ەندەشە, بٸز دە كٶپ سوزباي, بٸردەن «وربۇلاق شايقاسى» تۋرالى تاريحي دەرەكتەردٸ كەلتٸرە وتىرىپ, ٶز ويىمىزدى بٸلدٸرۋدٸ باستايىق. مەسەلەن, «قازاق حاندىعى» كٸتابىنىڭ (الماتى, «ارۋنا Ltd.» 2010) 101-بەتٸندەگٸ «وربۇلاق شايقاسى» ماقالاسىندا «...ەلەمدٸك سوعىس ٶنەرٸنٸڭ جىلناماسىنا ەنۋگە لايىق وسى «وربۇلاق شايقاسى» تۋرالى العاش تاريحشى ي.فيشەر «سٸبٸر تاريحى» اتتى كٸتابىندا بىلاي دەپ جازعان» دەگەن مەلٸمەت كەلتٸرٸلگەن. ول دەرەك كەلەسٸ 102-103-بەتتەردە جازىلعان مىنا جازبامەن ۇقساس, سوندىقتان وسى نۇسقانى جازىپ وتىرمىن.
«1642 جىلى جەڭگٸر سۇلتان قازاق دالاسىنا قايتا ورالادى. جەتٸ جىلىن تۇتقىندا ٶتكٸزگەن ول قاس جاۋى – جوڭعارلارمەن ىمىراسىز جانعا اينالدى. 1643 جىلدىڭ قىسىندا باتىر قونتايشى ەلۋ مىڭ ەسكەرمەن قازاق حاندىعىنا جورىققا شىعىپ, باسقىنشىلار ون مىڭ التايلىق جەنە توقماقتىق قىرعىزداردى قولعا تٷسٸردٸ. جەڭگٸر سۇلتان وربۇلاق ماڭىندا ويراتتاردىڭ جولىن بٶگەدٸ. جىلناماشى وسى جايلى بىلاي جازعان ەكەن: «جەڭگٸر ەسكەرٸنٸڭ بٸر توبىنا جٸڭٸشكە شاتقالدا ور قازۋعا, ال قالعاندارىنا قالماقتار تار يٸندە قۇرىلعان تۇزاققا كەلٸپ جەتكەنشە, تاۋدىڭ ارعى بەتٸنە جاسىرىنۋدى بۇيىردى. قونتايشى بەكٸنٸس-تۇزاققا اتوي سالا كەلٸپ كٸردٸ. بۇل مەزگٸلدە جەڭگٸر جاۋعا بٷيٸردەن تيٸپ, جەبەلەر مەن مىلتىقتان اتىلعان وقتاردىڭ استىنا الدى, ون مىڭعا جۋىق جاۋدى جەر جاستاندىردى».
بۇل جازىلىپ وتىرعان مەلٸمەتتەر ەل شەجٸرەسٸندەگٸ ەيگٸلٸ «وربۇلاق شايقاسى» تۋرالى جازىلعانداردىڭ بٸر پاراسى عانا. ۇلتىمىزدىڭ ٶرلٸگٸن, ەرلٸگٸن پاش ەتەتٸن ۇلى جەڭٸسٸن جوققا شىعارۋداعى ماقساتىڭىزدى تٷسٸنبەدٸك, قابدەش اعا?
سٸز ايتىپ وتىرعانداي, «ول ور اڭ اۋلاۋ ٷشٸن قازىلسا» نەگە – قۇلاندى نەمەسە قۇلانقىرىلعان دەپ اتالمادى? سول جەر تٷگٸل, جاقىن-جۋىق ماڭايدا ونداي جەر اتاۋى مٷلدەم جوق. كەرٸسٸنشە, جالاۋلى, قىزىلقييا, وربۇلاق دەپ, سول بٸر وتتى جىلداردان جەر اتاۋىنىڭ ٶزٸ حابار بەرٸپ تۇر ەمەس پە?! باسقا-باسقا, تامىرىڭىزداعى جانىڭىزعا قۋات بەرٸپ تۇرعان قازاقتىڭ قانى, الاش بالاسىنىڭ ادام ەسٸمٸ مەن جەر اتاۋىن ەشقاشان دا وڭايلىقپەن ٶزگەرتپەيتٸنٸن سەزدٸرٸپ تۇرسا كەرەك. وعان مىسال ساق زامانىنان كەلە جاتقان ادام ەسٸمدەرٸ – تۇمار, بەرگٸ التىن وردا كەزەڭٸندەگٸ جەنٸبەك ەسٸمدەرٸن ەسٸڭٸزگە تٷسٸرسەڭٸز دە جەتٸپ قالار. ال ونىڭ قاسىندا وربۇلاق دەگەنٸڭٸز, مۇنداعى حVٸٸ-شٸ عاسىر عوي...
