بۇۇ ماماندارىنىڭ زەرتتەۋ نەتيجەسٸ كٶرسەتكەندەي, كٶپ جاعدادا ەيەلدەر جۇبايلارىنىڭ سوڭىنان ەرٸپ, لاڭكەستٸك توپقا مٷشە بولىپ, قاندايدا بٸر ٸس ەرەكەتتەرگە مەجبٷرلٸ تٷردە باراتىنى مەلٸم بولدى. بۇدان باسقا كەيبٸر ەكستريميستٸك توپتار ساۋاتى كەم نەزٸك جاندار الداپ, ارباپ قارماقتارىنا تٷسٸرەتٸنٸ دە جاسىرىن ەمەس.
وسى رەتتە لاڭكەستٸك ەرەكەتتەر جيٸ كەزدەسەتٸن ەلدەردە ەيەلدەردٸ كٷشتەپ لاڭكەستٸككە تارتۋ ٸسٸن الدىن الۋعا قاتىستى تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى مٷلدە جٷرگٸزٸلمەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. بۇل دا ٶز كەزەگٸندە ەيەلدەردٸ لاڭكەستٸككە كٷشتەپ تارتۋ ٸسٸنٸڭ ەتەك الۋىنا نەگٸز بولۋدا.
زەرتتەۋشٸلەر سونىمەن قاتار ەيەلدەردٸ لاڭكەستٸككە تارتۋ ٸسٸ ەۋروپا مەن ورتالىق ازييانىڭ ۇلتتىق جەنە كسەنوفوبييالىق ۇيىمدارىنىڭ اراسىندا دا كەزدەسٸپ قالاتىنىن العا تارتقان.
سونىمەن قاتار بۇل مەسەلەنٸ جەتە زەرتتەگەن بۇۇ ماماندارى ەيەلدەردٸ لاڭكەستٸككە كٷشتەپ تارتۋ قاندايدا بٸر دٸن مەن ۇلتقا قاتىسى جوق ەكەنٸن انىقتادى. سول سەبەپتٸ بۇل قۇبىلىستى حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ دەپ قاراستىرعان جٶن.
بۇۇ ماماندارى تارتاقان مەلٸمەتتەرٸنە نازار اۋدارساق, يسلام مەملەكەتٸ لاڭكەستٸك ۇيىمىنىڭ سويىلىن سوعۋ ٷشٸن ورتالىق ازييا ەلدەرٸنەن 4000 استام دٸن ٷشٸن سوعىسقا اتتانعان. ايتالىق, 2010-2016 جىلى قىرعىزستاننان سيرييا مەن يراكقا كەتكەندەردٸڭ سانى 863 ادامدى قۇراسا, ونىڭ 188-ٸن (23,8%) نەزٸك جاندىلار بولعان.
ال تەجٸكستاننىڭ رەسمي ورىندارى 2012-2016 جىلدارى 1094 ادام يسلام مەملەكەتٸ لاڭكەستٸك ۇيىمىنىڭ قۇرامانا قوسىلسا, ولاردىڭ قاتارىندا 125-تەن 200-گە دەيٸن ەيەل بولعانىن مەلٸمدەدٸ.
زەرتتەۋشٸلەر ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە ەيەلدەردٸڭ لاڭكەستٸك توپتاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا نەگٸزٸنەن ولاردىڭ ەر ازاماتتارىنىڭ ايتقانىنان شىعا الماۋى سەبەپ بولاتىنىن اتاپ كٶرسەتكەن.
مەسەلەن تەجٸك ەيەلدەردٸ ەڭگٸمەگە تارتقاندا ولاردىڭ بٸرشاماسى و باستا جۇبايلارىنىڭ تٷركييادا «جۇمىس ٸستەيمٸز» دەگەن سٶزدەرٸنە سەنٸپ قالعاندارىن ايتىپتى. دەسەك دە, ەيەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ سىرت ەلدەرگە اتتانىپ بارا جاتقاندا نەندەي ماقساتپەن كەتٸپ بارا جاتقاندارىن بٸلگەن. ەيەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ وسىلايشا وتباسىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن باستارىن بەيگەگە تٸككەندەرٸن بايقاۋعا بولادى.
لاڭكەستٸك توپتاردىڭ قاتارىنا مٷشە بولعان قىرعىز ەلٸنٸڭ نەزٸك جاندىلارى دا وتباسىن ساقتاۋ ٷشٸن كٶزدٸ جۇمىپ كٷيەۋلەرٸنٸڭ سوڭىنان ەرگەندەرٸن مويىنداپتى. وسى جايتتاردى ساراپتاعاندا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە ەيەلدەردٸڭ لاڭكەستتٸك ەرەكەتتەرگە تارتۋ ٸسٸ ولاردىڭ قالاۋىنسىز ورىن العانىن بايقايمىز.
