امەريكالىق ٸسكەر جۋرنال Bloomberg قاپپاروۆتىڭ قازاسىن سينگاپۋر پرەممەر-مينيسترٸ لي كۋان يۋ جەنە اقش فەدەرالدى قورىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى لايلا گرەمليمەن بٸرگە ٶتكەن ايداعى ورنى تولماس ەڭ قايعىلى قازالاردىڭ تٸزٸمٸنە قوسىپتى. باسىلىم قاپپپاروۆتى ۋران ٶندٸرۋدە الدىڭعى ورىندا تۇرعان ٶندٸرٸسكە جەتەكشٸلٸك ەتكەنٸن ايتىپ, ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ونىڭ "قازاتومٶندٸرٸستٸ" اتوم ەلەكترستانسىلارىنا ارنالعان جانارماي شىعاراتىن ەڭ ٸرٸ ٶندٸرٸس ورنىنا اينالدىرامىن دەگەن ۋەدەسٸن ەسكە سالادى.
[caption id="attachment_10084" align="alignright" width="508"]
ول قازاقستانداعى ەڭ قالتالى 50 بايدىڭ قاتارىندا بولدى. Forbes جۋرنالىنىڭ دەرەگٸنشە, قاپپاروۆتىڭ بايلىعى شامامەن 120 ميلليون دوللاردى قۇرايدى.
قاپپاروۆ 26 ناۋرىزدا بەيجٸڭگە ساپارىندا كٶز جۇمدى. رەسمي مەلٸمەت: تٷسكٸ اس كەزٸندە جٷرەگٸ توقتاپ قالعان. بٸراق, بۇعان سەنۋگە بولا ما?
2009 جىلدىڭ مامىرىندا "قازاتومٶندٸرٸستٸ" باسقارعان مۇحتار جەكٸشەۆ قۇرىقتالدى. كەيبٸر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇدان بٸر جىل بۇرىن ول قازاقستاننىڭ ۋران ٶندٸرٸسٸندە كٶشباسشى ەلدەردٸڭ قاتارىنا شىعىپ, ەلەمدٸك يادرولىق ەنەرگەتيكالىق نارىقتىڭ نەگٸزگٸ ويىنشىسىنا اينالاتىنىن ايتقان. جەكٸشەۆ قامالعاننان كەيٸن, بۇل جوسپاردىڭ بٸرازى سول كٷيٸ اياقسىز قالدى.
دەل وسى Bloomberg 2008 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە "قازاقستان ٷشٸن قازٸرگٸ ۋران كٶزدەرٸ 70 جىل بۇرىنعى ساۋد ارابيياسى انىقتاعان مۇناي قورىنداي ماڭىزعا يە بولادى" دەپ جازىپتى. ال CentralAsiaOnline.com سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا قازاقستانداعى ۋران كەنٸشتەرٸن يگەرۋ وڭاي ەرٸ ارزان.
مۇحتار جەكٸشەۆتىڭ "ۋران قورى بويىنشا ەكٸنشٸ ورىندا تۇرعان (اۆسترالييادان كەيٸن) قازاقستان 2009 جىلى ۋران ٶندٸرۋدە بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعادى" دەپ مەلٸمدەيتٸن كەزٸ وسى تۇس. الايدا ونى قۇرىقتاعاننان كەيٸن "قازاتومٶندٸرٸسكە" ۆلاديمير شكولنيك تاعايىندالدى. "شەتەلدٸك باسىلىمداردىڭ جازۋىنشا, ول اتالعان سالانىڭ جەكٸشەۆ جاساعان دامۋ ستراتەگيياسىن ۋىسىنان شىعارىپ الدى. ال كەيبٸر باسىلىمداردىڭ دەرەگٸنشە, ول وتاندىق ۋران ٶندٸرٸسٸن رەسەيگە جىعىپ بەرگەن. بٸراق, تولىققاندى تاپسىرىپ ٷلگەرمەيدٸ. ورنىنا قاپپاروۆ كەلدٸ دە, جەكٸشەۆ جاساعان جوبانى جالعاستىردى.بۇل جوبا تابيعي ۋراندى ەكسپورتتاۋدان يادرولىق جانارماي جاساۋعا كٶشۋ بولاتىن. ٸس جٷزٸندە ۋران تاسىمالىنا قاراعاندا, بۇدان تٷسەتٸن تابىس تا تولىمدى بولار ەدٸ", – دەيدٸ "قوعامدىق پوزيتسييا" گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ.
