنە كاليي گۋماتىنان تۇرادى. ولاردى بەلگٸلٸ بٸر رەتپەن توپىراققا ەنگٸزەدٸ: الدىمەن شۋنگيت پەن كاليي گۋماتىن, سوسىن بٸر اپتادان كەيٸن تسەوليت, سودان كەيٸن ەر ەكٸ اپتا سايىن ٶڭدەلگەن توپىراقتى ارالاستىرىپ تۇرادى. پروتسەسس بارىسىن وقىپ وتىرىپ-اق بۇل كومپوزيتسييانىڭ كەمشٸلٸگٸنە كٶز جەتكٸزۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ توپىراقتى بٸرنەشە رەت ٶڭدەۋ, قوسىمشا رەاگەنتتەر پايدالانۋ ارتىق رەسۋرستى قاجەت ەتپەك.
شۋنگيت جىنىستارىن ەنتەروسوربەنت رەتٸندە اعزانى ۋىتتى زاتتار مەن ميكروورگانيزمدەردەن تازارتۋ ماقساتىندا قولدانۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. مىسالى, بٶلشەكتەرٸ 15.0·10-6 م ٶلشەمدەگٸ شۋنگيت جىنىسى مەن 50-70 ماسسالىق پايىز كرەمنيي ديوكسيدٸنەن تۇراتىن ەنتەروسوربەنتتٸ كەزدەستٸرۋگە بولادى. بٸراق ونى قولدانۋ ميكروورگانيزمدەردٸڭ سوربتسيياسىنا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸ تۋرالى مەلٸمەت جوق. ودان بٶلەك, دەل سونداي ٶلشەمدەگٸ شۋنگيت جىنىسى مەن 20-50 ماسسالىق پايىز كرەمنيي ديوكسيدٸنەن تۇراتىن ەنتەروسوربەنت ميكروورگانيزمدەردٸڭ ادسوربتسيياسىنا ەسەر ەتكەنٸمەن, جالپى, سوربتسييالىق قابٸلەتٸ جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
سونىمەن بٸرگە 500-550°س-تا تەرموٶڭدەلگەن شۋنگيت تە سوربەنت رەتٸندە سۇيىقتىقتاردى تازارتا الادى. بٸراق ول ٷشٸن شيكٸزاتتى جوعارى تەمپەراتۋرادا ٶڭدەۋ قاجەت.
ال قازۇۋ عالىمدارى وتاندىق كٶكسۋ كەن ورنىنىڭ شۋنگيت جىنىستارىن مەحانوحيمييالىق جولمەن اكتيۆتەندٸرٸپ, سوربەنتتەر ەزٸرلەيدٸ. نەتيجەسٸندە سوربەنتتەر نانوقۇرىلىمعا يە بولىپ, بەتتٸك اۋدانى, كەۋەكتٸلٸگٸ مەن كەۋەكتەرٸنٸڭ كٶلەمٸ ٶسۋٸ سەبەپتٸ سوربتسييالىق قاسيەتتەرٸ جاقسارادى. «وسىلايشا توپىراقتى مۇناي قالدىقتارىنان تازارتۋ بارىسىندا پروتسەستٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرا الامىز», – دەيدٸ ەردوس قاليموللاۇلى.
نانوتەحنولوگييا – قاسيەتتەرٸ ەرەكشە نانوٶلشەمدٸ ماتەريالداردى الىپ, ولاردى ەرتٷرلٸ باعىتتا پايدالانۋ. ماتەريال بٶلشەكتەرٸنٸڭ ٶلشەمٸ 100 نانومەتردەن كٸشٸ بولعاندا ولاردىڭ فيزيكا-حيمييالىق, مەحانيكالىق جەنە باسقا دا قاسيەتتەرٸ ەدەتتەگٸگە قاراعاندا جاقسارادى. ەردوس وڭعارباەۆ «بۇل جوبادا شۋنگيت ٷلگٸلەرٸن وسىنداي نانوٶلشەمگە كەلتٸرگەندە ونىڭ سوربتسييالىق قاسيەتتەرٸ جاقسارادى دەگەن سەنٸمدەمٸز» دەيدٸ.