قالاي دەسەكتە بٸرٸن-ساران ەيەلدەر ٶز بەتٸنشە لاڭكەستٸك ۇيىمعا مٷشە بولىپ, سوڭىنان ٶزگە ەيەلدەردٸ يسلام مەملەكەتٸ لاڭكەستٸك ۇيىمىنىڭ قاتارىنا تارتۋعا كٷش سالعان وقيعالارى دا كەزدەسكەنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
اتاپ ايتساق, قىرعىزستانداعى جاعدايدى زەرتتەگەندە ماماندار لاڭكەستٸك ۇيىمداردىڭ ٶز قاتارلارىن تولىقتىرۋ ٷشٸن ەيەلدەردٸڭ كەڭٸنەن پايدالانعانىن كٶ جەتكٸزگەن. لاڭكەستٸڭ ارباۋىنا تٷسكەن ەيەلدەر WhatsApp ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸن پايدالانىپ, ٶزگە ەيەلدەردٸ قارماققا تٷسٸرۋگە تىرىسقان.
تەجٸكستاندا كەيبٸر اتا-انالار كەلٸن, بالالارىنىڭ وتباسىمەن تاياۋ شىعىسقا اتتانعاندا, بالالارى ول جاقتا جۇمىس ٸستەپ, ٷيلەرٸنە اقشا سالاتىن بولدى دەپ قۋعانسا كەرەك. وسىلايشا, ورتالىقتان شەت جاتقان ەلدٸمەكەن تۇرعىندارى سيرييا مەن يراكتا قانداي جاعداي بولىپ جاتقانىنان بەيحابار بولعان.
ال قىرعىزستاننىڭ ىستىقكٶل وبلىسىنداعى بٸر ەگەدە ەيەل سيرييااعا اتتانعاندا ەر بالاسى ٷشٸن 3000 دوللار العانىنا مەز بولعان. كەيٸننەن ول بٶتەن ەلگە كەتكەن 9 بالاسىنان جاسٶسپٸرٸم نەمەرەسٸمەن عانا قاۋىپشىپ, قايعىدان قان جۇتىپ, وپىق جەپتٸ.
زەرتتەۋدە لاڭكەستٸككە كٷشتەپ تارتىلعان ەيەلدەرگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كەرەك ەكەنٸ ايتىلعان. بۇل رەتتە تەجٸكستانداعى ەيەلدەر ٸسٸ مەن وتباسى مەسەلەسٸ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميتەت ەل اۋماعىندا ەيەلدەردٸ لاڭكەستٸك توپتارعا كٷشتەپ تارتۋ ٸسٸنە توسقاۋىل قويۋ ٷشٸن 110 اقپاراتتىق-كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارىن قۇرعان.
ٶز كەزەگٸندە ەيەلدەر اتالعان ورتالىقتارعا جۇبايلارىن لاڭكەستٸك توپتارى ارباپ جٷرگەنٸن حابارلاپ, ٸستٸڭ الدىن العان وقيعالارى دا كەزدەسكەن. بۇدان باسقا كٷيەۋلەرٸ كٷشتەپ سيريياعا الىپ كەتۋگە ەرەكەتتەنگەندە ەيەلدەرٸ اتالعان ورتالىقتارعا بار شىندىقتى ايتىپ, قان-تٶگٸس بولىپ جاتقان ەلگە كەتٸپ قالۋدان امان قالىپتى.
ال بٸر كەيۋانا جالعىز قىزى سٶز بايلاسىپ جٷرگەن جٸگٸتٸنٸڭ ارباۋىنا تٷسٸپ, سيريياعا اتتانباقشى بولعان سەتٸندە اناسى ورتالىقتىڭ قىزمەتٸنە جٷگٸنٸپ, قىزىن قاۋٸپتٸ جولدان ساقتاپ قالىپتى.
ال قىرعىزستاندا جەرگٸلٸكتٸ ۇيىمدار دەڭگەيٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن توپتار ەيەلدەردٸ كٷشتەپ لاڭكەستٸككە تارتۋ ٸسٸن الدىن الۋ ٸسٸمەن بەسلەندٸ تٷردە اينالىسىپ كەلەدٸ. ولار ەيەلدەر اراسىندا ەكستريميزمنٸڭ قوعام ٷشٸن قاۋٸپتٸ ەكەنٸ جايىندا ٷزبەي ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. سونداي-اق, قىرعىزستاندا سەنٸم تەلەفوندارىنىڭ جۇمىس قارقىندى دىمىعانىن اتاپ ايتاپ ٶتكەن جٶن. وسى سەنٸم تەدەفونىنىڭ ارقاسىندا تالاي وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالماي قالعان.
وسىلايشا قىرعىزستان مەن تەجٸكستاندا ەيەلدەردٸ كٷتەپ لاڭكەستٸككە تارتۋ ٸسٸنٸڭ جولىن كەسۋ باعىتىندا بٸرقاتار جۇمىستار قولعا الىنىپ, ٶز نەتيجەسٸن بەرە باستادى.
ليايليا بولتاەۆ