1998 جىلى «عىلىم» باسپاسىنان عالىم ۆ.ز. گاليەۆتٸڭ «حان دجانگير ي وربۋلاكسكايا بيتۆا» دەگەن كٸتابى شىعىپ, وندا وربۇلاق سوعىسى تۋرالى كارتا-جوباسىمەن بٸرگە ق.يساباەۆ اعامىز كٶرگەن ارحيۆ ماتەريالى تٷپنۇسقا بويىنشا تولىق جارييالاندى. بۇنداعى ارحيۆ قۇجاتىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ اتالمىش شايقاستىڭ دەل 1643 جىلى بولعاندىعىن ناقتىلايتىن تاپتىرماس دەرەك. سونىمەن قاتار ورىس تاريحشىسى ي.يا. زلاتكيننٸڭ «جوڭعار حاندىعىنىڭ تاريحى», ا.ي. لەۆشيننٸڭ «وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح يلي كيرگيز-كايساتسسكيح ورد ي ستەپەي», وتاندىق عالىمدارىمىز م.تىنىشپاەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ ت.ب. بۇل تٸزٸمدٸ ەرٸ قاراي تٸزە بەرۋگە بولادى.
مٸنە, وسىنشاما كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ جاندار «وربۇلاق شايقاسى» تاقىرىبىنا كٶز مايىن تاۋىسىپ, ٸزدەنٸپ جٷرٸپ شىعارمالارىن جازدى. ال سٸز بولساڭىز بٸر-اق سەتتە, «وربۇلاق شايقاسى تاريحتا بولماعان!» دەپ جىلدار بويعى ۇلت تاريحىنداعى تامشىدان جينالعان ۇشان-تەڭٸز رۋحاني قازىناسىن, ٶز اتا-بابالارىڭىزدىڭ كٶزسٸز ەرلٸگٸن قارا بوياۋمەن سىزىپ, تاريح تٶرٸنەن جۇلىپ تاستاماق نيەتتەسٸز. قالاي ويلايسىز, تۋعان ەلٸنٸڭ قۇرمەتٸنە بٶلەنٸپ جٷرگەن سٸزدەي ابىز اقساقالعا وسىنداي ەرەكەت لايىق پا?! مەن ولاي ويلامايمىن... بابالارىمىزدىڭ «اقبٶكەن ٶز قاعىنان جەرٸنسە, قۇلاعىندا قۇرباقا وينايدى» دەگەن تەمسٸلٸن ۇمىتقانىڭىز با, قابەكە!
قۇرمەتتٸ, قابەكە! سٸز ماقالاڭىزدى جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمدەي فيلوسوفييا مىسالىمەن باستاپ, ارى قاراي قامشى سالعىزباي, مەرەگە القىنباي-اق جەتٸپسٸز. شامالاپ ەكشەپ كٶرسەم «فيلوسوفييا» سٶزٸ كٶنە گرەكتٸڭ, (فيلەو-سٷيۋ, سوفييا-دانالىق), ياعني دانالىققا دەگەن سٷيٸپەنشٸلٸكتٸ بٸلدٸرەتٸن ۇعىم ەكەن. شىنى كەرەك, سٸز سيياقتى ەمەس مەن كەدٸمگٸدەي القىنىپ, ەبٸرجٸپ وتىرمان. سەبەبٸ بۇل «سەنساتسييالىق» قادامىڭىزدى دانالىقتىڭ قاي ساناتىنا جاتقىزارىمدى بٸلمەي باسىم قاتىپ وتىر...
قورىتا ايتقاندا اعا, سٸزگە جاركەنت جۇرتى رەنجۋلٸ. مەنٸڭ بالا كەزٸم, ال اتام رامازان شامامەن سٸزدٸڭ جاسىڭىزدا ەدٸ. سول بٸر قاراپايىم قارييا: «بالام, حالىق – تەڭٸز, تولقىسا جامان. نازاسىنا قالما, كٶپكە توپىراق شاشپا! العىس ال, بالام, العىس ال!» دەگەندٸ ٷنەمٸ قۇلاعىما قۇيىپ وتىرۋشى ەدٸ... مەن دە سٸزدٸ جاماندىققا قيمايمىن, سەبەبٸ تەگٸمٸز – تٷركٸ, قانىمىز بٸر قازاقپىز عوي, اعاسى!...
قالي يبرايىمجانوۆ
جاركەنت قالاسى