– ەزٸرشە شۋنگيتتٸ مەحانوحيمييالىق بەلسەندٸرۋ ارقىلى ۇساقتاپ, سونداي-اق كٷرٸش قاۋىزىمەن كٷيدٸرۋ ارقىلى نانوقۇرىلىمدانعان ماتەريالدار الدىق. وسى ماتەريالدارعا مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتان بٶلٸنٸپ الىنعان ميكروورگانيزمدەردٸڭ شتامدارىن ورنىقتىرىپ, ولاردىڭ مۇنايدى دەسترۋكتسييالاۋ دەرەجەسٸن انىقتادىق, ونىڭ شاماسى 70-80 پايىزعا جەتتٸ. بۇل جۇمىس حيمييالىق فيزيكا جەنە ماتەريالتانۋ كافەدراسى مەن جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ ميكروبيولوگييا كافەدراسىنىڭ عالىمدارىمەن بٸرگە جٷزەگە اسىرىلۋدا. جالپى, گرانتتىق جوبا 2020-22 جىلدارى جٷزەگە اسىرۋعا ارنالعان. سوندىقتان كەلەسٸ جىلى شىنايى لاستانعان توپىراق ٷلگٸلەرٸن تازالاۋ جۇمىستارى قولعا الىناتىن بولادى, – دەيدٸ عالىم.
ۇسىنىلعان جوبا ابوريگەندٸ مۇناي توتىقتىرۋشى ميكروورگانيزمدەر ماسساسىنىڭ كٶبەيۋٸنە جاعداي جاساپ, سەيكەسٸنشە توپىراقتا مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ دەسترۋكتسيياسىن ارتتىراتىن سوربەنت الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىڭ ەسەرٸنەن توپىراقتا كٶبەيە تٷسكەن ميكروورگانيزمدەر مۇناي قۇرامىنداعى كٶمٸرسۋتەكپەن قورەكتەنٸپ, ولاردى كٶمٸرقىشقىل گازى مەن سۋعا اينالدىرادى. ال جەر بەتٸندەگٸ سوربەنتتەر ارى قاراي تىڭايتقىش رەتٸندە ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٶسۋٸنە جاعداي جاسايدى. سوندىقتان پايدالانىلعان سوربەنتتەردٸ قايتا جيناپ الۋ نەمەسە ٶڭدەۋ قاجەت ەمەس.
كٶكسۋ كەن ورنىنىڭ شۋنگيت جىنىستارى نەگٸزٸندە ەزٸرلەنگەن سوربەنتتەر توپىراقتاعى مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ دەسترۋكتسيياسىن ارتتىرادى. ول وتاندىق مۇناي ٶنەركەسٸبٸ ٷشٸن ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمدٸ.
بۇل جوبانى «كٶكسۋ» تاۋ-كەن كومپانيياسى قولداپ وتىر. باستى ماقسات – شۋنگيت جىنىستارىن قازاقستاندا قولدانۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ. ەرٸ بۇل كومپانييا جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا قاجەت كٶمەكتٸ بەرۋگە دايىن. بۇل زەرتتەۋلەردٸڭ عىلىمي ماڭىزى جوعارى. ٶيتكەنٸ سوربەنتتەردٸڭ قاسيەتتەرٸ مەن قۇرىلىمى, مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ سوربتسيياسىنىڭ مەحانيزمٸ تۋرالى جاڭا مەلٸمەتتەر الۋعا ىقپال ەتەدٸ.
كٶكسۋ كەن ورنىنداعى شۋنگيتتەن جاسالعان تابيعي سوربەنت كٶمٸر مەن سيليكاتتى ادسوربەنتتەرگە تەن قاسيەتتەرگە يە. سول سەبەپتٸ دە ونىڭ مۇناي سىيىمدىلىعى جوعارى. بٶگدە كٶمٸرسۋتەك توتىقتىرۋشى ميكروورگانيزمدەر توپىراققا ەنگٸزٸلمەگەندٸكتەن, ونداعى تابيعي بيوتسەنوز سول قالپىندا ساقتالادى. بۇل – مۇنايدى ىدىراتۋدىڭ تيٸمدٸ ەدٸسٸ. مۇنداي سوربەنتتٸ پايدالانۋ مۇناي قالدىقتارى لاستاعان جەرلەردٸڭ پايدالى ميكروبيوتاسىنا ەشقانداي كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزبەيدٸ.
كەميلا دٷيسەن, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