اتاپ ايتقاندا, جەكٸشەۆتٸڭ كەزٸندەگٸ ۋراندى تازارتىپ, قوسپالاردان ارىلتاتىن ٶسكەمەندەگٸ زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى ەلٸ باستالعان جوق. ونى قولدانىسقا بەرۋدٸ 2018 جىلعا دەيٸن شەگەرگەن كٶرٸنەدٸ.
سەبەبٸ? بۇعان ۋران سالاسىنداعى رەسەيلٸك بيلٸك كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر.
سوڭعى 10 جىلدا قازاقستان ۋران ٶندٸرەتٸن كٶشباسشى ەلگە اينالدى. جەرٸمٸزدە ۋراننىڭ 12 پايىزى شوعىرلانعان. ال دٷنيەجٷزٸلٸك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ دەرەگٸنشە, قازاقستاندا قازٸرگٸ كٷنٸ 17 ۋران كەنٸشٸ جۇمىس ٸستەيدٸ, الايدا ولاردىڭ تەك 5-ٸ عانا "قازاتومٶندٸرٸسكە" تيەسٸلٸ. ٶزگەسٸن بٸزدٸڭ ەل شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرمەن بٸرٸگٸپ يگەرەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە رەسەي دە بار...
[caption id="attachment_10085" align="alignleft" width="332"]
"قازاتومٶندٸرٸستٸ" شكولنيك باسقارعان كەزدە قازاقستاننىڭ ۋران سالاسىن رەسەيمەن بٸرٸگٸپ دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك دەگەن پٸكٸرلەر جيٸ ايتىلدى. الايدا رەسەيلٸكتەر قازاقستانعا كٶنەرگەن, ەسكٸرگەن رەاكتورلاردى بەرەتٸن, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ 70-شٸ جىلى جاسالعان "كيتيونوك" اتومدىق سۋ استى كەمەسٸندە تۇرعانى كەيٸن بەلگٸلٸ بولدى.
جەكٸشەۆ سوتتالعاننان كەيٸن ونىڭ جاپوننىڭ اتاقتى "توشيبا" كومپانيياسىمەن بٸرلەسكەن جوباسى جولدا قالدى. دەل وسى "قوعامدىق پوزيتسييانىڭ" جازعانىنداي, اتوم ٶندٸرٸسٸندە جاڭا تەحنولوگييالارعا يە جاپوندىق كومپانييا جەكٸشوۆتىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا باسشىلىققا كٷمەنمەن قاراپتى. "ال جەكٸشەۆتٸڭ قازاقستاندىق ۋران ٶندٸرٸسٸندەگٸ رەسەي ىقپالىن ازايتۋعا تىرىسقانى بەلگٸلٸ" دەيدٸ گازەت تٸلشٸسٸ.
كەيبٸر دەرەكتەرگە قاراعاندا , "قازاتومٶندٸرٸسكە" كەلگەن قاپپاروۆ دەل وسى توشيبامەن قايتا بايلانىس ورناتۋعا ۇمتىلعان. ياعني, جەكٸشەۆ اياقتاي الماي كەتكەن ٸستٸ قايتا ساباقتاۋعا تىرىسقان.
كەيبٸر ورتادا قاپپاروۆتىڭ قازاسىنا قاتىستى مىناداي پٸكٸرلەر ايتىلادى: وعان ٶتە قاتتى ەسەر ەتەتٸن ۋ بەرٸپ, رەسەيلٸك ارنايى قىزمەت اگەنتتەرٸ ٶلتٸردٸ. جەنە قازاقستاندا ەمەس, قىتايلارعا كٷدٸك تٷسكەنٸن قالادى. ەگەر ۋران ٶندٸرٸسٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋدا قاپپاروۆ رەسەيگە قاراعاندا قىتايعا باسىمدىق بەرگەنٸن ەسكەرسەك, بۇل بولجام دا شىندىققا جاناسىمدى بولۋى مٷمكٸن.
قالاي بولعاندا ٶز ٶلٸمٸنٸڭ قۇپيياسىن قاپپاروۆ ٶزٸمەن بٸرگە الا كەتتٸ.
ونىمەن قوشتاسۋ كەزٸندە ۆيتسە-پرەمەر ساعىنتاەۆ, الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەسٸموۆ جەنە شكولنيك سٶز الدى. شكولنيك بەت ورامالىمەن كٶز جاسىن سٷرتتٸ. مۇنىسى قانشالىقتى شىنايى بولدى ەكەن? كٸم بٸلگەن...
